Đặt vấn đề Theo thống kê sơ bộ năm 2014 của Tổng cục Thống kê, có khoảng 67% dân số Việt Nam sống ở vùng nông thôn và nông nghiệp là lĩnh vực có nhiều đóng góp quan trọng cho phát triển kinh tế đất nƣớc trong những năm qua. Hiện nay, hầu hết dân nghèo ở nông thôn Việt Nam đều tham gia vào sản xuất nông nghiệp. Tuy đời sống vật chất, tinh thần ngƣời dân ở khu vực nông thôn đã đƣợc nâng lên (logarit thu nhập tích lũy năm 2014 cao hơn năm 2012 theo VARHS, 2014) thế nhƣng các hoạt động sản xuất nông nghiệp ở Việt Nam còn lạc hậu, chủ yếu là lao động giản đơn, sản xuất theo kinh nghiệm truyền từ đời này sang đời khác, ít áp dụng khoa học kỹ thuật và cơ giới hóa trong trồng trọt và chăn nuôi, phụ thuộc gần nhƣ hoàn toàn vào thời tiết đồng thời giá nông sản cũng phụ thuộc vào biến động thị trƣờng, thƣờng rơi vào cảnh “đƣợc mùa mất giá”, sự hỗ trợ của nhà nƣớc đối với ngƣời nông dân còn thấp nên thu nhập của ngƣời nông dân rất bấp bênh. Mặc dù thu nhập từ hoạt động sản xuất nông nghiệp vẫn là chủ yếu, song để ổn định thu nhập, bảo đảm cuộc sống, nhiều hộ gia đình nông thôn buộc phải tìm kiếm phƣơng kế khác để làm tăng thu nhập ngoài thu nhập từ sản xuất nông nghiệp.
Có nhiều loại hình hoạt động tạo thu nhập khác ngoài thu nhập từ nông nghiệp của hộ nhƣ hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp hộ gia đình, việc làm đƣợc trả công ngoài hộ gia đình và khai thác, sử dụng nguồn tài nguyên chung, nhƣ đánh bắt thủy hải sản hay tại các khu vực sông nƣớc công cộng, hay thu thập tài nguyên từ rừng (VARHS, 2014). Ngƣời nghèo tìm kiếm cơ hội trong nền kinh tế phi nông nghiệp ở nông thôn, không chỉ để nâng cao mức thu nhập mà còn để ổn định thu nhập hộ gia đình theo thời gian (Haggblade, Hazell và cộng sự, 2010). Thu nhập phi nông nghiệp cũng là một nguồn tài trợ quan trọng để mua các đầu vào cần thiết nhằm tăng năng suất nông nghiệp (Oseni, 2009), là nguồn quan trọng của tăng trƣởng kinh tế địa phƣơng và do đó có thể xóa đói giảm nghèo ở khu vực nông thôn (Davis, 2003). Có thể nói, thu nhập từ hoạt động phi nông nghiệp (bao gồm việc làm công 2 ăn lƣơng và hoạt động kinh doanh của hộ) đã đóng góp một phần không nhỏ làm gia tăng tổng nguồn thu nhập của hộ, và việc tham gia vào các hoạt động phi nông nghiệp là một trong những cách làm đa dạng hóa thu nhập cho hộ gia đình, tiếp cận gần hơn đến khung sinh kế bền vững.
Tại Việt Nam, quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế ở hầu hết các địa phƣơng, nhất là khu vực nông thôn ven các đô thị, khu vực phát triển công nghiệp đã dẫn đến tình trạng di cƣ lao động từ khu vực nông nghiệp sang các hoạt động dịch vụ nhƣ xây dựng, kinh doanh nhà trọ, buôn bán nhỏ,… Bên cạnh đó, nội bộ ngành nông nghiệp cũng có sự chuyển đổi mạnh mẽ, chuyển dịch lao động từ nông nghiệp là chính sang các lĩnh vực phi nông nghiệp, kết hợp với nông nghiệp (lúc nông nhàn). Thế nhƣng dữ liệu thực tế cho thấy tỷ lệ hộ tham gia hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp còn khá thấp. Tỷ lệ hộ gia đình tham gia vào hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp ở nông thôn Việt Nam tƣơng đối ổn định (tuy có giảm từ 27,74% năm 2008 xuống 24,3% vào năm 2014 (VARHS, 2014)). Nguyên nhân của sự giảm sút này có thể kể đến đó là lao động nông thôn tham gia vào các công việc đƣợc trả lƣơng hơn là tự sản xuất kinh doanh và môi trƣờng kinh tế vĩ mô không ổn định trong những năm gần đây.
Nhiều nghiên cứu trên thế giới đã chỉ ra các yếu tố tác động đến việc tham gia các hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực phi nông nghiệp trong đó vốn con ngƣời, vốn tài chính và vốn xã hội là các nhân tố quan trọng (Reardon và cộng sự, 2007; Trần Tiến Khai và Nguyễn Ngọc Danh, 2014). Vốn xã hội đƣợc nói đến nhƣ là mạng lƣới quan hệ xã hội, sự tin tƣởng và có qua có lại lẫn nhau trong cộng đồng. Đã có khá nhiều nghiên cứu trên thế giới nghiên cứu về những yếu tố tác động đến đa dạng hóa nguồn thu nhập hay cụ thể hơn là sự tham gia vào việc làm phi nông nghiệp ở nông thôn nhƣ Malek (2009), Babatunde và Qaim (2009)…Tuy nhiên, những nghiên cứu về tác động của một yếu tố cụ thể nhƣ vốn xã hội là không nhiều, điển hình nghiên cứu của Nega và cộng sự (2009) về vấn đề Đa dạng hóa, bất bình đẳng thu nhập và Vốn xã hội ở Ethiopia, tác giả cũng chỉ xem xét đa dạng hóa thu nhập bao gồm nhiều hoạt động khác nhau và không có sự phân loại cụ thể. Chính vì 3 vậy, trong bài nghiên cứu này, tác giả tập trung đi sâu hơn vào hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp, là một mảng nhỏ trong hoạt động kinh tế phi nông nghiệp ở nông thôn, đồng thời xuất phát từ tầm quan trọng của khu vực nông thôn, không chỉ về tỷ lệ cƣ dân sinh sống, mà cả những đóng góp về mặt kinh tế ở nƣớc ta hiện nay, nhu cầu nghiên cứu về vốn xã hội ở khu vực nông thôn là vô cùng cần thiết.
Vì vậy việc nghiên cứu về vốn xã hội ở khu vực nông thôn, nhất là sự tác động đến tìm kiếm việc làm, đa dạng hóa thu nhập nông thôn, có thể giúp nhận ra vai trò tích cực của loại vốn này trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế hiện nay; góp phần giải quyết các vấn đề khó khăn trong sinh kế cũng nhƣ cải thiện đƣợc mức thu nhập hiện có của các hộ gia đình nông thôn. Do đó tác giả chọn nghiên cứu đề tài “Tác động của vốn xã hội đến việc tham gia hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp của các hộ gia đình nông thôn Việt Nam” là nhằm góp phần làm sáng tỏ các vấn đề trên. Mục tiêu nghiên cứu Phân tích tác động của vốn xã hội đến sự tham gia vào hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp của các hộ gia đình nông thôn Việt Nam. Phân tích tác động của vốn xã hội đến mức đóng góp của thu nhập từ hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp vào tổng thu nhập của hộ.
Câu hỏi nghiên cứu Vốn xã hội có tác động đến sự tham gia vào hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp của các hộ gia đình nông thôn Việt Nam hay không? Vốn xã hội tác động đến mức đóng góp của thu nhập từ hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp vào tổng thu nhập của hộ nhƣ thế nào? 1. Phƣơng pháp nghiên cứu Luận văn sử dụng 2 mô hình để giải quyết 2 câu hỏi nghiên cứu đã đƣợc đặt ra. Mô hình thứ nhất là mô hình hồi quy binary logistic nhằm phân tích tác động của vốn xã hội đến sự tham gia vào hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp với biến phụ thuộc 4 là xác suất để hộ tham gia. Mô hình thứ hai là mô hình hồi quy tobit nhằm phân tích tác động của vốn xã hội đến tỷ trọng phần thu nhập phi nông nghiệp với biến phụ thuộc là tỷ trọng của thu nhập phi nông nghiệp trên tổng thu nhập của hộ.
Trong cả 2 mô hình, các biến độc lập là các nhóm biến vốn xã hội, đặc điểm hộ gia đình và đặc điểm địa phƣơng. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Luận văn nghiên cứu đối tƣợng là các hộ gia đình sống ở vùng nông thôn Việt Nam có và không tham gia kinh tế hộ phi nông nghiệp vào năm nghiên cứu (2014) dựa trên bộ dữ liệu “ĐIỀU TRA HỘ GIA ĐÌNH TIẾP CẬN NGUỒN LỰC VÀ ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CHƢƠNG TRÌNH HỖ TRỢ NGÀNH NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN” (VARHS) năm 2014. Phạm vi của nghiên cứu là vùng nông thôn của 12 tỉnh thành đại diện cho 6 vùng kinh tế gồm: Hà Tây (cũ) (đồng bằng sông Hồng); Nghệ An (Bắc Trung Bộ); Quảng Nam, Khánh Hòa (Duyên hải miền trung), Lâm Đồng, Đắk Lắk, Đắk Nông (Tây Nguyên); Lào Cai, Điện Biên, Lai Châu, Phú Thọ (Trung du và miền núi phía Bắc); và Long An (Đồng bằng sông Cửu Long). Cấu trúc luận văn Luận văn gồm 5 chƣơng: Chƣơng I.
Giới thiệu Chƣơng II. Lƣợc khảo cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu trƣớc liên quan Chƣơng III. Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng IV. Kết quả nghiên cứu Chƣơng V.
Kết luận và hàm ý chính sách 5 CHƢƠNG 2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƢỚC LIÊN QUAN Chƣơng này tác giả trình bày những nội dung cơ bản về lý thuyết sự tham gia vào hoạt động phi nông nghiệp bao gồm khái niệm, mối liên kết giữa hai khu vực nông nghiệp và phi nông nghiệp và lý thuyết sự tham gia; lý thuyết về vốn xã hội bao gồm khái niệm và cách đo lƣờng vốn xã hội với các chỉ số khác nhau từ đó chọn lọc và áp dụng chỉ số thích hợp vào luận văn. Sau cùng tác giả lƣợc khảo các nghiên cứu thực nghiệm tại nhiều quốc gia khác nhau để có cơ sở lựa chọn những biến thích hợp vào luận văn. Lý thuyết về sự tham gia hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp.
Khái niệm hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp. Đầu tiên, chúng ta tìm hiểu về hoạt động kinh tế phi nông nghiệp. Theo Lanjouw (2003) hoạt động phi nông nghiệp là những hoạt động tạo thêm thu nhập trong khu vực nông thôn không thuộc hoạt động nông nghiệp. Steve Winggins (2003) thì cho rằng hoạt động kinh tế phi nông nghiệp là những hoạt động không thuộc các dạng hoạt động nông nghiệp có tính chất nguyên thủy nhƣ trồng trọt, chăn nuôi, đánh bắt, săn bắn,.
Nói cách khác, hoạt động kinh tế phi nông nghiệp là các hoạt động tạo ra thu nhập không thuộc vào dạng hoạt động nông nghiệp nguyên thủy. Davis (2003) cũng định nghĩa hoạt động kinh tế phi nông nghiệp bao gồm tất cả những hoạt động liên quan đến việc làm đƣợc trả lƣơng hoặc việc làm tự làm chủ tạo ra thu nhập mà không phải là nông nghiệp. Chúng ta có thể thấy, có nhiều định nghĩa khác nhau về hoạt động kinh tế phi nông nghiệp. Có định nghĩa không chỉ dựa vào hoạt động (làm công hoặc tự làm chủ) mà nó cũng bao gồm thu nhập không do kiếm đƣợc ví dụ nhƣ kiều hối, các khoản thanh toán xã hội (trợ cấp, bảo hiểm xã hội.