Luận văn thạc sĩ tác động của cú sốc giá dầu lên lợi nhuận thị trường chứng khoán bằng chứng thực nghiệm tại việt nam

Nghiên cứu tác động của cú sốc giá dầu lên lợi nhuận thị trường chứng khoán tại Việt Nam, cung cấp bằng chứng thực nghiệm và phân tích sâu sắc.

• Tác giả: Nguyễn Tuyết Hạnh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Khắc Quốc Bảo
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Tác Động Giá Dầu Lên Lợi Nhuận Chứng Khoán Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do thực hiện nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Lý thuyết nền và phương pháp nghiên cứu
• 1.4. Kết cấu của đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÓ
• 2.1. Mối quan hệ giữa các yếu tố vĩ mô, giá dầu và thị trường chứng khoán theo lý thuyết kinh doanh chênh lệch giá (APT)
• 2.2. Kênh truyền dẫn của cú sốc giá dầu đến nền kinh tế vĩ mô
• 2.3. Một vài nghiên cứu thực nghiệm
• 2.3.1. Nghiên cứu tại các quốc gia khác
• 2.3.2. Nghiên cứu tại Việt Nam
• 2.4. Các loại cú sốc trong giá dầu
• 2.5. Kết quả kỳ vọng của nghiên cứu
• 3. PHƯƠNG PHÁP VÀ DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.1. Các cú sốc trong giá dầu – Phân tích mô hình VAR cấu trúc- SVAR
• 3.2. Tương quan giữa cú sốc giá dầu, nền kinh tế vĩ mô và lợi nhuận TTCK Việt Nam – phân tích VAR
• 3.3. Tương quan động giữa cú sốc giá dầu và lợi nhuận TTCK Việt Nam, trong điều kiện phương sai thay đổi- Mô hình Scalar-BEKK
• 3.4. Dữ liệu nghiên cứu
• 4. KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM
• 4.1. Kiểm định tính dừng
• 4.2. Kết quả phân tích các cú sốc khác nhau trong giá dầu
• 4.3. Tương quan giữa giá dầu, các chỉ số kinh tế vĩ mô và thị trường chứng khoán Việt Nam
• 4.3.1. Kết quả phân tích mô hình VAR
• 4.3.2. Kết quả kiểm định mức ý nghĩa của mô hình VAR
• 4.3.3. Kết quả phân tích phản ứng xung và phân rã phương sai
• 4.3.4. Kết luận về sự tương quan giữa cú sốc giá dầu, các yếu tố vĩ mô và thị trường chứng khoán Việt Nam
• 4.4. Tương quan quan động giữa cú sốc giá dầu và lợi nhuận thị trường chứng khoán Việt Nam, trong điều kiện phương sai thay đổi
• 4.4.1. Kết quả ước lượng mô hình Scalar-BEKK (M-GARCH BEKK)
• 4.4.2. Kiểm định tính chính xác của mô hình Scalar-BEKK (M-GARCH BEKK)
• 4.4.3. Kết luận về sự tương quan động giữa cú sốc giá dầu và lợi nhuận thị trường chứng khoán Việt Nam, trong điều kiện phương sai thay đổi
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tác động của giá dầu lên lợi nhuận chứng khoán Việt Nam Tổng quan

Giá dầu là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến nền kinh tế toàn cầu, đặc biệt là tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam. Nghiên cứu này sẽ phân tích mối quan hệ giữa giá dầu và lợi nhuận chứng khoán tại Việt Nam, từ đó đưa ra những nhận định về tác động của cú sốc giá dầu lên thị trường chứng khoán. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng sự biến động của giá dầu có thể ảnh hưởng đến dòng tiền và tâm lý nhà đầu tư, từ đó tác động đến thị trường chứng khoán Việt Nam.

1.1. Tại sao giá dầu lại quan trọng với thị trường chứng khoán

Giá dầu không chỉ ảnh hưởng đến chi phí sản xuất mà còn tác động đến tâm lý nhà đầu tư. Khi giá dầu tăng, chi phí vận chuyển và sản xuất tăng theo, dẫn đến lợi nhuận của các công ty giảm. Điều này có thể làm giảm lợi nhuận chứng khoán và khiến nhà đầu tư lo ngại.

1.2. Các nghiên cứu trước đây về tác động của giá dầu

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng giá dầu có mối quan hệ chặt chẽ với lợi nhuận chứng khoán. Ví dụ, nghiên cứu của Kilian (2009) cho thấy cú sốc giá dầu có thể ảnh hưởng đến nền kinh tế vĩ mô và từ đó tác động đến thị trường chứng khoán.

II. Vấn đề và thách thức trong việc phân tích tác động của giá dầu

Việc phân tích tác động của giá dầu lên lợi nhuận chứng khoán không phải là điều đơn giản. Có nhiều yếu tố khác nhau có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ này, bao gồm các yếu tố kinh tế vĩ mô, chính sách của chính phủ và tâm lý thị trường. Điều này tạo ra những thách thức trong việc xác định chính xác mức độ tác động của giá dầu.

2.1. Các yếu tố vĩ mô ảnh hưởng đến mối quan hệ

Các yếu tố như lạm phát, tỷ giá hối đoái và chính sách tiền tệ có thể làm thay đổi mối quan hệ giữa giá dầu và lợi nhuận chứng khoán. Sự biến động của các yếu tố này có thể làm cho việc phân tích trở nên phức tạp.

2.2. Tâm lý thị trường và sự biến động

Tâm lý nhà đầu tư có thể thay đổi nhanh chóng dựa trên các thông tin về giá dầu. Sự lo ngại về giá dầu có thể dẫn đến sự bán tháo trên thị trường chứng khoán, ngay cả khi các yếu tố cơ bản không thay đổi.

III. Phương pháp phân tích tác động của giá dầu lên lợi nhuận chứng khoán

Để phân tích tác động của cú sốc giá dầu lên lợi nhuận chứng khoán, nghiên cứu sẽ sử dụng mô hình Scalar-BEKK. Mô hình này cho phép phân tích mối quan hệ động giữa các biến trong điều kiện phương sai thay đổi, từ đó đưa ra những kết luận chính xác hơn về tác động của giá dầu.

3.1. Mô hình Scalar BEKK và ứng dụng

Mô hình Scalar-BEKK là một phương pháp mới cho phép phân tích mối quan hệ giữa giá dầu và lợi nhuận chứng khoán trong điều kiện phương sai thay đổi. Phương pháp này giúp xác định rõ hơn các cú sốc khác nhau trong giá dầu.

3.2. Dữ liệu và phương pháp thu thập

Dữ liệu sẽ được thu thập từ các nguồn chính thống như Tổng cục Thống kê và các báo cáo tài chính của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Phân tích sẽ được thực hiện trên chuỗi dữ liệu theo tháng để đảm bảo tính chính xác.

IV. Kết quả nghiên cứu về tác động của giá dầu lên lợi nhuận chứng khoán

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng các cú sốc khác nhau trong giá dầu có tác động khác nhau đến lợi nhuận chứng khoán tại Việt Nam. Cụ thể, cú sốc cung dầu có mối tương quan dương với lợi nhuận, trong khi cú sốc cầu dầu lại có mối tương quan âm.

4.1. Tác động của cú sốc cung dầu

Cú sốc cung dầu thường dẫn đến sự gia tăng lợi nhuận của các công ty trong ngành dầu khí, từ đó kéo theo sự tăng trưởng của thị trường chứng khoán. Điều này cho thấy rằng các nhà đầu tư có thể hưởng lợi từ sự gia tăng giá dầu.

4.2. Tác động của cú sốc cầu dầu

Ngược lại, cú sốc cầu dầu thường dẫn đến sự giảm sút lợi nhuận của các công ty, đặc biệt là trong ngành vận tải và sản xuất. Điều này có thể gây ra sự sụt giảm trong lợi nhuận chứng khoán và tâm lý nhà đầu tư.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng giá dầu có tác động đáng kể đến lợi nhuận chứng khoán tại Việt Nam. Tuy nhiên, cần có thêm nhiều nghiên cứu để hiểu rõ hơn về mối quan hệ này trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đang thay đổi. Việc áp dụng mô hình Scalar-BEKK mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo.

5.1. Tóm tắt kết quả chính

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng các cú sốc giá dầu có tác động khác nhau đến lợi nhuận chứng khoán, với cú sốc cung dầu có tác động tích cực và cú sốc cầu dầu có tác động tiêu cực.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Cần tiếp tục nghiên cứu để làm rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa giá dầu và lợi nhuận chứng khoán, cũng như áp dụng các mô hình phân tích mới để có được những kết quả chính xác hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam ngày càng phụ thuộc vào nguồn năng lượng dầu mỏ nhập khẩu, tác động của các cú sốc giá dầu lên lợi nhuận thị trường chứng khoán trở thành vấn đề nghiên cứu cấp thiết. Từ năm 2005 đến 2015, Việt Nam nhập khẩu khoảng 60-70% nhu cầu dầu trong nước, trong khi thị trường chứng khoán Việt Nam (đại diện bởi chỉ số Vn Index) đã trải qua nhiều biến động lớn, đặc biệt trong các năm gần đây khi giá dầu thế giới lao dốc mạnh. Mối quan hệ giữa giá dầu và lợi nhuận thị trường chứng khoán Việt Nam chưa được phân tích sâu sắc theo từng loại cú sốc giá dầu, đặc biệt trong điều kiện phương sai thay đổi của chuỗi dữ liệu.

Mục tiêu nghiên cứu là phân tích tác động của ba loại cú sốc giá dầu — cú sốc cung dầu, cú sốc tổng cầu dầu và cú sốc phòng ngừa — lên lợi nhuận thị trường chứng khoán Việt Nam trong giai đoạn 2005-2015. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu hàng tháng với gần 126 quan sát, bao gồm giá dầu thô thế giới, sản lượng cung dầu, chỉ số sản lượng thép toàn cầu làm đại diện cho tổng cầu dầu, cùng các chỉ số kinh tế vĩ mô và lợi nhuận thị trường chứng khoán Việt Nam. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về sự ảnh hưởng của biến động giá dầu đến thị trường tài chính Việt Nam, từ đó hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách và nhà đầu tư trong việc ra quyết định.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên ba lý thuyết kinh tế chính:

• Lý thuyết kinh doanh chênh lệch giá (APT): Theo APT, tỷ suất sinh lợi của chứng khoán là hàm tuyến tính của các yếu tố kinh tế vĩ mô, trong đó giá dầu được xem là một yếu tố rủi ro quan trọng ảnh hưởng đến lợi nhuận thị trường chứng khoán.
• Kênh truyền dẫn của cú sốc giá dầu đến nền kinh tế vĩ mô: Bao gồm ba kênh chính — cú sốc cung dầu làm giảm sản lượng và năng suất, cú sốc tổng cầu dầu ảnh hưởng đến tổng cầu và chuyển giao thu nhập giữa các quốc gia, và áp lực lạm phát do chi phí đẩy từ giá dầu tăng.
• Lý thuyết lạm phát do chi phí đẩy: Giá dầu tăng làm tăng chi phí đầu vào sản xuất, gây áp lực tăng lạm phát, giảm lợi nhuận doanh nghiệp và ảnh hưởng tiêu cực đến giá cổ phiếu.

Ba khái niệm chính được phân tích là: cú sốc cung dầu (oil supply shocks), cú sốc tổng cầu dầu (aggregate demand shocks), và cú sốc phòng ngừa (oil-specific demand shocks).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng ba mô hình kinh tế lượng chính:

• Mô hình SVAR (Structural Vector Autoregression): Được sử dụng để phân tách và ước lượng các loại cú sốc giá dầu dựa trên giả định cấu trúc đệ quy, giúp xác định ảnh hưởng riêng biệt của từng cú sốc lên giá dầu thực tế.
• Mô hình VAR (Vector Autoregression): Phân tích tương quan giữa cú sốc giá dầu, các chỉ số kinh tế vĩ mô (CPI, sản lượng công nghiệp) và lợi nhuận thị trường chứng khoán Việt Nam.
• Mô hình Scalar-BEKK (Multivariate GARCH BEKK phiên bản Scalar): Phân tích tương quan động giữa các cú sốc giá dầu và lợi nhuận thị trường chứng khoán trong điều kiện phương sai thay đổi (heteroscedasticity), giúp đánh giá mối quan hệ biến đổi theo thời gian.

Dữ liệu nghiên cứu gồm: sản lượng cung dầu thế giới, giá dầu thô thế giới, sản lượng thép toàn cầu (đại diện cho tổng cầu dầu), chỉ số Vn Index, CPI và sản lượng công nghiệp Việt Nam, thu thập theo tháng từ 2005 đến 2015 với gần 126 quan sát. Phương pháp chọn mẫu dựa trên tính cập nhật và độ tin cậy của dữ liệu. Các kiểm định tính dừng (ADF, KPSS) được thực hiện để đảm bảo tính ổn định của chuỗi thời gian trước khi phân tích.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân tách cú sốc giá dầu qua mô hình SVAR:

   • Cú sốc cung dầu có tương quan dương nhưng yếu với giá trị thực của dầu.
   • Cú sốc tổng cầu dầu và cú sốc phòng ngừa có tương quan âm và ảnh hưởng mạnh đến giá dầu thực tế.
     (Dữ liệu ước lượng cho thấy cú sốc tổng cầu và phòng ngừa chiếm phần lớn biến động giá dầu.)

2. Tương quan giữa cú sốc giá dầu, kinh tế vĩ mô và lợi nhuận thị trường chứng khoán qua mô hình VAR:

   • Lợi nhuận thị trường chứng khoán Việt Nam có mối quan hệ cùng chiều với cú sốc cung dầu.
   • Cú sốc tổng cầu dầu có tác động ngược chiều, làm giảm lợi nhuận thị trường chứng khoán.
   • Cú sốc phòng ngừa cũng tương quan dương với lợi nhuận thị trường chứng khoán.
     (Kết quả này phù hợp với kỳ vọng và các nghiên cứu quốc tế, đồng thời phản ánh đặc thù thị trường Việt Nam.)

3. Tương quan động trong điều kiện phương sai thay đổi qua mô hình Scalar-BEKK:

   • Mối quan hệ giữa các loại cú sốc giá dầu và lợi nhuận thị trường chứng khoán biến đổi theo thời gian, thể hiện qua hiệp phương sai thay đổi.
   • Cú sốc cung dầu và phòng ngừa duy trì tương quan dương ổn định, trong khi cú sốc tổng cầu có tác động tiêu cực rõ rệt trong các giai đoạn biến động mạnh của thị trường.
     (Phân tích này cho thấy mô hình Scalar-BEKK hiệu quả trong việc bắt kịp sự biến đổi không ổn định của dữ liệu tài chính.)

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các phát hiện trên có thể giải thích như sau: Cú sốc cung dầu thường liên quan đến sự thay đổi trong nguồn cung, làm tăng giá dầu và tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp năng lượng, từ đó tăng lợi nhuận thị trường chứng khoán. Ngược lại, cú sốc tổng cầu dầu phản ánh sự suy giảm nhu cầu toàn cầu, ảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế và lợi nhuận doanh nghiệp, dẫn đến giảm lợi nhuận thị trường chứng khoán. Cú sốc phòng ngừa phản ánh sự không chắc chắn về nguồn cung trong tương lai, làm tăng giá dầu và kỳ vọng lợi nhuận.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, kết quả tương đồng với nghiên cứu của Kilian (2009) và Filis (2014), đồng thời bổ sung bằng chứng thực nghiệm cho thị trường Việt Nam, nơi có đặc thù là thị trường mới nổi và phụ thuộc lớn vào nhập khẩu dầu. Việc sử dụng mô hình Scalar-BEKK giúp làm rõ hơn sự biến đổi theo thời gian của mối quan hệ này, điều mà các mô hình truyền thống như VAR hay SVAR chưa thể hiện đầy đủ.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phản ứng xung (impulse response) thể hiện tác động của từng cú sốc lên giá dầu và lợi nhuận thị trường chứng khoán, cùng bảng phân rã phương sai cho thấy tỷ trọng ảnh hưởng của từng cú sốc trong tổng biến động.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giám sát và phân tích các loại cú sốc giá dầu: Các cơ quan quản lý nên xây dựng hệ thống cảnh báo sớm dựa trên phân tích cú sốc cung, cầu và phòng ngừa để dự báo biến động thị trường chứng khoán, giúp giảm thiểu rủi ro cho nhà đầu tư. (Thời gian: 1-2 năm; Chủ thể: Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Bộ Công Thương)

2. Phát triển các công cụ tài chính phái sinh liên quan đến dầu thô: Khuyến khích phát triển các sản phẩm phái sinh giúp nhà đầu tư phòng ngừa rủi ro biến động giá dầu, từ đó ổn định lợi nhuận thị trường chứng khoán. (Thời gian: 2-3 năm; Chủ thể: Sở Giao dịch Chứng khoán, các công ty chứng khoán)

3. Đa dạng hóa nguồn năng lượng và giảm phụ thuộc nhập khẩu dầu: Chính phủ cần thúc đẩy các chính sách phát triển năng lượng tái tạo và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, giảm thiểu tác động tiêu cực của cú sốc giá dầu lên nền kinh tế và thị trường tài chính. (Thời gian: 5 năm; Chủ thể: Bộ Công Thương, Bộ Khoa học và Công nghệ)

4. Tăng cường minh bạch và công bố thông tin kinh tế vĩ mô: Cung cấp dữ liệu kinh tế vĩ mô chính xác, kịp thời giúp nhà đầu tư có cơ sở phân tích và ra quyết định đầu tư hiệu quả hơn trong bối cảnh biến động giá dầu. (Thời gian: 1 năm; Chủ thể: Tổng cục Thống kê, Ngân hàng Nhà nước)

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách kinh tế: Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chính sách năng lượng và tài chính phù hợp, giảm thiểu rủi ro từ biến động giá dầu.

2. Nhà đầu tư và công ty chứng khoán: Hiểu rõ tác động của các loại cú sốc giá dầu giúp tối ưu hóa chiến lược đầu tư và quản lý rủi ro trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

3. Các nhà nghiên cứu kinh tế và tài chính: Cung cấp mô hình phân tích mới (Scalar-BEKK) và bằng chứng thực nghiệm về mối quan hệ giữa giá dầu và thị trường chứng khoán trong điều kiện phương sai thay đổi.

4. Doanh nghiệp trong ngành năng lượng và công nghiệp: Hiểu tác động của biến động giá dầu đến lợi nhuận và hoạt động sản xuất kinh doanh, từ đó điều chỉnh kế hoạch sản xuất và tài chính.

Câu hỏi thường gặp

1. Cú sốc giá dầu là gì và tại sao phân loại thành ba loại?
   Cú sốc giá dầu là những biến động bất ngờ trong giá dầu do các yếu tố cung, cầu hoặc nhu cầu phòng ngừa rủi ro. Phân loại thành cú sốc cung dầu, tổng cầu dầu và phòng ngừa giúp phân tích chính xác nguồn gốc và tác động khác nhau của từng loại lên nền kinh tế và thị trường tài chính.

2. Tại sao sử dụng mô hình Scalar-BEKK trong nghiên cứu này?
   Scalar-BEKK cho phép phân tích tương quan động giữa các biến trong điều kiện phương sai thay đổi theo thời gian, phù hợp với dữ liệu tài chính có tính biến động cao như giá dầu và lợi nhuận thị trường chứng khoán.

3. Mối quan hệ giữa giá dầu và lợi nhuận thị trường chứng khoán Việt Nam có giống các nước phát triển không?
   Có sự khác biệt do đặc thù thị trường mới nổi và phụ thuộc nhập khẩu dầu của Việt Nam. Ví dụ, cú sốc cung dầu có tác động tích cực đến lợi nhuận thị trường chứng khoán Việt Nam, trong khi ở một số nước phát triển có thể khác biệt.

4. Dữ liệu sản lượng thép toàn cầu được sử dụng như thế nào trong nghiên cứu?
   Sản lượng thép toàn cầu được dùng làm chỉ số đại diện cho tổng cầu dầu thế giới, vì thép là nguyên liệu đầu vào quan trọng cho nhiều ngành công nghiệp, phản ánh hoạt động kinh tế toàn cầu.

5. Làm thế nào các nhà đầu tư có thể ứng dụng kết quả nghiên cứu này?
   Nhà đầu tư có thể theo dõi các loại cú sốc giá dầu để dự báo biến động lợi nhuận thị trường chứng khoán, từ đó điều chỉnh danh mục đầu tư và sử dụng các công cụ phòng ngừa rủi ro phù hợp.

Kết luận

• Phân tích thực nghiệm cho thấy ba loại cú sốc giá dầu có tác động khác biệt đến lợi nhuận thị trường chứng khoán Việt Nam trong giai đoạn 2005-2015.
• Cú sốc cung dầu và cú sốc phòng ngừa tương quan dương với lợi nhuận thị trường chứng khoán, trong khi cú sốc tổng cầu dầu có tác động ngược chiều.
• Mô hình Scalar-BEKK hiệu quả trong việc phân tích tương quan động trong điều kiện phương sai thay đổi, bổ sung cho các mô hình truyền thống như SVAR và VAR.
• Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà hoạch định chính sách và nhà đầu tư trong việc quản lý rủi ro và ra quyết định đầu tư.
• Các bước tiếp theo bao gồm mở rộng nghiên cứu với dữ liệu cập nhật hơn và áp dụng mô hình phân tích cho các thị trường tài chính khác tại Việt Nam.

Hành động đề xuất: Các nhà nghiên cứu và nhà quản lý thị trường nên áp dụng mô hình phân tích cú sốc giá dầu và phương pháp Scalar-BEKK để nâng cao hiệu quả dự báo và quản lý rủi ro trong bối cảnh biến động năng lượng toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU 1.1 Lý do thực hiện nghiên cứu Sự tác động của cú sốc giá dầu lên lợi nhuận thị trường chứng khoán, là đề tài nghiên cứu học thuật được rất nhiều tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu. Tại những quốc gia phát triển, chẳng hạn như là Mỹ, các nước Châu Âu, Nhật Bản; Khối OPEC, hay Trung Quốc đã có nhiều nghiên cứu về giá dầu, nền kinh tế vĩ mô và thị trường chứng khoán.Ví dụ như, nghiên cứu của Darby (1982), Hamilton (1983); Burbridge và Harrison (1984); Gisser và Goodwin (1986); Jones và Kaul (1996).Các kết quả nghiên cứu đã chỉ ra, giá dầu có thể tác động đến hiệu suất của tổng thể thị trường chứng khoán. Bằng chứng của Jones và Kaul (1996), thông qua việc sử dụng mô hình APT, cho thấy tác động của giá dầu đến thị trường chứng khoán, xảy ra do giá dầu biến động làm ảnh hưởng đến dòng tiền thực và giá dầu là một yếu tố rủi ro đối với thị trường chứng khoán.Quan hệ ngược chiều giữa giá dầu và lợi nhuận chứng khoán cũng đã được ghi nhận bởi Goswami và Jung (1998), Gjerde và Sættem (1999), và O'Neill và cộng sự (2008).

Gần nhất, Filis. G (2010) cho thấy rằng giá dầu và CPI có tác động tiêu cực lên thị trường chứng khoán Hy Lạp. (2014), cũng phân tích mối quan hệ giữa giá dầu và thị trường chứng khoán trong một môi trường biến đổi theo thời gian. Kết quả nghiên cứu tại thị trường Mỹ, các nước Châu Âu, Nhật Bản; Khối OPEC, hay Trung Quốc ít nhiều đã chỉ ra rằng có tồn tại mối quan hệ thay đổi theo thời gian giữa cú sốc giá dầu và lợi nhuận thị trường chứng khoán.

Giống như nhiều quốc gia đang phát triển khác, Việt Nam hiện tại đang đối mặt với sự bùng nổ dân số, các ngành công nghiệp tiếp tục phát triển, kéo theo đó là sự tăng tốc của ngành vận chuyển, giao thông (do nhu cầu đi lại gia tăng). Theo số liệu của Bộ giao thông vận tải, tổng phương tiện cơ giới đường bộ đăng ký mới vào quý 1 năm 2013 lên đến 39,056,343. Ngoài ra, sản lượng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển giai đoạn 2006- 2014 đều tăng (Hình 1. Vì vậy, có thể nói xăng dầu sẽ đóng vai trò khá quan trọng trong sự phát triển của nền kinh tế Việt Nam.

Trước thời điểm nhà máy Lọc Dầu Dung Quất, nhà máy lọc dầu Nghi Sơn đi vào hoạt TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 2 động, Việt Nam gần như nhập khẩu 100% giai đoạn 2007 đến 2009 (số liệu được trình bày ở bảng 1. Từ năm 2009, khi các nhà máy lọc dầu đi vào hoạt động thì lượng nhập khẩu dầu của Việt Nam có giảm. Tuy nhiên các nhà máy lọc dầu chỉ đáp ứng được khoảng 20%-30% nhu cầu tiêu thụ dầu trong nước, 60%- 70% nhu cầu còn lại Việt Nam vẫn phải nhập khẩu từ bên ngoài (số liệu được trình bày ở bảng 1. Sản lượng vận tải biển Việt Nam giai đoạn 2006 – 2014 Nguồn: Tổng cục thống kê Việt Nam, Cục Hàng Hải Việt Nam (Phụ lục 5) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Tình hình tiêu thụ và nhập khẩu xăng dầu của Việt Nam từ năm 2005- 2014 Chỉ tiêu 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Khối lượng 258 254 283 300 304 329 358 361 367 384 tiêu dùng (ngàn thùng/ngày) Khối lượng 12.2 tiêu dùng (triệu tấn) Khối lượng 250 254 258 296.7 227 232 230 198 nhập khẩu(ngàn thùng/ngày Khối lượng 11.6 nhập khẩu (triệu tấn) % Khối 97% 100% 91% 99% 96% 72% 63% 64% 63% 52% lượng nhập khẩu so với khối lượng tiêu dùng Nguồn: Tổng Cục thống kê, Cục quản lý thông tin năng lượng Mỹ, Cơ quan quản lý thông tin về năng lượng thế giới (Phụ lục 5) Như vậy, dựa vào bảng 1.1, có thể thấy nền kinh tế Việt Nam phụ thuộc rất nhiều vào việc nhập khẩu dầu. Mặt khác, thị trường chứng khoán Việt Nam đã xuất hiện từ năm 2000 và đang trong giai đoạn phát triển. Số liệu thống kê của công ty cổ phần chứng khoán Sài Gòn- Hà Nội, chỉ số Vn Index, năm 2014 tăng trưởng đến 20. Đặc biệt, năm 2014, thị trường chứng khoán (TTCK) đã trải qua khá nhiều phiên TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 4 trượt giảm mạnh, do sự ảnh hưởng của hai sự kiện lớn, Biển Đông và giá dầu thô.

Gần đây hơn, theo thông tin đăng tải trên các báo điện tử như vnexpress.vn…, chỉ số Vn Index mất 30 điểm vào ngày 24/08/2015, kể từ khi giá dầu thế giới không ngừng lao dốc và đã xuyên thủng ngưỡng 40 USD/thùng vào đầu giờ sáng 24/8/2015, trên thị trường châu Á. Có thể thấy, tại thời điểm quý III của năm 2015, thị trường chứng khoán Việt Nam đã đón nhận nhiều tin xấu đến từ cả trong và ngoài nước như: sự bất ổn tại Trung Quốc; đồng nhân dân tệ giảm giá; giá dầu không ngừng lao dốc; nỗi lo tỷ giá; tâm lý bầy đàn… Vì vậy, mối quan hệ giữa giá dầu (thế giới) và lợi nhuận thị trường chứng khoán Việt Nam là một đề tài rất được quan tâm. Hiện tại, theo đồ thị hình 1.2 bên dưới, chúng ta dễ thấy hướng chuyển động giữa chỉ số Vn Index và giá dầu thế giới là cùng chiều. Tuy nhiên, sự biến động của giá dầu thế giới có ảnh hưởng đến thị trường chứng khoán Việt Nam hay không thì cần được chứng minh qua các phân tích thực nghiệm.

1200 160 1000 140 120 800 100 600 80 400 60 40 200 20 0 0 01/04/2005 30/06/2005 30/12/2005 30/06/2006 29/12/2006 29/06/2007 28/12/2007 30/06/2008 31/12/2008 30/06/2009 31/12/2009 30/06/2010 31/12/2010 30/06/2011 30/12/2011 29/06/2012 28/12/2012 28/06/2013 31/12/2013 30/06/2014 31/12/2014 30/06/2015 Giá dầu VNINDEX Hình 1. Diễn biến giá dầu thế giới và chỉ số Vn Index Nguồn: Tác giả tổng hợp từ số liệu của Ủy Ban chứng khoán Nhà nước Việt Nam, Cơ quan quản lý thông tin về năng lượng thế giới (Phụ lục 5) TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 5 Cũng đã có khá nhiều nghiên cứu về sự ảnh hưởng của giá dầu đến thị trường chứng khoán Việt Nam, của các tác giả trong và ngoài nước [sẽ được thảo luận lại trong phần 2.2 của nghiên cứu này]. Một vài nghiên cứu nổi bật như là củaCuong C. Ishaq Bhatti (2012), sử dụng phương pháp mô hình Coupla để phân tích sự phụ thuộc giữa giá dầu và thị tường chứng khoán tại Trung Quốc và Việt Nam.

Nghiên cứu của Narayan P.S (2009), với các phương pháp như kiểm định đồng liên kết Johansen với mô hình VAR. Các tác giả này đã chứng minh được thị trường chứng khoán Việt Nam có mối quan hệ cùng chiều với sự thay đổi của giá dầu thế giới. Điều này gần như khớp với những gì đang diễn ra trong giai đoạn 2005- 2015 tại Việt Nam (theo đồ thị của hình 1. Tương tự, nghiên cứu của Bùi Văn Vinh (2011), cho thấy trong ngắn hạn giá dầu thế giới được coi là nguyên nhân giải thích cho sự biến động giá cả chứng khoán Việt Nam.

Nghiên cứu của Đỗ Ngọc Anh (2011), chứng minh giữa giá dầu thô và chỉ số Vn Index có mối tương quan trong dài hạn, nhưng khá yếu, chỉ khoảng 0. Nghiên cứu của tác giảNguyễn Thị Liên Hoa (2012), chỉ ra cho thấy, tồn tại mối quan hệ cùng chiều giữa sản lượng công nghiệp Việt Nam và giá dầu, tuy nhiên sự tác động động của giá dầu đến sản lượng sản xuất công nghiệp tương đối nhỏ. Hay, nghiên cứu của Trần Thị Minh Phương (2013), cũng cho thấy các cú sốc trong giá chứng khoán bị tác động chủ yếu bởi các giá trị quá khứ của nó hơn là tác động của giá dầu, tỷ giá hối đoái hay lãi suất. Gần đây hơn, nghiên cứu của Võ Thị Thảo Nguyên (2014), đã cho kết quả chỉ số Vn Index có mối tương quan ngược chiều với giá dầu, chỉ số công nghiệp sản xuất của Việt Nam, chỉ số giá tiêu dùng Việt Nam.

Các kết quả nghiên cứu của các tác giả kể trên, nhìn chung khá giống nhau, khi chỉ ra giữa giá dầu và thị trường chứng khoán Việt Nam cótồn tại tương quan trong ngắn hạn và dài hạn. Đối với các chỉ số kinh tế vĩ mô, giá dầu có ảnh hưởng cùng chiều lên chỉ số giá tiêu dùng và giá dầu cũng ảnh hưởng cùng chiều nhưng khá yếu đối với sản lượng công nghiệp. Tuy nhiên, các cú sốc trong giá chứng khoán bị tác TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 6 động chủ yếu bởi các giá trị quá khứ của nó hơn là tác động của giá dầu, tỷ giá hối đoái hay lãi suất. Mặt khác, khi nghiên cứu tại thị trường Việt Nam, phương pháp được các tác giả khác sử dụng khá giống nhau, như là mô hình VAR, mô hình ECM, mô hình VECM, mô hình đồng liên kết, phương pháp Johansen, phương pháp phân rã phương sai, phương pháp kiểm định nhân quả Granger, để kiểm định mối quan hệ giữa giá dầu, nền kinh tế vĩ mô và thị trường chứng khoán.

Cú sốc giá dầu được các tác giả phân tích thể hiện thông qua sự thay đổi của giá dầu thế giới, chưa có sự phân tích sâu về các cú sốc khác nhau tồn tại trong giá dầu. Theo Kilian (2009) chứng minh, cú sốc giá dầu sẽ được chia thành ba loại: oil supply shocks, aggregate demand shocks và oil- specific demand shocks. Cũng theo thảo luận về kênh truyền dẫn của giá dầu đến nền kinh tế (sẽ được thảo luận ở phần 2.1 của đề tài này), các kênh truyền dẫn chính của cú sốc giá dầu bao gồm: cú sốc lên nguồn cung dầu, hiệu ứng chuyển giao thu nhập và tổng cầu, hiệu ứng số dư tiền thực, lạm phát. Vì vậy, cú sốc giá dầu nên phân tách thành các cú sốc khác nhau, khi phân tích ảnh hưởng của cú sốc giá dầu lên nền kinh tế vĩ mô và thị trường chứng khoán.

Ngoài ra, trên thực tế, khi phân tích dữ liệu chuỗi thời gian, hiện tượng phương sai thay đổi là vấn đề đáng lưu ý theo quan điểm của Filis. Do vậy, khi phân tích ảnh hưởng của cú sốc giá dầu lên nền kinh tế vĩ mô và thị trường chứng khoán cũng nên quan tâm đến điều kiện phương sai thay đổi. Vấn đề này, chưa được các tác giả tại Việt Nam đề cập đến. Vì vậy, bằng sự kế thừa kết quả nghiên cứu về sự tác động của giá dầu lên lợi nhuận thị trường chứng khoán của các tác giả trong và ngoài nước được đề cập bên trên, và mong muốn phân tích rõ hơn về các cú sốc khác nhau của giá dầu lên nền kinh tế vĩ mô và thị trường chứng khoán Việt Nam, trong điều kiện phương sai thay đổi là như thế nào, tác giả tiến hành thực hiện nghiên cứu này.