Luận văn nhân tố tổng hợp đại diện quản trị công ty tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận của các công ty sản xuất niêm yết ở việt nam

Nghiên cứu tác động của nhân tố tổng hợp đại diện quản trị công ty đến hành vi quản trị lợi nhuận tại các công ty sản xuất niêm yết ở Việt Nam.

• Tác giả: Ngô Nhật Phương Diễm
• Người hướng dẫn: TS. Lê Đình Trực
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Tác Động Của Nhân Tố Tổng Hợp Đại Diện Quản Trị Đến Hành Vi Quản Trị Lợi Nhuận Của Các Công Ty Sản Xuất Niêm Yết Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU TRÊN THẾ GIỚI
• 1.2. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU TẠI VIỆT NAM
• 1.3. KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU
• 1.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. QUẢN TRỊ CÔNG TY VÀ QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN
• 2.1.1. Quản trị công ty
• 2.1.2. Quản trị lợi nhuận
• 2.2. LÝ THUYẾT NỀN TẢNG CHI PHỐI HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN
• 2.3. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.2. THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 3.2.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 4.1. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH
• 4.2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG
• 4.3. BÀN LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG
• 4.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN
• 5.1.1. Về mặt lý luận
• 5.1.2. Về mặt thực tiễn
• 5.2. MỘT SỐ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.2.1. Đối với công ty sản xuất niêm yết
• 5.2.2. Đối với các đơn vị có liên quan
• 5.3. HẠN CHẾ VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TRONG TƯƠNG LAI
• 5.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 5
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tác động Quản trị Công ty tới Quản trị Lợi nhuận Tổng quan

Nghiên cứu về tác động của quản trị công ty (QTCT) đến quản trị lợi nhuận (QTLN) trở nên cấp thiết khi các vụ bê bối tài chính lớn như Enron và Worldcom phơi bày những tổn thất nặng nề do hành vi QTLN gây ra. Hành vi quản trị lợi nhuận làm sai lệch thông tin trên báo cáo tài chính (BCTC), ảnh hưởng tiêu cực đến quyết định của nhà đầu tư. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá tác động của nhân tố tổng hợp đại diện QTCT đến hành vi quản trị lợi nhuận của các công ty sản xuất niêm yết tại Việt Nam. Việc hiểu rõ mối quan hệ này giúp các nhà quản lý, nhà đầu tư và cơ quan quản lý đưa ra các quyết định sáng suốt hơn.

1.1. Tầm quan trọng của Quản trị Công ty trong bối cảnh Việt Nam

Tại Việt Nam, các công ty niêm yết ngày càng nhận thức rõ vai trò của QTCT. QTCT hiệu quả giúp nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và hiệu quả hoạt động. Từ đó, tăng cường niềm tin của nhà đầu tư và giảm thiểu rủi ro gian lận kế toán. Việc hoàn thiện thông lệ QTCT tốt là yếu tố then chốt để thu hút vốn đầu tư, đặc biệt là vốn đầu tư nước ngoài.

1.2. Quản trị Lợi nhuận Thách thức đối với Báo cáo Tài chính

Quản trị lợi nhuận là hành vi mà các nhà quản lý sử dụng các chính sách kế toán hoặc các giao dịch thực tế để tác động đến lợi nhuận báo cáo, nhằm đạt được mục tiêu riêng. Ví dụ, CTCP Kỹ Nghệ Gỗ Trƣờng Thành có kết quả sau kiểm toán năm 2017 giảm 91% LN so với báo cáo tự lập. QTLN có thể được thực hiện thông qua các khoản dồn tích hoặc thông qua các hoạt động kinh tế. Việc nhận diện và hạn chế QTLN là một thách thức lớn đối với các nhà quản lý và kiểm toán viên.

II. Vấn đề Thiếu Nghiên cứu Nhân tố Tổng hợp Quản trị

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về QTLN và QTCT, phần lớn tập trung vào các đặc điểm riêng lẻ của QTCT như quy mô hội đồng quản trị (HĐQT), tỷ lệ thành viên độc lập, hoặc số lần họp. Các nghiên cứu này thường đưa ra kết quả trái chiều, gây khó khăn cho việc đánh giá chính xác tác động của QTCT đến QTLN. Nghiên cứu này tập trung vào nhân tố tổng hợp đại diện QTCT, kết hợp nhiều đặc điểm khác nhau, để cung cấp một cái nhìn toàn diện và thống nhất hơn về mối quan hệ này. Dựa trên lý thuyết tới hạn (Critical mass theory), việc tổng hợp các đặc điểm có thể đạt đến giá trị đủ lớn để tác động đáng kể đến hành vi quản trị lợi nhuận.

2.1. Kết quả trái chiều từ Nghiên cứu Đặc điểm Riêng lẻ QTCT

Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng các đặc điểm riêng lẻ của QTCT có tác động không rõ ràng đến QTLN. Ví dụ, một số nghiên cứu cho thấy thành viên độc lập HĐQT làm hạn chế hành vi quản trị lợi nhuận, trong khi các nghiên cứu khác lại không tìm thấy tác động đáng kể. Sự không nhất quán này có thể là do ảnh hưởng của các yếu tố khác, hoặc do các đặc điểm riêng lẻ chưa đạt đến ngưỡng tới hạn để tạo ra tác động đáng kể.

2.2. Sự cần thiết của Nhân tố Tổng hợp Đại diện Quản trị

Nhằm giải quyết vấn đề kết quả không thống nhất, một số nghiên cứu đã sử dụng nhân tố tổng hợp đại diện QTCT. Ví dụ, Carcello và cộng sự (2006) sử dụng nhân tố tổng hợp gồm 6 đặc điểm, trong khi Kang và Kim (2012) sử dụng nhân tố tổng hợp gồm 5 đặc điểm. Nghiên cứu này kế thừa ý tưởng này và xây dựng nhân tố tổng hợp HĐQT và Ban Kiểm soát (BKS) để đánh giá tác động đến QTLN.

III. Phương pháp Đánh giá tác động của HĐQT và BKS

Nghiên cứu này sử dụng cả phương pháp định tính và định lượng để đánh giá tác động của nhân tố tổng hợp đại diện QTCT đến hành vi quản trị lợi nhuận. Nghiên cứu định tính được thực hiện thông qua phỏng vấn sâu các chuyên gia trong lĩnh vực kế toán và quản trị. Mục đích là khám phá và đo lường nhân tố tổng hợp đại diện QTCT. Nghiên cứu định lượng sử dụng dữ liệu của các công ty sản xuất niêm yết tại Việt Nam để kiểm định các giả thuyết và đánh giá mức độ tác động của các nhân tố tổng hợp này. Mẫu dữ liệu gồm 290 quan sát năm từ 2012-2016 trên sàn HOSE và HNX.

3.1. Nghiên cứu Định tính Phỏng vấn Chuyên gia và Nhà quản lý

Nghiên cứu định tính sử dụng phương pháp phỏng vấn sâu với các giảng viên đại học, kế toán trưởng và nhà quản lý có kinh nghiệm trên 10 năm. Kết quả phỏng vấn cho thấy HĐQT và BKS là hai nhân tố tổng hợp đại diện QTCT quan trọng có tác động đến QTLN.

3.2. Nghiên cứu Định lượng Mô hình hồi quy đa biến

Nghiên cứu định lượng sử dụng mô hình hồi quy đa biến để kiểm định các giả thuyết. Biến phụ thuộc đại diện cho hành vi quản trị lợi nhuận được đo lường theo mô hình Jones (1991) và mô hình Roychowhury (2006). Các biến độc lập là nhân tố tổng hợp HĐQT và BKS, cùng với các biến kiểm soát khác.

3.3. Biến độc lập và biến kiểm soát trong mô hình nghiên cứu

Nghiên cứu xem xét hai nhân tố tổng hợp: nhân tố tổng hợp HĐQT (tổng hợp 5 đặc điểm: quy mô, tỷ lệ thành viên độc lập, trình độ chuyên môn, sự kiêm nhiệm, số lần họp), nhân tố tổng hợp BKS (tổng hợp 4 đặc điểm: quy mô, tỷ lệ thành viên độc lập, trình độ chuyên môn, số lần họp). Các biến kiểm soát bao gồm cấu trúc vốn, quy mô công ty, và hiệu quả hoạt động.

IV. Kết quả HĐQT tác động Ngược chiều đến Quản trị Lợi nhuận

Kết quả nghiên cứu cho thấy nhân tố tổng hợp HĐQT tác động ngược chiều và có ý nghĩa thống kê đến hành vi quản trị lợi nhuận. Điều này có nghĩa là HĐQT với các thành phần như quy mô, thành viên độc lập, số lần họp, trình độ chuyên môn, sự không kiêm nhiệm hai chức danh làm giảm mức độ QTLN, gia tăng chất lượng thông tin trên BCTC. Tuy nhiên, nghiên cứu không tìm thấy bằng chứng về tác động đáng kể của nhân tố tổng hợp BKS đến QTLN. Điều này có thể là do vai trò giám sát của BKS tại các công ty niêm yết Việt Nam còn hạn chế.

4.1. HĐQT hiệu quả làm giảm mức độ Quản trị Lợi nhuận

Kết quả hồi quy cho thấy HĐQT mạnh mẽ, với các đặc điểm như thành viên độc lập cao, số lần họp thường xuyên, và trình độ chuyên môn tốt, có khả năng giám sát hiệu quả hoạt động của nhà quản lý và ngăn chặn hành vi quản trị lợi nhuận.

4.2. Vai trò của BKS cần được Củng cố và Nâng cao

Mặc dù nghiên cứu không tìm thấy tác động đáng kể của BKS đến QTLN, điều này không có nghĩa là vai trò của BKS không quan trọng. Cần có các biện pháp để củng cố và nâng cao vai trò của BKS trong việc giám sát hoạt động của công ty và bảo vệ quyền lợi của cổ đông.

4.3. Bàn luận về tác động các biến kiểm soát

Kết quả nghiên cứu cũng xem xét đến tác động các biến kiểm soát đến hành vi quản trị lợi nhuận. Các biến kiểm soát như cấu trúc vốn và quy mô công ty có thể có ảnh hưởng đến quyết định của nhà quản lý trong việc thực hiện hành vi quản trị lợi nhuận.

V. Hàm ý Chính sách Hoàn thiện Quản trị Công ty tại Việt Nam

Nghiên cứu này cung cấp các hàm ý chính sách quan trọng cho các công ty sản xuất niêm yết và các cơ quan quản lý. Các công ty cần chú trọng xây dựng HĐQT mạnh mẽ, với các thành viên độc lập, có trình độ chuyên môn cao và hoạt động tích cực. Các cơ quan quản lý cần ban hành các chính sách nhằm hoàn thiện thông lệ QTCT tốt, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của các công ty. Nghiên cứu đóng góp vào kho tàng kiến thức về lý thuyết nền tảng nhân tố tổng hợp HĐQT, cung cấp nền tảng lý luận cho các nghiên cứu tiếp theo trong tương lai khi nghiên cứu về QTLN.

5.1. Nâng cao Chất lượng HĐQT cho Công ty Niêm yết

Các công ty niêm yết cần tập trung vào việc lựa chọn các thành viên HĐQT có năng lực, đạo đức và kinh nghiệm. Cần đảm bảo tính độc lập của các thành viên và tạo điều kiện để họ tham gia tích cực vào hoạt động giám sát và quản lý công ty.

5.2. Chính sách Hỗ trợ Hoàn thiện Thông lệ Quản trị Công ty

Các cơ quan quản lý cần rà soát và hoàn thiện các quy định về QTCT, đảm bảo tính minh bạch, công bằng và hiệu quả. Cần tăng cường giám sát việc tuân thủ các quy định và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

VI. Hạn chế và Hướng nghiên cứu Tương lai về Quản trị Lợi nhuận

Nghiên cứu này có một số hạn chế. Thứ nhất, mẫu dữ liệu chỉ bao gồm các công ty sản xuất niêm yết, do đó kết quả có thể không khái quát hóa cho các ngành khác. Thứ hai, nghiên cứu chỉ tập trung vào một số đặc điểm của QTCT và QTLN, có thể bỏ qua các yếu tố quan trọng khác. Các nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng phạm vi nghiên cứu, sử dụng các phương pháp phân tích phức tạp hơn và xem xét các yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa QTCT và QTLN. Nghiên cứu cũng khuyến khích việc xem xét ảnh hưởng của cơ cấu quản trị đến các loại hình gian lận lợi nhuận khác.

6.1. Mở rộng Phạm vi Nghiên cứu và Phương pháp Phân tích

Các nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các ngành khác và sử dụng các phương pháp phân tích phức tạp hơn như mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM) để đánh giá mối quan hệ giữa QTCT và QTLN.

6.2. Nghiên cứu các Yếu tố khác ảnh hưởng Quản trị Lợi nhuận

Các nghiên cứu trong tương lai có thể xem xét các yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa QTCT và QTLN, chẳng hạn như văn hóa doanh nghiệp, môi trường pháp lý, và chất lượng kiểm toán.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Nhân tố tổng hợp đại diện quản trị công ty tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận của các công ty sản xuất niêm yết ở Việt Nam" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Ngô Nhật Phương Diễm, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Đình Trực và TS. Trần Văn Thảo, bảo vệ tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh năm 2019 (chuyên ngành Kế toán, mã số: 93.301).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Hành vi quản trị lợi nhuận (QTLN) là tập hợp các quyết định của nhà quản lý nhằm trình bày lợi nhuận sai lệch so với thực tế thông qua việc lựa chọn chính sách kế toán, các khoản dồn tích hoặc can thiệp vào các giao dịch kinh tế, gây tổn thất trực tiếp đến giá trị vốn đầu tư của cổ đông (Ronen & Yaari, 2008). Các vụ gian lận báo cáo tài chính lớn trên thế giới như Enron (gây thiệt hại 70 tỷ USD, cổ phiếu giảm từ 90 USD xuống dưới 1 USD, hơn 80.000 nhân viên mất việc), WorldCom (thiệt hại 180 tỷ USD cho cổ đông) hay tại Việt Nam như Công ty Cổ phần Kỹ nghệ Gỗ Trường Thành (lợi nhuận sau kiểm toán năm 2017 giảm 91% so với báo cáo tự lập), Hoàng Anh Gia Lai (giảm 661 tỷ đồng), Thủy sản Hùng Vương (mức lỗ tăng thêm 642 tỷ đồng), XNK Thủy sản An Giang (từ lãi 4 tỷ thành lỗ 187 tỷ đồng) đã cho thấy tính nghiêm trọng của hành vi này.

Xuất phát từ thực tiễn trên, tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu của luận án được xác định dựa trên ba khía cạnh:

• Thứ nhất, phần lớn các công trình trên thế giới và tại Việt Nam chỉ kiểm tra tác động của từng đặc điểm riêng lẻ của quản trị công ty (QTCT) như quy mô, tính độc lập, số lần họp, trình độ chuyên môn đến QTLN và mang lại các kết quả mâu thuẫn, không đồng nhất. Dưới góc nhìn của lý thuyết tới hạn (Critical Mass Theory - Granovetter, 1978; Kramer và cộng sự, 2006), các đặc điểm riêng lẻ khi đứng độc lập chưa đạt ngưỡng để tạo ra tác động, nhưng khi kết hợp thành một "nhân tố tổng hợp" thì có thể tạo ra tác động giám sát rõ nét.
• Thứ tư, ngành sản xuất đóng vai trò trọng yếu trong nền kinh tế (quý 1/2018 khu vực công nghiệp sản xuất tăng trưởng 9,7%, đóng góp 3,39 điểm phần trăm vào GDP cả nước), song lại là nhóm ngành được ghi nhận có chất lượng báo cáo tài chính thấp nhất và xảy ra nhiều sai lệch công bố thông tin (Nguyễn Thị Phương Hồng, 2016).
• Thứ ba, trước thời điểm luận án thực hiện, chưa có công trình nào tại Việt Nam nghiên cứu tác động của nhân tố tổng hợp đại diện QTCT (gồm Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát) đến hành vi QTLN chuyên biệt trên mẫu các công ty sản xuất niêm yết.

Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu

Luận án xác lập hai mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

• Mục tiêu nghiên cứu 1: Khám phá nhân tố tổng hợp đại diện QTCT tác động đến hành vi QTLN tại các công ty sản xuất niêm yết ở Việt Nam.
• Mục tiêu nghiên cứu 2: Đo lường mức độ tác động của nhân tố tổng hợp đại diện QTCT tác động đến hành vi QTLN tại các công ty sản xuất niêm yết ở Việt Nam.

Tương ứng với hai mục tiêu trên, luận án đặt ra hai câu hỏi nghiên cứu:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Nhân tố tổng hợp đại diện QTCT tác động đến hành vi QTLN tại công ty sản xuất niêm yết ở Việt Nam là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mức độ tác động của nhân tố tổng hợp đại diện QTCT ảnh hưởng đến hành vi QTLN tại các công ty sản xuất niêm yết ở Việt Nam như thế nào?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hành vi quản trị lợi nhuận và các nhân tố tổng hợp đại diện quản trị công ty tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận.
• Phạm vi không gian: Các công ty sản xuất niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HOSE) và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX).
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 2012 đến năm 2016. Điểm bắt đầu (2012) gắn liền với thời điểm Bộ Tài chính ban hành Thông tư 121/2012/TT-BTC quy định về QTCT áp dụng cho các công ty niêm yết; điểm kết thúc (2016) là năm tài chính hoàn tất việc thu thập toàn bộ báo cáo tài chính, báo cáo thường niên và báo cáo quản trị tại thời điểm thực hiện đề tài.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu về mô hình đo lường hành vi quản trị lợi nhuận

Luận án hệ thống hóa hai phương thức đo lường hành vi QTLN chính trong y văn học thuật:

                     (Dechow et al. 1998; Healy & Wahlen 1999; Roychowdhury 2006; Zang 2006...)

• Mô hình đo lường QTLN qua các hoạt động kinh tế (Real Earnings Management - REM): Dựa trên nền tảng của Dechow và cộng sự (1998), Healy và Wahlen (1999), Dechow và Skinner (2000), Roychowdhury (2006) đã phát triển mô hình nhận diện mức độ bất thường của ba thành phần: dòng tiền hoạt động kinh doanh ($CFO$), chi phí sản xuất ($PROD = GVHB + \Delta HTK$), và chi phí hữu ích ($DISEXP = R&D + CPBH + QLDN$).
• Mô hình đo lường QTLN theo cơ sở dồn tích (Accruals-Based Models - AEM): Khởi đầu từ Healy (1985) và DeAngelo (1986) với giả định dồn tích không điều chỉnh ($NDA$) là hằng số. Jones (1991) đã khắc phục điểm yếu này bằng việc đưa thêm biến biến thiên doanh thu ($\Delta REV$) và tài sản cố định hữu hình ($PPE$) để kiểm soát thay đổi trong hoạt động kinh doanh. Sau đó, Dechow, Sloan và Sweeney (1995) hiệu chỉnh bằng cách loại trừ biến thiên khoản phải thu ($\Delta REV - \Delta AR$); Kothari và cộng sự (2005) bổ sung thêm hiệu quả hoạt động ($ROA_{t-1}$); Jeter và Shivakumar (1999) sử dụng dòng tiền theo quý; Yoon và cộng sự (2006) xây dựng mô hình phù hợp cho thị trường châu Á.

Các hướng nghiên cứu về mối quan hệ giữa QTCT và QTLN

• Nghiên cứu đặc điểm riêng lẻ của QTCT: Nhiều công trình kiểm định vai trò của quy mô HĐQT, tính độc lập, trình độ chuyên môn, sự kiêm nhiệm, số lần họp (Chtourou và cộng sự, 2001; Klein, 2002; Xie và cộng sự, 2003; Abbott và cộng sự, 2004; Ebrahim, 2007; Osma, 2008; Murhadi, 2010; Lin, 2011; Swastika, 2013; Soliman & Ragab, 2013; Susanto & Pradipta, 2016). Tuy nhiên, kết quả rất trái chiều: một số nghiên cứu cho thấy thành viên độc lập làm giảm QTLN (Xie và cộng sự, 2003; Niu, 2006; Osma, 2008), trong khi các nghiên cứu khác chỉ ra tính độc lập không có ý nghĩa thống kê (Klein, 2002; Lin, 2011; Swastika, 2013). Về quy mô HĐQT, có nghiên cứu kết luận giúp hạn chế QTLN (Chtourou và cộng sự, 2001; Xie và cộng sự, 2003), có nghiên cứu nhận thấy làm tăng QTLN (Seng & Findlay, 2013; Swastika, 2013), và có tác giả kết luận không có tác động (Nugroho & Eko, 2011; Moradi và cộng sự, 2012).
• Nghiên cứu nhân tố tổng hợp QTCT: Để giải quyết sự thiếu nhất quán, các tác giả quốc tế chuyển sang tiếp cận chỉ số tổng hợp: Carcello và cộng sự (2006) lập chỉ số QTCT mạnh gồm 6 đặc tính (HĐQT, BKS, quyền cổ đông, sở hữu tổ chức); Kang và Kim (2012) xây dựng chỉ số tổng hợp HĐQT gồm 5 đặc điểm tại các công ty sản xuất Hàn Quốc; Hassan và Ahmed (2012) thiết lập chỉ số tổng hợp BKS gồm 3 đặc điểm tại Nigeria; Bajra và Cadez (2017) đo lường chất lượng HĐQT và kiểm toán nội bộ qua thang đo 0–5.
• Nghiên cứu tại Việt Nam: Các nghiên cứu chủ yếu xem xét đặc điểm riêng lẻ (Nguyễn Trí Tri, 2013; Nguyễn Trọng Nguyên, 2015; Nguyễn Mạnh Hà, 2016; Nguyễn Thị Phương Hồng, 2016; Essa và cộng sự, 2016; Bùi Văn Dương & Ngô Hoàng Điệp, 2017; Nguyễn Hà Linh, 2017; Phạm Thị Kiều Trang, 2017). Về nhân tố tổng hợp, duy nhất công trình của Hoang và cộng sự (2016) nghiên cứu nhân tố tổng hợp đại diện cho sự đa dạng HĐQT (về chức năng và cơ cấu) tác động đến chất lượng lợi nhuận.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án lựa chọn giải quyết

1. Khắc phục hạn chế của việc phân tích các biến riêng lẻ bằng việc xây dựng hai nhân tố tổng hợp đại diện QTCT: Nhân tố tổng hợp HĐQT (tích hợp 5 đặc tính: quy mô, tính độc lập, chuyên môn tài chính, sự kiêm nhiệm, số lần họp) và Nhân tố tổng hợp BKS (tích hợp 4 đặc tính: quy mô, tính độc lập, chuyên môn tài chính, số lần họp).
2. Kiểm định toàn diện tác động đồng thời lên cả hai phương thức QTLN: dồn tích điều chỉnh ($DA$ theo Jones, 1991) và qua các hoạt động kinh tế thực ($REM$ theo Roychowdhury, 2006).
3. Tập trung chuyên sâu vào mẫu các công ty sản xuất niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Các lý thuyết nền tảng

Luận án vận dụng hệ thống 5 lý thuyết cốt lõi để giải thích cơ chế tác động của QTCT đến hành vi QTLN:

Lý thuyết	Nội dung và cơ chế giải thích trong luận án
Lý thuyết đại diện (Agency Theory)	Giải thích mâu thuẫn lợi ích giữa cổ đông (bên ủy nhiệm) và nhà quản lý (bên nhận ủy nhiệm) do sự tách biệt giữa quyền sở hữu và quyền điều hành. Nhà quản lý có động cơ QTLN để tối đa hóa lợi ích cá nhân. HĐQT và BKS đóng vai trò là cơ chế giám sát nhằm giảm thiểu chi phí đại diện.
Lý thuyết tín hiệu (Signaling Theory)	Bắt nguồn từ tình trạng thông tin bất cân xứng giữa ban điều hành và các nhà đầu tư bên ngoài. QTCT mạnh phát tín hiệu về tính trung thực, minh bạch của báo cáo tài chính.
Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực (Resource Dependency Theory)	HĐQT và BKS đa dạng về cơ cấu, chuyên môn, quy mô và mạng lưới quan hệ sẽ cung cấp các nguồn lực quan trọng, nâng cao năng lực giám sát và tư vấn cho doanh nghiệp.
Lý thuyết các bên có liên quan (Stakeholder Theory)	Doanh nghiệp chịu sự giám sát và có trách nhiệm giải trình thông tin tài chính minh bạch đối với nhiều bên: cổ đông, ngân hàng, nhà cung cấp, cơ quan quản lý và người lao động.
Lý thuyết hành vi (Behavioral Theory)	Giải thích hành vi thiên lệch của nhà quản lý trong việc lựa chọn chính sách kế toán nhằm công bố thông tin có lợi và che giấu thông tin bất lợi.
Lý thuyết tới hạn (Critical Mass Theory)	Giải thích vì sao từng đặc điểm riêng lẻ của HĐQT/BKS có thể không đủ mạnh để tác động đến QTLN, nhưng khi tập hợp thành một thể thống nhất (nhân tố tổng hợp), sức mạnh giám sát sẽ vượt qua ngưỡng tới hạn để hạn chế QTLN.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp theo tuần tự khám phá (exploratory sequential mixed method):

[Nghiên cứu định tính]
- Phỏng vấn sâu 3 nhóm chuyên gia (>10 năm kinh nghiệm)
- Xác định 2 nhân tố tổng hợp: HĐQT (5 đặc điểm) & BKS (4 đặc điểm)
[Nghiên cứu định lượng]
- Thu thập dữ liệu: 290 quan sát - năm (CTSXNY, 2012-2016)
- Tính toán biến phụ thuộc: DA (Jones 1991), REM (Roychowdhury 2006)
- Lựa chọn mô hình hồi quy: Pooled OLS, FEM, REM
- Kiểm định khuyết tật: Đa cộng tuyến (VIF), Tự tương quan (Wooldridge), Phương sai thay đổi
- Hồi quy mô hình chuẩn xác & biện luận kết quả

• Giai đoạn 1 - Nghiên cứu định tính: Tiến hành phỏng vấn sâu 3 nhóm chuyên gia am hiểu về QTLN (giảng viên các trường đại học tại TP.HCM, kế toán trưởng và các nhà quản lý có trên 10 năm kinh nghiệm). Kết quả định tính đã khám phá và thống nhất hai nhân tố tổng hợp đại diện QTCT gồm:
  • Nhân tố tổng hợp HĐQT: Tập hợp 5 thành phần (Quy mô, Tỷ lệ thành viên độc lập, Trình độ chuyên môn, Số lần họp, Sự không kiêm nhiệm chức danh Chủ tịch HĐQT và Giám đốc điều hành).
  • Nhân tố tổng hợp BKS: Tập hợp 4 thành phần (Quy mô, Tỷ lệ thành viên độc lập, Trình độ chuyên môn, Số lần họp).
• Giai đoạn 2 - Nghiên cứu định lượng:
  • Mẫu dữ liệu: 290 quan sát - năm của các công ty sản xuất niêm yết trên HOSE và HNX trong giai đoạn 2012–2016.
  • Nguồn dữ liệu: Báo cáo tài chính kiểm toán, Báo cáo thường niên, Báo cáo quản trị công bố công khai.
  • Kỹ thuật phân tích: Thống kê mô tả, ma trận tương quan Pearson/Spearman, kiểm định lựa chọn mô hình dữ liệu bảng qua các kiểm định F-test, Breusch-Pagan Lagrange Multiplier (LM test) và kiểm định Hausman để lựa chọn giữa Pooled OLS, Fixed Effects Model (FEM) và Random Effects Model (REM). Đồng thời thực hiện kiểm định đa cộng tuyến (VIF), tự tương quan (Wooldridge test), phương sai sai số thay đổi và sử dụng ước lượng hiệu chỉnh sai số chuẩn (Pooled OLS-Robust / FEM) để xử lý các khuyết tật mô hình.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu

Chương này tổng thuật chi tiết các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế về các mô hình đo lường hành vi QTLN (Healy, 1985; DeAngelo, 1986; Jones, 1991; Dechow và cộng sự, 1995; Kothari và cộng sự, 2005; Roychowdhury, 2006) và các nhóm nhân tố tác động đến QTLN (đặc điểm QTCT, đặc điểm doanh nghiệp như cấu trúc vốn, quy mô, và hiệu quả hoạt động như dòng tiền $CFO$, $ROA$, $EPS$, vốn hóa, kiểm toán Big4). Tác giả chỉ ra khe hổng học thuật tại Việt Nam: các nghiên cứu trước đây chưa đồng thuận khi chạy hồi quy đơn biến và đa biến với từng đặc điểm riêng lẻ của QTCT; thiếu vắng nghiên cứu dùng nhân tố tổng hợp QTCT; và chưa có nghiên cứu chuyên sâu cho nhóm công ty sản xuất niêm yết.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết

Chương 2 trình bày có hệ thống các khái niệm về quản trị công ty, mô hình QTCT tại Việt Nam theo Thông tư 121/2012/TT-BTC (gồm Đại hội đồng cổ đông, HĐQT, BKS và Ban điều hành), các khái niệm và phân loại hành vi QTLN (AEM và REM). Chương này phân tích sâu 5 lý thuyết nền tảng (Lý thuyết đại diện, Lý thuyết tín hiệu, Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực, Lý thuyết các bên có liên quan, Lý thuyết hành vi) kết hợp với Lý thuyết tới hạn để giải thích cơ chế kiểm soát của HĐQT và BKS đối với hành vi cơ hội của nhà quản lý. Tác giả cũng phân tích chi tiết các nhân tố nội tại (lương thưởng, nhu cầu huy động vốn, loại hình sở hữu, đặc điểm HĐQT, BKS) và nhân tố bên ngoài (môi trường pháp lý, chất lượng kiểm toán độc lập).

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 thiết lập quy trình nghiên cứu hỗn hợp gồm hai pha:

• Quy trình nghiên cứu định tính: Thiết kế mẫu phỏng vấn sâu chuyên gia có trên 10 năm kinh nghiệm, thu thập và phân tích nội dung phỏng vấn để xây dựng cấu trúc hai nhân tố tổng hợp HĐQT và BKS.
• Quy trình nghiên cứu định lượng: Xây dựng hai phương trình hồi quy đa biến cho hai biến phụ thuộc $DA$ (đo lường theo mô hình Jones 1991) và $REM$ (đo lường theo mô hình Roychowdhury 2006). Xây dựng thang đo cho các biến độc lập (nhân tố tổng hợp HĐQT, nhân tố tổng hợp BKS) và các biến kiểm soát (Quy mô công ty, Đòn bẩy tài chính, Tỷ suất sinh lời $ROA$, Dòng tiền hoạt động kinh doanh $CFO$, Kiểm toán Big4, Vốn hóa thị trường). Thiết kế các kiểm định lựa chọn mô hình (F-test, LM, Hausman) và kiểm định vi phạm giả định hồi quy (VIF, Wooldridge, phương sai thay đổi).

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và bàn luận

Chương này công bố chi tiết kết quả xử lý dữ liệu và kiểm định thực nghiệm:

• Nghiên cứu định tính: Khẳng định hai nhân tố tổng hợp HĐQT (5 thành phần) và BKS (4 thành phần) là đại diện chuẩn xác cho cơ chế QTCT tại Việt Nam.
• Thống kê mô tả và tương quan: Trình bày các bảng thống kê mô tả biến $DA$, biến $REM$, các biến độc lập và biến kiểm soát qua các năm từ 2012 đến 2016; ma trận tương quan giữa các biến.
• Kết quả hồi quy Phương trình 1 (Biến phụ thuộc DA): Qua các kiểm định lựa chọn mô hình và kiểm định khuyết tật, mô hình Pooled OLS-Robust được xác định là phù hợp nhất. Kết quả chứng minh nhân tố tổng hợp HĐQT có hệ số âm và có ý nghĩa thống kê, chứng minh HĐQT hiệu quả làm giảm hành vi QTLN qua dồn tích điều chỉnh ($DA$).
• Kết quả hồi quy Phương trình 2 (Biến phụ thuộc REM): Qua kiểm định F-test và Hausman, mô hình Fixed Effects Model (FEM) được lựa chọn. Kết quả tiếp tục khẳng định nhân tố tổng hợp HĐQT có mối tương quan âm và có ý nghĩa thống kê với $REM$, làm giảm mức độ can thiệp vào các hoạt động kinh tế thực.
• Bàn luận kết quả: Tác giả phân tích chi tiết tác động của biến HĐQT, biến BKS và các biến kiểm soát trong mối liên hệ với các lý thuyết nền tảng và bối cảnh thực tế của thị trường chứng khoán Việt Nam.

                    MÔ HÌNH HỒI QUY ĐA BIẾN VÀ KẾT QUẢ CHÍNH
                    
[Biến độc lập chính]
[Biến kiểm soát]                                        [Biến phụ thuộc QTLN]
- Quy mô công ty (Size)                                 - Mô hình 1: DA (Jones 1991)
- Hiệu quả hoạt động (ROA, CFO)                         - Mô hình 2: REM (Roychowdhury 2006)
- Kiểm toán Big4, Vốn hóa thị trường                      [Fixed Effects Model - FEM]

Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách

Chương 5 đúc kết toàn bộ kết quả nghiên cứu, nêu bật những đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn của luận án. Từ các phát hiện thực nghiệm, tác giả đề xuất hệ thống hàm ý chính sách dành cho hai nhóm đối tượng: (1) Các công ty sản xuất niêm yết nhằm kiện toàn cơ cấu QTCT; (2) Các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước) trong việc ban hành quy chế QTCT và chế tài giám sát. Chương này cũng nêu rõ các hạn chế nghiên cứu và định hướng các đề tài tiếp theo trong tương lai.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp về mặt lý luận

• Luận án bổ sung vào kho tàng tri thức khoa học về mối quan hệ giữa QTCT và QTLN thông qua việc khẳng định: Nhân tố tổng hợp HĐQT đóng vai trò kiểm soát hiệu quả, tác động ngược chiều và có ý nghĩa thống kê đến cả hai phương thức quản trị lợi nhuận (trên cơ sở dồn tích $DA$ và qua các hoạt động kinh tế thực $REM$).
• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm củng cố Lý thuyết đại diện, Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực và đặc biệt là Lý thuyết tới hạn (Critical Mass Theory) trong bối cảnh thị trường mới nổi tại Việt Nam: các đặc tính quản trị riêng lẻ chỉ thực sự phát huy tối đa hiệu lực giám sát khi được tích hợp thành một chỉnh thể tổng hợp đồng bộ.
• Đặt nền tảng lý luận và phương pháp luận cho các nghiên cứu tiếp theo về QTCT tại Việt Nam theo hướng tiếp cận chỉ số tổng hợp thay vì các biến đơn lẻ rời rạc.

Những đóng góp về mặt thực tiễn

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước: Cung cấp bức tranh thực trạng về hành vi QTLN tại các công ty sản xuất niêm yết, làm cơ sở khoa học để Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước hoàn thiện khung khổ pháp lý, quy chế quản trị công ty và các chế tài xử phạt vi phạm công bố thông tin.
• Đối với các công ty sản xuất niêm yết: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm giúp các doanh nghiệp nhận thức rõ tầm quan trọng của việc xây dựng HĐQT thực chất (đảm bảo tính độc lập, chuyên môn tài chính kế toán, tần suất họp, quy mô hợp lý và phân tách chức danh Chủ tịch HĐQT với Giám đốc điều hành) nhằm nâng cao tính minh bạch và chất lượng báo cáo tài chính.
• Đối với công ty kiểm toán và kiểm toán viên độc lập: Cung cấp công cụ hữu ích để nhận định sơ bộ về nguy cơ QTLN thông qua đánh giá chỉ số tổng hợp HĐQT và BKS, hỗ trợ quá trình đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu khi lập kế hoạch kiểm toán theo Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 315 (VSA 315).

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

Dựa trên phạm vi và dữ kiện được công bố trong văn bản, luận án tồn tại một số hạn chế:

1. Mẫu nghiên cứu chỉ giới hạn ở 290 quan sát - năm của các công ty sản xuất niêm yết trên sàn HOSE và HNX, chưa mở rộng sang toàn bộ các nhóm ngành phi tài chính khác trong nền kinh tế.
2. Khung thời gian dữ liệu dừng lại ở giai đoạn 2012–2016, phản ánh bối cảnh thực thi quy chế QTCT theo Thông tư 121/2012/TT-BTC, chưa cập nhật các quy định mới hơn sau giai đoạn này.
3. Nhân tố tổng hợp chỉ mới tập trung vào hai thiết chế quản trị nội bộ là HĐQT và BKS theo quy chế QTCT giai đoạn nghiên cứu, chưa tích hợp các yếu tố sở hữu nước ngoài, sở hữu tổ chức hoặc mô hình Ủy ban kiểm toán trực thuộc HĐQT.

Hướng nghiên cứu trong tương lai

1. Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các nhóm ngành kinh tế khác (thương mại, dịch vụ, xây dựng, bất động sản) và cập nhật dữ liệu tài chính các năm tiếp theo.
2. Kiểm nghiệm các phương pháp gán trọng số khác nhau cho từng thành phần trong nhân tố tổng hợp HĐQT và BKS để tăng độ nhạy của chỉ số đo lường.
3. Nghiên cứu sâu hơn về mô hình QTCT mới (mô hình một cấp có Ủy ban kiểm toán theo Luật Doanh nghiệp) tác động đến các dạng hành vi QTLN chuyên biệt.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên ngành Kế toán - Kiểm toán - Tài chính: Tham khảo khung phương pháp luận nghiên cứu hỗn hợp theo tuần tự khám phá; phương pháp đo lường đồng thời $DA$ (theo mô hình Jones 1991) và $REM$ (theo mô hình Roychowdhury 2006); cũng như kỹ thuật xử lý dữ liệu bảng (Pooled OLS-Robust, FEM, REM).
• Kiểm toán viên độc lập và các công ty kiểm toán: Vận dụng tiêu chí đánh giá nhân tố tổng hợp HĐQT để nhận diện môi trường kiểm soát và đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu ở giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán báo cáo tài chính theo VSA 315.
• Nhà quản trị doanh nghiệp niêm yết: Tham khảo cơ cấu chuẩn mực cho HĐQT (quy mô, số lượng thành viên độc lập, năng lực chuyên môn tài chính, số lần họp, không kiêm nhiệm hai chức danh) để hoàn thiện hệ thống quản trị nội bộ.
• Cơ quan quản lý thị trường chứng khoán (UBCKNN, Bộ Tài chính): Tham khảo các căn cứ thực nghiệm để ban hành và giám sát việc thực thi các hướng dẫn về quản trị công ty tốt tại Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao tác giả lựa chọn nghiên cứu nhân tố tổng hợp đại diện QTCT thay vì tiếp tục kiểm tra các đặc điểm riêng lẻ?

Theo tổng quan y văn và kết quả kiểm tra sơ bộ của tác giả (phụ lục 0.1, 0.2), khi chạy hồi quy đơn biến và đa biến với từng đặc điểm riêng lẻ của HĐQT và BKS, phần lớn các biến không có mối tương quan có ý nghĩa thống kê hoặc cho kết quả mâu thuẫn giữa các nghiên cứu trước. Dựa trên Lý thuyết tới hạn (Critical Mass Theory), các đặc tính riêng lẻ khi đứng độc lập chưa đạt ngưỡng sức mạnh cần thiết, nhưng khi tập hợp thành một chỉnh thể "nhân tố tổng hợp", chúng đạt giá trị tới hạn để tạo ra tác động kiểm soát rõ rệt lên hành vi QTLN.

2. Nhân tố tổng hợp HĐQT và BKS trong luận án được cấu thành từ những đặc tính cụ thể nào?

Căn cứ kết quả phỏng vấn sâu chuyên gia và quy chế QTCT theo Thông tư 121/2012/TT-BTC:

• Nhân tố tổng hợp HĐQT gồm 5 đặc điểm: (1) Quy mô HĐQT; (2) Tỷ lệ thành viên độc lập; (3) Trình độ chuyên môn tài chính kế toán; (4) Số lần họp HĐQT; (5) Sự không kiêm nhiệm hai chức danh Chủ tịch HĐQT và Giám đốc điều hành (CEO).
• Nhân tố tổng hợp BKS gồm 4 đặc điểm: (1) Quy mô BKS; (2) Tỷ lệ thành viên độc lập; (3) Trình độ chuyên môn tài chính kế toán; (4) Số lần họp BKS.

3. Luận án sử dụng các mô hình nào để đo lường hành vi quản trị lợi nhuận?

Luận án tiếp cận toàn diện cả hai hình thức QTLN:

• Đo lường QTLN qua dồn tích điều chỉnh ($DA$): Vận dụng mô hình gốc của Jones (1991).
• Đo lường QTLN qua các hoạt động kinh tế thực ($REM$): Vận dụng mô hình của Roychowdhury (2006) thông qua đo lường mức độ bất thường của dòng tiền hoạt động ($CFO$), chi phí sản xuất ($PROD$), và chi phí hữu ích ($DISEXP$).

4. Kết quả hồi quy đa biến thực nghiệm cho thấy nhân tố tổng hợp HĐQT tác động như thế nào đến QTLN?

Kết quả hồi quy đa biến (sử dụng Pooled OLS-Robust cho mô hình biến phụ thuộc $DA$ và Fixed Effects Model - FEM cho mô hình biến phụ thuộc $REM$) chứng minh rằng: Nhân tố tổng hợp HĐQT có tác động ngược chiều (dấu âm) và có ý nghĩa thống kê đến cả hai hành vi QTLN ($DA$ và $REM$). Điều này khẳng định HĐQT hoàn thiện về các thành phần giúp giảm thiểu hành vi điều chỉnh lợi nhuận và nâng cao chất lượng thông tin trên báo cáo tài chính.

5. Dữ liệu thực nghiệm của luận án được thu thập từ đâu và trong giai đoạn nào?

Nghiên cứu sử dụng mẫu dữ liệu bảng gồm 290 quan sát - năm của các công ty sản xuất niêm yết trên hai sàn chứng khoán HOSE và HNX trong giai đoạn 5 năm từ năm 2012 đến năm 2016, thu thập từ báo cáo tài chính kiểm toán, báo cáo thường niên và báo cáo quản trị công bố chính thức.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Ngô Nhật Phương Diễm đã giải quyết khoảng trống nghiên cứu quan trọng về quản trị công ty và quản trị lợi nhuận tại thị trường chứng khoán Việt Nam thông qua phương pháp tiếp cận nhân tố tổng hợp. Bằng việc kết hợp nghiên cứu định tính phỏng vấn chuyên gia và nghiên cứu định lượng trên mẫu 290 quan sát - năm của các công ty sản xuất niêm yết giai đoạn 2012–2016, luận án chứng minh thực nghiệm rằng nhân tố tổng hợp Hội đồng quản trị tác động ngược chiều có ý nghĩa thống kê đến cả hai hành vi quản trị lợi nhuận qua dồn tích và qua hoạt động kinh tế thực. Công trình không chỉ củng cố nền tảng Lý thuyết đại diện và Lý thuyết tới hạn trong lĩnh vực kế toán - tài chính mà còn cung cấp các hàm ý thiết thực cho việc ban hành chính sách quản trị công ty cũng như hỗ trợ kiểm toán viên độc lập trong đánh giá rủi ro kiểm toán.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH Ngô Nhật Phƣơng Diễm NHÂN TỐ TỔNG HỢP ĐẠI DIỆN QUẢN TRỊ CÔNG TY TÁC ĐỘNG ĐẾN HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN CỦA CÁC CÔNG TY SẢN XUẤT NIÊM YẾT Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Chuyên ngành: Kế toán Mã số: 93.301 NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. LÊ ĐÌNH TRỰC TS. TRẦN VĂN THẢO Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2019 i CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Độc lập – Tự do – Hạnh phúc LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ kinh tế “Nhân tố tổng hợp đại diện quản trị công ty tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận của các công ty sản xuất niêm yết ở Việt Nam” là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Kết quả nghiên cứu mà tác giả trình bày trong toàn bộ luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc công bố ở bất kỳ công trình khoa học nào. Tác giả Ngô Nhật Phƣơng Diễm ii LỜI CẢM ƠN Trƣớc tiên, tôi xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến ngƣời hƣớng dẫn khoa học, TS. Lê Đình Trực và TS. Trần Văn Thảo, về tất cả những hổ trợ và định hƣớng mà các Thầy đã dành cho tôi trong thời gian thực hiện luận án tiến sỹ.

Tôi cũng xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến quý Thầy, Cô lãnh đạo và giảng viên Khoa Kế toán, Viện đào tạo Sau đại học – Trƣờng Đại học Kinh tế TP.HCM; quý Thầy, Cô lãnh đạo và giảng viên Trƣờng Đại học Tài Chính Marketing; quý Thầy, Cô, quý anh chị, bạn bè và các đơn vị khác đã tham gia trong nghiên cứu này; về tất cả những hỗ trợ mà Thầy, Cô, anh, chị, bạn bè đã dành cho tôi trong thời gian vừa qua. Cuối cùng, xin đƣợc bày tỏ tình cảm và lòng biết ơn đến Gia Đình đã ủng hộ, động viên tôi trong quá trình hoàn thành luận án này. iii TÓM TẮT Nghiên cứu này thực hiện nhằm đánh giá tác động của nhân tố tổng hợp đại diện QTCT đến hành vi QTLN. Để thỏa mãn hai mục tiêu: khám phá và đo lƣờng nhân tố tổng hợp đại diện QTCT tác động đến hành vi QLTN, tác giả thực hiện hai nghiên cứu định tính và định lƣợng.

Thông qua phỏng vấn sâu với các chuyên gia là giảng viên giảng dạy tại các trƣờng ĐH tại TPHCM, các kế toán trƣởng và nhà quản lý có kinh nghiệm trên 10 năm về lĩnh vực chuyên môn liên quan với kết quả thu thập theo ý kiến các chuyên gia có hai nhân tố tổng hợp đại diện QTCT có tác động đến QTLN là HĐQT và BKS. Vì vậy, tác giả sử dụng nghiên cứu định lƣợng nhằm kiểm định tính tin cậy của hai nhân tố tổng hợp vừa đƣợc khám phá trong nghiên cứu định tính. Nghiên cứu sử dụng mẫu dữ liệu của 290 quan sát – năm của các công ty sản xuất niêm yết trên hai sàn HOSE và HNX trong giai đoạn 2012 đến năm 2016, thông qua các kiểm định lựa chọn mô hình ƣớc lƣợng phù hợp, kiểm định các giả thiết (đa cộng tuyến, tự tƣơng quan, phƣơng sai thay đổi), nghiên cứu lựa chọn mô hình phù hợp để hồi quy đa biến và biện luận kết quả. Kết quả hồi quy đa biến với biến phụ thuộc đại diện cho hành vi QTLN đƣợc đo lƣờng theo mô hình Jones (1991) và mô hình Roychowhury (2006) chứng minh nhân tố tổng hợp HĐQT đại diện QTCT tác động ngƣợc chiều và có ý nghĩa thống kê đến hành vi QTLN.

Điều này có nghĩa nhân tố tổng hợp HĐQT với các thành phần: quy mô HĐQT, thành viên độc lập, số lần họp, trình độ chuyên môn, sự không kiêm nhiệm hai chức danh làm giảm mức độ QTLN, gia tăng chất lƣợng thông tin trên BCTC. Cuối cùng, nghiên cứu cũng đề xuất các hàm ý chính sách hổ trợ CTSXNY, các cơ quan liên quan ban hành các chính sách nhằm hoàn thiện thông lệ QTCT tốt. Nghiên cứu này đã đóng góp vào kho tàng kiến thức về lý thuyết nền tảng nhân tố tổng hợp HĐQT, cung cấp nền tảng lý luận cho các nghiên cứu tiếp theo trong tƣơng lai khi nghiên cứu về QTLN. Từ khóa: Hội đồng quản trị, quản trị công ty, quản trị lợi nhuận iv ABSTRACT This study was conducted to assess the impact of integrated factors of corporate governance on the earnings management.

In order to meet two objectives: to explore and to measure the aggregation of corporate representational factors affecting earnings management, the author undertook two qualitative and quantitative studies. Through in- depth interviews with experts who are lecturers at universities in Ho Chi Minh City, chief accountants and managers have more than 10 years experience in related fields with results collected in the comments. Experts have two factors that aggregate corporate representations that influence the earnings management are the board of directors and the audit committees. Thus, the author uses quantitative research to test the reliability of two synthetic factors newly discovered in qualitative research.

The study used data samples of 290 observations - year of manufacturing companies listed on both HOSE and HNX in the period 2012 to 2016, through the selection of the appropriate estimation model, diagnosis of diseases (multi-collinearity, correlation, variance), study the appropriate model for multivariate regression and argue the results. The multivariate regression with the dependent variable representing the earnings management was measured according to the Jones model (1991) and the Roychowhury model (2006) demonstrates the composite factor of the Board of Directors and statistical significance to earnings management. This means the overall composition of the Board of Directors with the following components: the size of the board of directors, the independent members, the number of meetings, the professional qualifications, CEO dual to reduce the level of earnings management, increasing qualified of financial statements. Final, The study also suggested policy implications for supporting listed manufacture companies and related agencies to promulgate policies to improve good CG practices.

This research contributed to a wealth of knowledge of theoretical foundations that compiled the Board of Directors, providing a theoretical foundation for future research in the field of earnings management. Keywords: Board of Directors, Corporate Governance, earnings management. v MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT DANH MỤC CÁC BẢNG DANH MỤC HÌNH VẼ PHẦN GIỚI THIỆU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI .ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED.

MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU- CÂU HỎI NGHIÊN CỨU. ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED. ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU, PHẠM VI NGHIÊN CỨU ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED.

NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN .ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED. MỘT SỐ THUẬT NGỮ TRONG LUẬN ÁN .ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN .ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED. CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU.

TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU TRÊN THẾ GIỚI. Các công trình nghiên cứu mô hình đo lường hành vi quản trị lợi nhuận. Công trình nghiên cứu mô hình đo lƣờng quản trị lợi nhuận thông qua các hoạt động kinh tế. Công trình nghiên cứu về đo lƣờng quản trị lợi nhuận theo cơ sở dồn tích…….

Nghiên cứu về các nhân tố tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận. Nghiên cứu quản trị công ty tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận .Nghiên cứu các đặc điểm riêng lẻ của quản trị công ty tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận .Nghiên cứu nhân tố tổng hợp quản trị công ty tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận. Các nghiên cứu về tác động của đặc điểm công ty đến quản trị lợi nhuận 24 1.Cấu trúc vốn .Quy mô công ty (Size). Các nghiên cứu về hiệu quả hoạt động tác động đến quản trị lợi nhuận.

TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU TẠI VIỆT NAM .Nghiên cứu đặc điểm quản trị công ty tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận .Các nghiên cứu khác về quản trị lợi nhuận. KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU. 32 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1. 34 CHƢƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT.

QUẢN TRỊ CÔNG TY VÀ QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN. Quản trị công ty. Định nghĩa quản trị công ty. Nguyên tắc và nội dung quản trị công ty.

Mô hình quản trị công ty. Một số thuật ngữ sử dụng trong luận án. Quản trị lợi nhuận. Định nghĩa quản trị lợi nhuận.

Động cơ thực hiện hành vi quản trị lợi nhuận. Phân loại hành vi quản trị lợi nhuận. Quản trị lợi nhuận trên cơ sở dồn tích (Accrual earning management)46 2. Quản trị lợi nhuận thông qua các hoạt động kinh tế (Real earning management).

Mối quan hệ giữa cơ chế quản trị công ty và quản trị lợi nhuận. LÝ THUYẾT NỀN TẢNG CHI PHỐI HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN. Lý thuyết đại diện (Agency theory). Lý thuyết các bên có liên quan (Stakeholder Theory).

Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực (Resource dependency theory). Lý thuyết hành vi (behavioral theory). CƠ SỞ SỞ LÝ THUYÊT VỀ CÁC YÊU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN. Nhóm các yếu tố nội tại của doanh nghiệp.

Lƣơng thƣởng của nhà quản lý. Hoạt động huy động vốn. Loại hình sở hữu doanh nghiệp. Đặc điểm quản trị công ty.

Hội đồng quản trị. Ban kiểm soát. Nhóm các yếu tố bên ngoài doanh nghiệp. Môi trƣờng pháp lý.

Chất lƣợng của kiểm toán báo cáo tài chính. 68 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2. 68 vii CHƢƠNG 3: PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU.

THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU. Phương pháp nghiên cứu định tính. Quy trình nghiên cứu định tính. Mẫu và đặc điểm mẫu phỏng vấn.

Kích cỡ mẫu. Thu thập dữ liệu và phân tích dữ liệu. Phương pháp nghiên cứu định lượng. Quy trình nghiên cứu định lƣợng.

Mô hình nghiên cứu. Giả thuyết nghiên cứu về nhân tố tổng hợp hội đồng quản trị. Giả thuyết nghiên cứu về nhân tố tổng hợp ban kiểm soát. Phƣơng trình hồi quy.

Mô tả và đo lƣờng các biến. Đo lƣờng biến phụ thuộc. Đo lƣờng biến độc lập và biến kiểm soát. 87 CHƢƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƢỢNG. Thống kê mô tả và mối tương quan giữa các biến nghiên cứu. Thống kê mô tả với biến phụ thuộc đại diện quản trị lợi nhuận .2 Thống kê mô tả với các biến độc lập.

Mối tương quan giữa các biến nghiên cứu. Mối tƣơng quan giữa các biến nghiên cứu trong phƣơng trình hồi quy 1 104 4. Mối tƣơng quan giữa các biến nghiên cứu trong phƣơng trình hồi quy 2 106 4. Phân tích hồi quy đa biến.

Phân tích hồi quy đa biến với phƣơng trình hồi quy 1. Kiểm định lựa chọn mô hình phù hợp. Kiểm định các bệnh của mô hình. Kết quả hồi quy đa biến với mô hình ƣớc lƣợng Pooled OLS.

Phân tích hồi quy đa biến với phƣơng trình hồi quy 2.