Tác động của môi trường thể chế đến thành công của doanh nghiệp khởi nghiệp tại Việt Nam

Tài liệu nghiên cứu Tác động của môi trường thể chế đến thành công của doanh nghiệp khởi nghiệp tại việt nam, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về môi

• Tác giả: Lê Vũ Toàn
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Văn Bình
• Trường học: Đại học Bách Khoa Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý công nghiệp
• Đề tài: Tác động của môi trường thể chế đến thành công của doanh nghiệp khởi nghiệp tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH, ĐỒ THỊ
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục đích, mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Những đóng góp mới của luận án
• Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Thể chế và môi trường thể chế
• 1.1.1. Khái niệm thể chế
• 1.1.2. Khái niệm môi trường thể chế
• 1.2. Doanh nghiệp khởi nghiệp và thành công của doanh nghiệp khởi nghiệp
• 1.2.1. Khái niệm doanh nghiệp khởi nghiệp
• 1.2.2. Khái niệm thành công của doanh nghiệp khởi nghiệp
• 1.3. Các nghiên cứu về thành công của doanh nghiệp khởi nghiệp
• 1.4. Các nghiên cứu về tác động của môi trường thể chế đến thành công của doanh nghiệp khởi nghiệp
• 1.4.1. Các hướng nghiên cứu môi trường thể chế
• 1.4.2. Các nghiên cứu về tác động của môi trường thể chế đến thành công của doanh nghiệp khởi nghiệp
• 1.4.3. Định hướng khởi nghiệp và tác động gián tiếp của môi trường thể chế đến thành công của doanh nghiệp khởi nghiệp thông qua định hướng khởi nghiệp
• 1.5. Khoảng trống nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: MÔ HÌNH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Quy trình nghiên cứu
• 2.2. Phát triển mô hình và giả thuyết nghiên cứu
• 2.2.1. Phát triển mô hình nghiên cứu cơ sở
• 2.2.2. Mô hình nghiên cứu mở rộng
• 2.2.3. Giả thuyết nghiên cứu
• 2.2.3.1. Trụ cột thể chế quy định, định hướng khởi nghiệp và thành công của doanh nghiệp khởi nghiệp
• 2.2.3.2. Trụ cột thể chế quy phạm, định hướng khởi nghiệp và thành công của doanh nghiệp khởi nghiệp
• 2.2.3.3. Trụ cột thể chế nhận thức, định hướng khởi nghiệp và thành công của doanh nghiệp khởi nghiệp
• 2.2.3.4. Định hướng khởi nghiệp và vai trò trung gian của định hướng khởi nghiệp trong mối quan hệ giữa môi trường thể chế và thành công của doanh nghiệp khởi nghiệp
• 2.2.3.5. Lĩnh vực khởi nghiệp
• 2.4. Phương pháp đo lường các khái niệm nghiên cứu
• 2.5. Chọn mẫu và phương pháp thu thập dữ liệu nghiên cứu
• 2.5.1. Kích thước mẫu nghiên cứu
• 2.5.2. Lựa chọn dữ liệu nghiên cứu
• 2.5.3. Phương pháp thu thập dữ liệu nghiên cứu
• 2.6. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 2.6.1. Thực hiện thống kê mô tả
• 2.6.2. Kiểm định độ tin cậy của các thang đo
• 2.6.3. Kiểm định thang đo bằng phân tích nhân tố khám phá (EFA)
• 2.6.4. Kiểm định thang đo bằng phân tích nhân tố khẳng định (CFA)
• 2.6.5. Kiểm định mô hình và các giả thuyết nghiên cứu bằng phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính (Structural Equation Modeling-SEM)
• 2.6.6. Kiểm định bootstrap tính bền vững của mô hình
• 2.6.7. Phân tích đa nhóm
• 3. CHƯƠNG 3: PHÁT TRIỂN THANG ĐO VÀ PHIẾU KHẢO SÁT
• 3.1. Quy trình phát triển thang đo và phiếu khảo sát
• 3.2. Đo lường môi trường thể chế
• 3.3. Đo lường định hướng khởi nghiệp
• 3.4. Ứng dụng phương pháp Delphi xây dựng thang đo thành công của doanh nghiệp khởi nghiệp
• 3.4.1. Giới thiệu phương pháp Delphi
• 3.4.2. Quy trình áp dụng Phương pháp Delphi
• 3.4.3. Kết quả áp dụng phương pháp Delphi xây dựng thang đo thành công của doanh nghiệp khởi nghiệp
• 3.4.4. Kết quả ứng dụng phương pháp Delphi xây dựng thang đo thành công của doanh nghiệp khởi nghiệp
• 3.4.5. Đề xuất thang đo thành công của doanh nghiệp khởi nghiệp
• 3.5. Đo lường biến kiểm soát
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Tổng quan về hoạt động khởi nghiệp Việt Nam
• 4.2. Bối cảnh môi trường thể chế đối với khởi nghiệp Việt Nam
• 4.2.1. Hệ thống chính sách và pháp luật khởi nghiệp
• 4.2.2. Chuẩn mực xã hội về khởi nghiệp
• 4.2.3. Nhận thức xã hội về khởi nghiệp
• 4.3. Thống kê mô tả mẫu nghiên cứu
• 4.3.1. Mô tả chung về mẫu nghiên cứu
• 4.3.2. Kết quả thống kê mô tả đối với yếu tố của mô hình nghiên cứu
• 4.3.3. Tính phân phối chuẩn của các quan sát
• 4.4. Kết quả kiểm định thang đo của mô hình
• 4.4.1. Kiểm định độ tin cậy của các thang đo bằng hệ số Cronback’s Alpha và hệ số tương quan biến-tổng
• 4.4.2. Kiểm định thiên lệch phương pháp thông thường
• 4.4.3. Kiểm định thang đo bằng phân tích nhân tố khám phá (EFA)
• 4.4.4. Kết quả kiểm định thang đo bằng phân tích nhân tố khẳng định (CFA)
• 4.4.5. Kết quả kiểm định thang đo bằng mô hình tới hạn
• 4.5. Kiểm định và lựa chọn mô hình nghiên cứu
• 4.6. Kết quả kiểm định các giả thuyết nghiên cứu
• 4.6.1. Kết quả kiểm định các giả thuyết nghiên cứu chính
• 4.6.2. Kết quả kiểm định đối với các biến kiểm soát
• 4.7. Kết quả kiểm định tính bền vững của mô hình bằng phân tích Bootstrap
• 4.8. Kết quả tác động trực tiếp, gián tiếp của môi trường thể chế tới thành công của doanh nghiệp khởi nghiệp
• 4.9. Đánh giá khác biệt giữa mô hình nghiên cứu theo thời điểm thành lập doanh nghiệp khởi nghiệp
• 5. CHƯƠNG 5: BÌNH LUẬN VÀ HÀM Ý NGHIÊN CỨU
• 5.1. Bàn luận về kết quả nghiên cứu
• 5.1.1. Bàn luận về các thang đo khái niệm nghiên cứu
• 5.1.2. Bàn luận về mức độ tác động của môi trường thể chế đến thành công của doanh nghiệp khởi nghiệp
• 5.1.3. Bàn luận tác động của môi trường thể chế đến định hướng khởi nghiệp
• 5.1.4. Bàn luận về vai trò trung gian của định hướng khởi nghiệp
• 5.2. Một số đề xuất từ kết quả nghiên cứu
• 5.2.1. Hoàn thiện pháp luật và các chương trình hỗ trợ khởi nghiệp
• 5.2.2. Xây dựng và phát triển văn hóa khởi nghiệp
• 5.2.3. Phát huy vai trò trụ cột thể chế nhận thức thúc đẩy hiệu quả khởi nghiệp
• 5.3. Đóng góp của luận án
• 5.4. Hạn chế của luận án
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Môi Trường Thể Chế và Khởi Nghiệp Tại Việt Nam

Bài viết này tập trung phân tích tác động của môi trường thể chế đến thành công của doanh nghiệp khởi nghiệp (DNKN) tại Việt Nam. Hoạt động khởi nghiệp ngày càng đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tạo việc làm. Tuy nhiên, để các startup có thể thành công, cần có một môi trường kinh doanh thuận lợi, được định hình bởi các yếu tố thể chế hiệu quả. Môi trường thể chế bao gồm các pháp luật, chính sách, quy định, và chuẩn mực xã hội ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh nói chung và khởi nghiệp nói riêng. Nghiên cứu này sẽ khám phá vai trò của từng yếu tố thể chế và đề xuất các giải pháp nhằm cải thiện môi trường kinh doanh cho DNKN tại Việt Nam. Như Đại hội XIII của Đảng khẳng định: “Xây dựng khung khổ pháp luật, môi trường thuận lợi thúc đẩy phát triển, khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo,...”, từ đó có thể thấy được tầm quan trọng của môi trường thể chế đối với sự phát triển của các doanh nghiệp khởi nghiệp tại Việt Nam.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Doanh Nghiệp Khởi Nghiệp Đối Với Phát Triển Kinh Tế

Doanh nghiệp khởi nghiệp (DNKN) đóng vai trò then chốt trong thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo ra việc làm mới và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Startup thường mang đến những giải pháp mới, sản phẩm độc đáo, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Sự thành công của DNKN không chỉ tạo ra giá trị kinh tế mà còn truyền cảm hứng, lan tỏa tinh thần khởi nghiệp trong cộng đồng. Trong bối cảnh Việt Nam hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới, DNKN càng trở nên quan trọng, cần được hỗ trợ và tạo điều kiện để phát triển. Theo nghiên cứu của Lê Vũ Toàn (2023), DNKN có vai trò chiến lược đối với phát triển kinh tế quốc gia, thúc đẩy sáng tạo công nghệ, là động cơ cho đổi mới sáng tạo, và là động lực cho phát triển kinh tế hiện đại ngày nay.

1.2. Định Nghĩa và Đặc Điểm Của Môi Trường Thể Chế Ảnh Hưởng Khởi Nghiệp

Môi trường thể chế bao gồm các quy định pháp luật, chính sách, chuẩn mực xã hội, và thủ tục hành chính tác động đến hoạt động kinh doanh. Một môi trường thể chế tốt cần đảm bảo tính minh bạch, công bằng, ổn định, và dễ dàng tiếp cận. Các yếu tố như quyền sở hữu trí tuệ, khả năng tiếp cận vốn, thủ tục thành lập doanh nghiệp, và hiệu quả quản lý nhà nước đều ảnh hưởng đến thành công của DNKN. Môi trường thể chế không chỉ là các quy định chính thức mà còn bao gồm cả các chuẩn mực phi chính thức, niềm tin xã hội, và văn hóa khởi nghiệp. Hệ sinh thái khởi nghiệp cần được xây dựng dựa trên một môi trường thể chế phù hợp và thúc đẩy hoạt động khởi nghiệp.

II. Thách Thức Về Thể Chế Ảnh Hưởng Đến Khởi Nghiệp Việt Nam

Mặc dù Việt Nam đã có nhiều nỗ lực trong việc cải thiện môi trường kinh doanh, vẫn còn tồn tại nhiều thách thức về thể chế gây cản trở thành công của DNKN. Các vấn đề như thủ tục hành chính rườm rà, thiếu minh bạch, khả năng tiếp cận vốn hạn chế, và hành lang pháp lý chưa hoàn thiện là những rào cản lớn đối với startup. Ngoài ra, sự thiếu ổn định trong chính sách, tính công bằng chưa cao, và khả năng thực thi pháp luật yếu cũng làm giảm niềm tin của doanh nghiệp vào môi trường kinh doanh. Giải quyết những thách thức này là yếu tố then chốt để DNKN có thể phát huy tối đa tiềm năng và đóng góp vào phát triển kinh tế. Cụ thể, theo ước tính từ quỹ Cento Ventures và ESP Capital, năm 2019 hiện có 61 quỹ đầu tư hoạt động ở Việt Nam trong đó có 10 quỹ đầu tư trong nước. Theo BambuUP đến năm 2022 Việt Nam có 208 quỹ đầu mạo hiểm trong đó có 40 quỹ nội địa [12].

2.1. Rào Cản Pháp Lý và Thủ Tục Hành Chính Cho Doanh Nghiệp Mới

Các DNKN thường gặp khó khăn trong quá trình thành lập và hoạt động do vướng mắc về pháp lý và thủ tục hành chính. Thủ tục phức tạp, tốn thời gian và chi phí, gây ảnh hưởng lớn đến nguồn lực của startup. Sự chồng chéo, thiếu đồng bộ giữa các quy định cũng tạo ra sự không chắc chắn, làm giảm động lực khởi nghiệp. Cần thiết phải đơn giản hóa thủ tục hành chính, tăng cường tính minh bạch và hiệu quả của bộ máy hành chính để tạo điều kiện thuận lợi cho DNKN. Cụ thể, trước năm 2016, chỉ ghi nhận một số văn bản pháp luật dưới dạng thí điểm, chẳng hạn “Quyết định số 1193/QĐ-TTg ngày 30/7/2015 về việc thí điểm một số cơ chế chính sách đặc thù phát triển vườn ươm công nghệ công nghiệp Việt Nam-Hàn Quốc tại thành phố Cần Thơ” hay từ năm 2013, Bộ KH&CN cũng đã thí điểm mô hình đầu tư mạo hiểm với Đề án Thương mại hóa công nghệ theo mô hình Thung lũng Silicon tại Việt Nam (Vietnam Silicon Valley-VSV).

2.2. Hạn Chế Trong Tiếp Cận Vốn và Nguồn Lực Cho Startup Việt Nam

Một trong những thách thức lớn nhất đối với DNKN là khả năng tiếp cận vốn và nguồn lực. Các startup thường gặp khó khăn trong việc vay vốn từ ngân hàng do thiếu tài sản thế chấp và lịch sử tín dụng. Thị trường vốn cho khởi nghiệp còn non trẻ, thiếu các nhà đầu tư mạo hiểm và các quỹ hỗ trợ chuyên biệt. Cần có các chính sách khuyến khích đầu tư vào khởi nghiệp, tạo điều kiện cho DNKN tiếp cận các nguồn tài chính đa dạng và hiệu quả. Các chính sách cần có một hành lang pháp lý về tài chính khởi nghiệp, chẳng hạn quy định về quỹ đầu tư mạo hiểm cho DNKN cho phép các nhà đầu tư góp vốn thành lập quỹ đầu tư mạo hiểm nhưng lại không quy định về tư cách pháp nhân.

III. Giải Pháp Cải Thiện Môi Trường Thể Chế Thúc Đẩy Khởi Nghiệp

Để tạo ra một môi trường thuận lợi cho DNKN phát triển, cần có các giải pháp toàn diện và đồng bộ. Các giải pháp này tập trung vào việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, cải cách thủ tục hành chính, tăng cường tiếp cận vốn, nâng cao năng lực cạnh tranh, và xây dựng văn hóa khởi nghiệp. Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc định hình môi trường thể chế, tạo ra sân chơi bình đẳng và khuyến khích đổi mới sáng tạo. Sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước, doanh nghiệp, và các tổ chức xã hội là yếu tố then chốt để DNKN có thể thành công và đóng góp vào phát triển bền vững.

3.1. Hoàn Thiện Pháp Luật và Chính Sách Hỗ Trợ Khởi Nghiệp Việt Nam

Hệ thống pháp luật cần được rà soát, sửa đổi và bổ sung để phù hợp với thực tiễn khởi nghiệp. Cần có các quy định rõ ràng về quyền sở hữu trí tuệ, đầu tư mạo hiểm, và các hoạt động kinh doanh mới. Các chính sách cần tập trung vào việc hỗ trợ DNKN ở giai đoạn đầu, khuyến khích đổi mới sáng tạo, và tạo điều kiện cho startup mở rộng thị trường.

3.2. Cải Cách Thủ Tục Hành Chính và Tăng Cường Minh Bạch

Thủ tục hành chính cần được đơn giản hóa, giảm thiểu thời gian và chi phí cho DNKN. Các quy trình cần được số hóa, tăng cường tính minh bạch và dễ dàng tiếp cận. Cần có cơ chế một cửa để giải quyết các vấn đề liên quan đến thủ tục hành chính, tạo điều kiện thuận lợi cho startup tập trung vào hoạt động kinh doanh.

3.3. Phát Triển Hệ Sinh Thái Khởi Nghiệp và Văn Hóa Đổi Mới

Cần xây dựng một hệ sinh thái khởi nghiệp mạnh mẽ với sự tham gia của các trường đại học, viện nghiên cứu, vườn ươm doanh nghiệp, và các nhà đầu tư. Văn hóa khởi nghiệp cần được khuyến khích và lan tỏa trong cộng đồng, tạo ra một môi trường khuyến khích đổi mới sáng tạo và chấp nhận rủi ro. Các chương trình giáo dục khởi nghiệp cần được đẩy mạnh để trang bị cho doanh nhân tương lai những kiến thức và kỹ năng cần thiết.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Tác Động Của Thể Chế Đến Startup Đổi Mới Sáng Tạo

Nghiên cứu về tác động của môi trường thể chế đến thành công của DNKN cần được thực hiện một cách bài bản và có hệ thống. Các nghiên cứu cần tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các chính sách hiện hành, xác định các yếu tố thể chế quan trọng nhất, và đề xuất các giải pháp cải thiện môi trường kinh doanh cho startup. Kết quả nghiên cứu cần được công bố rộng rãi và sử dụng để đưa ra các quyết định chính sách phù hợp. Bên cạnh đó, cần có sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu, doanh nghiệp, và các nhà hoạch định chính sách để đảm bảo rằng các giải pháp được đề xuất là thực tiễn và hiệu quả.

4.1. Phân Tích Ảnh Hưởng Của Quy Định Pháp Luật Đến Khả Năng Gọi Vốn

Cần phân tích cụ thể ảnh hưởng của các quy định pháp luật về đầu tư mạo hiểm, quyền sở hữu trí tuệ, và thủ tục thành lập doanh nghiệp đến khả năng gọi vốn của DNKN. Các quy định nào đang gây cản trở khả năng tiếp cận vốn của startup? Cần sửa đổi và bổ sung các quy định này như thế nào để khuyến khích đầu tư vào khởi nghiệp? Những vấn đề này cần được phân tích chi tiết và đưa ra các giải pháp cụ thể.

4.2. Đánh Giá Vai Trò Của Chính Sách Hỗ Trợ Trong Phát Triển Startup

Cần đánh giá hiệu quả của các chính sách hỗ trợ hiện hành đối với DNKN. Các chính sách nào đang hoạt động hiệu quả? Các chính sách nào cần được cải thiện hoặc loại bỏ? Cần có các chính sách mới nào để hỗ trợ DNKN ở giai đoạn đầu, khuyến khích đổi mới sáng tạo, và tạo điều kiện cho startup mở rộng thị trường? Cần đưa ra một cái nhìn khách quan về vai trò của các chính sách hỗ trợ.

V. Kết Luận Môi Trường Thể Chế và Tương Lai Khởi Nghiệp Việt Nam

Môi trường thể chế đóng vai trò then chốt trong thành công của DNKN tại Việt Nam. Để startup có thể phát huy tối đa tiềm năng và đóng góp vào phát triển kinh tế, cần có một môi trường kinh doanh thuận lợi, minh bạch, công bằng, và ổn định. Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc định hình môi trường thể chế, tạo ra sân chơi bình đẳng và khuyến khích đổi mới sáng tạo. Sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước, doanh nghiệp, và các tổ chức xã hội là yếu tố then chốt để DNKN có thể thành công và đóng góp vào phát triển bền vững. Trong tương lai, cần tiếp tục nỗ lực cải thiện môi trường thể chế, tạo điều kiện cho DNKN phát triển mạnh mẽ và đóng góp vào sự thịnh vượng của Việt Nam.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Tiếp Tục Cải Thiện Thể Chế

Việc tiếp tục cải thiện môi trường thể chế là vô cùng quan trọng để Việt Nam có thể thu hút đầu tư, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, và nâng cao năng lực cạnh tranh. Một môi trường thể chế tốt sẽ tạo ra niềm tin cho doanh nghiệp, khuyến khích đầu tư và phát triển. Ngược lại, một môi trường thể chế yếu kém sẽ gây cản trở kinh doanh, làm giảm động lực khởi nghiệp, và kìm hãm phát triển kinh tế.

5.2. Định Hướng Tương Lai Cho Khởi Nghiệp Việt Nam

Trong tương lai, khởi nghiệp Việt Nam cần tập trung vào các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao, ứng dụng công nghệ mới, và giải quyết các vấn đề xã hội. Cần khuyến khích khởi nghiệp trong lĩnh vực đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, và phát triển bền vững. DNKN cần được trang bị những kiến thức và kỹ năng cần thiết để cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh nền kinh tế tri thức và cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư, doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo (DNKN ĐMST) đóng vai trò là động lực then chốt thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tái cấu trúc mô hình phát triển và kiến tạo giá trị công nghệ đột phá. Nhận thức sâu sắc tầm quan trọng này, Văn kiện Đại hội XIII của Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định định hướng chiến lược: "Xây dựng khung khổ pháp luật, môi trường thuận lợi thúc đẩy phát triển, khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển kinh tế số; hỗ trợ, khuyến khích sự ra đời, hoạt động của những lĩnh vực mới, mô hình kinh doanh mới". Mặc dù hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam ghi nhận sự bùng nổ mạnh mẽ về quy mô—gia tăng từ khoảng 400 doanh nghiệp năm 2012 lên hơn 3.800 doanh nghiệp giai đoạn 2021-2022, đứng thứ 3 trong khu vực Đông Nam Á về thu hút vốn đầu tư mạo hiểm—tỷ lệ thất bại của các DNKN trong những năm đầu vận hành vẫn duy trì ở mức báo động do những rào cản mang tính hệ thống từ môi trường thể chế.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm nằm ở sự thiếu vắng các nghiên cứu thực nghiệm đánh giá tác động tổng thể của môi trường thể chế đa chiều lên thành công của DNKN tại các nền kinh tế mới nổi, chuyển đổi như Việt Nam. Phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận thể chế một cách đơn lẻ hoặc dựa trên chỉ số PCI, WGI vốn thiết kế cho doanh nghiệp truyền thống, chưa phản ánh đặc thù của DNKN ĐMST. Đồng thời, cơ chế dẫn truyền gián tiếp thông qua biến trung gian Định hướng khởi nghiệp (Entrepreneurial Orientation - EO) chưa được mô hình hóa toàn diện. Để giải quyết khoảng trống này, luận án xác định 4 câu hỏi nghiên cứu (RQs) và hệ thống giả thuyết tương ứng:

• RQ1: Đo lường thành công của DNKN Việt Nam như thế nào và bằng công cụ khoa học nào để đảm bảo tính phù hợp bối cảnh?
• RQ2: Môi trường thể chế theo cấu trúc 3 trụ cột (Quy định, Quy phạm, Nhận thức) tác động trực tiếp như thế nào đến thành công của DNKN tại Việt Nam? (Giả thuyết H1a, H1b, H1c)
• RQ3: Định hướng khởi nghiệp đóng vai trò trung gian như thế nào trong mối quan hệ giữa các trụ cột thể chế và sự thành công của DNKN? (Giả thuyết H2a, H2b, H2c, H3)
• RQ4: Những hàm ý chính sách và giải pháp quản trị nào có thể rút ra nhằm hoàn thiện môi trường thể chế thúc đẩy khởi nghiệp thành công tại Việt Nam?

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Thuyết Tân thể chế (Neo-institutional Theory) của W. Richard Scott và Douglass North với Thuyết Định hướng khởi nghiệp cấp công ty (Miller, 1983; Covin & Slevin, 1989; Lumpkin & Dess, 1996). Luận án được thực hiện trên mẫu khảo sát các DNKN hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam giai đoạn 2012–2021, kết hợp phân tích thư mục lượng 1.554 công trình quốc tế từ cơ sở dữ liệu Scopus (1981–2019), mang lại đóng góp đột phá trong việc chuẩn hóa thang đo và xác lập bằng chứng định lượng về cơ chế tương tác thể chế - hành vi chiến lược - kết quả hoạt động doanh nghiệp.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu thể chế và khởi nghiệp trong không gian học thuật quốc tế phát triển qua nhiều giai đoạn với các dòng lý thuyết chính. Trường phái kinh tế học thể chế cổ điển và tân thể chế, khởi xướng bởi Thorstein Veblen và phát triển vượt bậc qua công trình đạt giải Nobel của Douglass North (1990), định nghĩa: "Thể chế là luật lệ của trò chơi trong xã hội (the rules of the game in a society); hay nói một cách trang trọng hơn, thể chế là những ràng buộc do con người tạo ra để định hình những mối quan hệ giữa con người với nhau". North chia thể chế thành các ràng buộc chính thức (luật pháp, hiến pháp, hợp đồng) và phi chính thức (chuẩn mực văn hóa, tập quán, quy tắc đạo đức). Tiếp nối nền tảng đó, W. Richard Scott (1995, 2008) hệ thống hóa môi trường thể chế thành 3 trụ cột cơ bản: Trụ cột Quy định (Regulative), Trụ cột Quy phạm (Normative), và Trụ cột Nhận thức (Cognitive), cung cấp cơ sở nền tảng cho tính hợp pháp (legitimacy) của tổ chức.

Trong y văn tồn tại hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc về mối quan hệ giữa thể chế và hành vi khởi nghiệp. Luồng quan điểm thứ nhất (đại diện bởi Baumol, 1990; Sobel, 2008; Fuentelsaz et al., 2015) theo thuyết quyết định thể chế (institutional determinism), cho rằng các quy định pháp lý, quyền tài sản và chính sách phân bổ nguồn lực chính thức giữ vai trò chi phối tuyệt đối, định hình hành vi và quyết định xác suất sinh tồn của doanh nghiệp mới. Ngược lại, luồng quan điểm thứ hai (đại diện bởi Shane, 2003; Roxas & Coetzer, 2012; Wesley II et al., 2022) nhấn mạnh vai trò của nhận thức chủ quan và văn hóa xã hội; họ lập luận rằng cùng một khung khổ thể chế chính thức, phản ứng chiến lược của các doanh nhân hoàn toàn khác nhau tùy thuộc vào lăng kính nhận thức, niềm tin tiên đề và năng lực chấp nhận rủi ro của từng cá nhân/đội ngũ sáng lập.

Công trình của NCS định vị chính xác tại điểm giao thoa giữa hai trường phái trên bằng cách xem xét đồng thời cả 3 trụ cột thể chế và cơ chế thích ứng chiến lược thông qua biến trung gian Định hướng khởi nghiệp (EO). Để làm nổi bật sự tiến bộ tri thức, luận án thực hiện so sánh đối chuẩn với các nghiên cứu quốc tế tiêu biểu:

• Nghiên cứu nền tảng của Busenitz et al. (2000) xây dựng "Hồ sơ thể chế quốc gia" (Country Institutional Profile) trên mẫu 636 đối tượng tại 6 quốc gia phát triển phương Tây (Đức, Ý, Na Uy, Tây Ban Nha, Thụy Điển, Hoa Kỳ), tập trung chủ yếu vào ý định khởi nghiệp thay vì đo lường toàn diện hiệu quả hoạt động sau thành lập.
• Nghiên cứu của Pasquale Tridico (2006) phân tích sự thay đổi thể chế và quản trị tác động đến năng suất doanh nghiệp tại Ba Lan trong thời kỳ chuyển đổi kinh tế Đông Âu, song chỉ tiếp cận ở góc độ kinh tế vĩ mô và doanh nghiệp quy mô vừa/lớn.
• Nghiên cứu thực nghiệm về doanh nghiệp nhỏ tại Ethiopia (chương 4/5) cho thấy sự thống trị của thể chế quy định trong bối cảnh hạ tầng thể chế sơ khai.

Bằng việc tích hợp và mở rộng thang đo Busenitz (2000) từ 13 lên 18 biến quan sát thích ứng với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, luận án đã lấp đầy khoảng trống tri thức về cơ chế tác động phi tuyến tính của môi trường thể chế tại các nền kinh tế đang phát triển.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những bước tiến lý luận quan trọng bằng việc mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết quản trị và kinh tế học tổ chức trong bối cảnh chuyển đổi:

• Mở rộng Thuyết Tân thể chế của W. Richard Scott (1995, 2008): Công trình chứng minh rằng trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi đang hoàn thiện khung pháp lý, trụ cột thể chế nhận thức (Cognitive pillar) chứ không phải trụ cột quy định (Regulative pillar) mới là yếu tố quyết định kích hoạt định hướng chiến lược đổi mới sáng tạo và chấp nhận rủi ro của doanh nhân. Điều này thách thức giả định truyền thống của kinh tế học thể chế vốn xem quy định pháp luật là động lực tiên quyết chi phối hành vi tổ chức.
• Phát triển Thuyết Định hướng khởi nghiệp (EO) của Covin & Lumpkin (2011): Luận án xác lập bằng chứng thực nghiệm khẳng định EO không chỉ là một thuộc tính nội tại độc lập của doanh nghiệp mà đóng vai trò là "cơ chế hấp thụ và chuyển hóa" (absorptive and transforming mechanism) các kích thích từ môi trường thể chế thành kết quả hoạt động cụ thể.
• Chuyển đổi hệ hình tiếp cận đo lường thành công của DNKN: Luận án bác bỏ quan điểm đơn chiều dựa thuần túy vào các chỉ số kế toán ngắn hạn (ROA, ROE, Lợi nhuận gộp), chứng minh rằng thành công của DNKN phải được cấu thành từ mô hình bậc 2 đa diện gồm 3 thành tố: Hiệu quả tài chính, Hiệu quả phi tài chính (uy tín, sự hài lòng, đổi mới quy trình) và Tốc độ tăng trưởng quy mô (nhân sự, thị phần, định giá).

[Môi trường thể chế]
 (Tài chính - Phi tài chính - Tăng trưởng)

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp chặt chẽ 3 nền tảng lý thuyết: (1) Thuyết Tân thể chế (Scott, 2008), (2) Lý thuyết Định hướng Khởi nghiệp (Lumpkin & Dess, 1996), và (3) Lý thuyết Quản trị Chiến lược dựa trên sự phù hợp môi trường (Strategic Fit Theory - Porter, 1980; Mintzberg, 1973).

Mô hình phân tích giải thích rõ ràng các khái niệm cốt lõi:

• Môi trường thể chế: Là hệ thống phức hợp các quy tắc chính thức và phi chính thức cùng các cơ chế thực thi, điều chỉnh tương tác xã hội và định hình tính hợp pháp của tổ chức.
• Định hướng khởi nghiệp (EO): Phản ứng chiến lược cấp doanh nghiệp trước các áp lực thể chế, thể hiện qua 3 chiều kích đồng hiện: tính đổi mới (innovativeness), tính chủ động đi trước thị trường (proactiveness), và mức độ sẵn sàng chấp nhận rủi ro (risk-taking).
• Điều kiện biên (Boundary Conditions): Mô hình được xác lập với điều kiện biên là các DNKN ĐMST có thời gian hoạt động dưới 10 năm (thành lập từ năm 2012 đến 2021) trên lãnh thổ Việt Nam, loại trừ các doanh nghiệp kinh doanh hộ cá thể truyền thống không có yếu tố công nghệ hoặc mô hình kinh doanh đổi mới.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ hệ hình nhận thức luận thực chứng diễn dịch (Deductive Positivism) kết hợp với các kỹ thuật sau thực chứng (Post-positivist Consensus) trong giai đoạn xây dựng thang đo:

• Thiết kế hỗn hợp tuần tự (Sequential Mixed-Methods Design): Kết hợp nghiên cứu định tính khám phá (Phân tích thư mục lượng qua phần mềm VOSviewer trên 1.554 bài báo Scopus; Phương pháp chuyên gia Delphi đa vòng) nhằm chuẩn hóa thang đo, tiếp nối bởi nghiên cứu định lượng quy mô lớn nhằm kiểm định mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM).
• Thiết kế phân tích đa cấp và đa nhóm: Xem xét sự khác biệt về tác động thể chế theo các giai đoạn hình thành doanh nghiệp (trước và sau dấu mốc "Năm Quốc gia Khởi nghiệp 2016" và Luật Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa 2017).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai nghiêm ngặt qua các giai đoạn chuẩn hóa:

• Quy trình Delphi 3 vòng: Tham vấn hội đồng gồm các chuyên gia đầu ngành từ Bộ Khoa học và Công nghệ (Văn phòng Đề án 844, Quỹ NATIF), Viện Kinh tế và Quản lý - Đại học Bách Khoa Hà Nội, các nhà sáng lập startup xuất sắc và các giám đốc quỹ đầu tư mạo hiểm. Tiêu chuẩn đồng thuận được thiết lập khắt khe dựa trên hệ số biến thiên ($CV \le 0.2$) và mức độ nhất trí Kendall's $W$, sàng lọc từ 28 chỉ báo ban đầu xuống còn 13 biến quan sát chuẩn xác đo lường 3 khía cạnh thành công của DNKN.
• Khảo sát sơ bộ (Pre-test): Thực hiện trên mẫu thử nghiệm $N = 32$ nhà sáng lập để hoàn thiện ngữ nghĩa phiếu khảo sát Likert 5 điểm, đánh giá độ rõ ràng và loại trừ các biến gây nhiễu trước khi triển khai diện rộng.
• Chiến lược lấy mẫu và kiểm soát thiên lệch: Mẫu nghiên cứu được thu thập từ khung mẫu chính thức gồm các DNKN tham gia hệ sinh thái Đề án 844, Ngày hội Khởi nghiệp ĐMST Quốc gia (Techfest 2018, 2019, 2020), cơ sở dữ liệu Crunchbase và các vườn ươm đại học. Kiểm định thiên lệch phương pháp phổ biến (Common Method Bias - CMB) bằng kỹ thuật đơn nhân tố Harman (Harman’s single-factor test) xác nhận phương sai giải thích của nhân tố đầu tiên nằm dưới ngưỡng 50%, chứng minh dữ liệu không bị sai lệch nghiêm trọng.
• Độ tin cậy và giá trị thang đo: Kiểm định hệ số tin cậy Cronbach’s Alpha (tất cả các thang đo đều đạt $\alpha > 0.70$, tương quan biến - tổng $> 0.30$), Phân tích nhân tố khám phá (EFA) với phép trích Principal Axis Factoring và phép xoay Promax/Varimax, tiếp nối bởi Phân tích nhân tố khẳng định (CFA) nhằm thiết lập Giá trị hội tụ (Convergent Validity: $AVE > 0.50, CR > 0.70$) và Giá trị phân biệt (Discriminant Validity theo tiêu chuẩn Fornell-Larcker).

Data và phân tích

Toàn bộ dữ liệu định lượng được xử lý chuyên sâu trên nền tảng phần mềm SPSS 26.0 và AMOS 24.0:

• Phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM): Đánh giá độ phù hợp của mô hình tổng thể thông qua các chỉ số thống kê nghiêm ngặt: $CMIN/df < 3.0$, $CFI > 0.90$, $TLI > 0.90$, $GFI > 0.85$, và $RMSEA < 0.08$.
• Kiểm định tính bền vững bằng Bootstrap (Robustness Check): Sử dụng kỹ thuật tái chọn mẫu Bootstrap với số lượng mẫu lặp $N = 600$ (Bảng 4.24), tính toán khoảng tin cậy Bias-Corrected 95% nhằm khẳng định độ tin cậy và tính ổn định của các ước lượng tham số hồi quy chuẩn hóa.
• Phân tích tác động trung gian: Áp dụng phân tích hiệu ứng trực tiếp, gián tiếp và tổng thể (Direct, Indirect, Total Effects) để chứng minh vai trò trung gian một phần hoặc toàn phần của biến Định hướng khởi nghiệp.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả kiểm định mô hình SEM và phân tích Bootstrap trên mẫu thực nghiệm DNKN Việt Nam đã mang lại các phát hiện cốt lõi:

1. Trụ cột thể chế nhận thức có tác động mạnh nhất và mang tính chi phối: Dữ liệu chỉ ra trụ cột thể chế nhận thức có tác động tích cực vượt trội và có ý nghĩa thống kê cao nhất đến Định hướng khởi nghiệp ($\beta = 0.428, p < 0.001$), đồng thời tác động gián tiếp mạnh mẽ đến Thành công của DNKN thông qua biến trung gian EO. Nhận thức xã hội tích cực về khởi nghiệp và các chương trình giáo dục/đào tạo kinh doanh tạo ra "bản đồ nhận thức" giúp nhà sáng lập tự tin nhận diện cơ hội và chấp nhận rủi ro công nghệ.
2. Nghịch lý về tác động của Trụ cột thể chế quy định: Thể chế quy định có tác động trực tiếp đến thành công của DNKN ($\beta = 0.185, p < 0.01$), tuy nhiên tác động trực tiếp của nó lên Định hướng khởi nghiệp không đạt mức ý nghĩa thống kê kỳ vọng trong mô hình mở rộng. Giải thích lý thuyết cho thấy hệ thống luật pháp và chính sách dù đã cải thiện qua Luật Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa 2017 nhưng vẫn mang tính chất "hỗ trợ vòng ngoài", thiếu các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) và quy định pháp lý cụ thể cho Quỹ đầu tư mạo hiểm tư nhân cũng như mạng lưới Nhà đầu tư thiên thần.
3. Vai trò trung gian quyết định của Định hướng khởi nghiệp (EO): Định hướng khởi nghiệp tác động trực tiếp rất mạnh và cùng chiều đến Thành công của DNKN ($\beta = 0.392, p < 0.001$). DNKN duy trì tính đổi mới, tiên phong đón đầu thị trường và dám chấp nhận rủi ro có khả năng chuyển hóa các cơ hội thể chế thành năng lực tăng trưởng vượt bậc về doanh thu và quy mô.
4. Trụ cột thể chế quy phạm và rào cản văn hóa Á Đông: Trụ cột quy phạm tác động tích cực đến thành công DNKN nhưng bộc lộ lực cản tâm lý rõ rệt. Khác với văn hóa khởi nghiệp tại Israel hay Thung lũng Silicon—nơi xem thất bại là bài học tài sản—chuẩn mực xã hội Việt Nam vẫn tồn tại tâm lý định kiến đối với sự phá sản/thất bại kinh doanh, gây ức chế tinh thần dấn thân của các doanh nhân công nghệ giai đoạn đầu.
5. Sự biến thiên theo thời điểm thành lập (Phân tích đa nhóm): Nhóm DNKN thành lập sau năm 2016 (giai đoạn ban hành Quyết định 844/QĐ-TTg và Luật Hỗ trợ DNNVV 2017) thể hiện mức độ hấp thụ thể chế và năng lực EO vượt trội so với nhóm doanh nghiệp thành lập ở giai đoạn 2012-2015, chứng minh hiệu ứng tích cực của các can thiệp chính sách cấp quốc gia.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Công trình tích hợp thành công Thuyết Tân thể chế và Thuyết EO, bổ sung khung phân tích giải thích cơ chế chuyển giao thể chế - chiến lược - hiệu quả tại một nền kinh tế đang phát triển ở Đông Nam Á.
• Về phương pháp luận: Thiết lập và chuẩn hóa bộ thang đo đa chiều về "Thành công của DNKN" gồm 13 biến quan sát và thang đo "Môi trường thể chế" 18 biến quan sát, cung cấp công cụ đo lường có giá trị và độ tin cậy cao cho các nghiên cứu tiếp theo.
• Về thực tiễn quản trị doanh nghiệp: Các nhà sáng lập DNKN cần chủ động xây dựng văn hóa tổ chức định hướng khởi nghiệp (EO), xem EO là năng lực cốt lõi để giải mã và ứng phó linh hoạt với những biến động thể chế, thay vì xem môi trường pháp lý là các ràng buộc bất biến.
• Về hoạch định chính sách vĩ mô: Chính phủ cần chuyển dịch trọng tâm từ các chính sách hỗ trợ hành chính chung chung sang: (1) Hoàn thiện khung pháp lý về công cụ tài chính khởi nghiệp (công nhận tư cách pháp nhân của Quỹ đầu tư mạo hiểm, ưu đãi thuế cho Nhà đầu tư thiên thần); (2) Đẩy mạnh giáo dục khởi nghiệp ĐMST trong hệ thống đại học; (3) Tái cấu trúc truyền thông nhằm xây dựng văn hóa xã hội bao dung với thất bại kinh doanh.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan:

• Giới hạn về mẫu và tính đại diện: Mặc dù mẫu nghiên cứu tập trung vào các DNKN ĐMST tham gia Techfest, Đề án 844 và Crunchbase, dữ liệu chủ yếu phân bổ tại các trung tâm kinh tế lớn (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng), chưa bao phủ đầy đủ các DNKN ở các địa phương vùng sâu hoặc các mô hình khởi nghiệp nông nghiệp công nghệ cao.
• Thiết kế nghiên cứu cắt ngang (Cross-sectional Design): Dữ liệu được thu thập tại một thời điểm duy nhất, do đó khả năng theo vết sự biến đổi hành vi của DNKN theo chu kỳ sống dài hạn (5-10 năm) còn hạn chế.
• Hiện tượng thiên lệch kẻ sống sót (Survivorship Bias): Các DNKN tham gia khảo sát phần lớn là các doanh nghiệp đang duy trì hoạt động hoặc đã đạt được những thành tựu nhất định, chưa thu thập được lượng lớn dữ liệu từ các doanh nghiệp đã hoàn toàn giải thể/phá sản.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần tập trung vào:

1. Thực hiện các nghiên cứu theo chiều dọc (Longitudinal Studies) để kiểm định tác động dài hạn của thay đổi thể chế đến vòng đời sinh tồn của DNKN.
2. Mở rộng mô hình nghiên cứu so sánh liên quốc gia (Cross-country Comparative Studies) giữa Việt Nam và các quốc gia trong khối ASEAN (Singapore, Indonesia, Thái Lan).
3. Ứng dụng phương pháp phân tích so sánh định tính tập mờ (fsQCA) để khám phá các cấu hình nhân quả phức tạp giữa các trụ cột thể chế và nguồn lực nội tại của DNKN.
4. Đánh giá sâu hơn vai trò điều tiết (Moderating role) của năng lực hấp thụ công nghệ và vốn xã hội của đội ngũ sáng lập.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra những tác động lan tỏa trên nhiều bình diện:

• Ảnh hưởng học thuật: Bổ sung tài liệu tham khảo học thuật giá trị cao cho chuyên ngành Quản lý công nghiệp và Quản trị kinh doanh tại Việt Nam; cung cấp bộ thang đo chuẩn mực dự kiến mang lại chỉ số trích dẫn cao trong các công bố khoa học quốc tế thuộc danh mục Scopus/WoS.
• Tác động chuyển đổi ngành: Cung cấp cơ sở khoa học giúp các vườn ươm doanh nghiệp, tổ chức thúc đẩy kinh doanh (Accelerators) và các khu công nghệ cao hoàn thiện chương trình ươm tạo, nâng cao năng lực định hướng khởi nghiệp cho các dự án ươm tạo.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ thực chứng trực tiếp phục vụ công tác rà soát, đánh giá và đề xuất giải pháp sửa đổi cơ chế chính sách thuộc Đề án 844 của Bộ Khoa học và Công nghệ, hoàn thiện văn bản hướng dẫn thi hành Luật Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Góp phần nâng cao tỷ lệ sống sót của các DNKN ĐMST, gián tiếp tạo việc làm chất lượng cao, thúc đẩy quá trình thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học từ các trường đại học, viện nghiên cứu ra thị trường.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới nghiên cứu học thuật: Tiếp cận bộ dữ liệu tổng quan thư mục lượng 1.554 bài báo và hệ thống thang đo SEM chuẩn hóa để kế thừa, phát triển các hướng nghiên cứu chuyên sâu về thể chế kinh tế.
• Giảng viên và Nhà giáo dục khởi nghiệp: Có căn cứ khoa học để thiết kế giáo trình Giáo dục & Đào tạo Khởi nghiệp (GD&ĐTKN) tại các trường đại học kỹ thuật và kinh tế, chú trọng nâng cao năng lực nhận thức cơ hội và tư duy chấp nhận rủi ro.
• Nhà sáng lập (Founders) và Giám đốc điều hành DNKN: Nắm bắt cơ chế tác động của môi trường thể chế để tối ưu hóa chiến lược định hướng kinh doanh, phân bổ nguồn lực R&D và xây dựng năng lực thích ứng linh hoạt.
• Nhà hoạch định chính sách (Bộ KH&CN, Bộ Kế hoạch & Đầu tư, Bộ Tài chính): Sử dụng các khuyến nghị dựa trên bằng chứng định lượng để xóa bỏ các điểm nghẽn thể chế về đầu tư mạo hiểm, sở hữu trí tuệ và thuế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Luận án mở rộng trực tiếp Thuyết Tân thể chế của W. Richard Scott (2008) bằng việc chứng minh trong bối cảnh nền kinh tế đang chuyển đổi của Việt Nam, Trụ cột Thể chế Nhận thức (Cognitive pillar) giữ vai trò động lực cốt lõi kích hoạt Định hướng khởi nghiệp (EO), giải thích tại sao cùng chịu sự điều chỉnh của một khung pháp lý (Regulative) nhưng các DNKN có nhận thức chủ quan và năng lực giải mã thông tin vượt trội lại đạt được mức độ đổi mới và thành công cao hơn.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với ít nhất 2 nghiên cứu quốc tế trước đây? So với Busenitz et al. (2000) (chỉ khảo sát ý định khởi nghiệp của sinh viên trên 6 nước phương Tây) và Pasquale Tridico (2006) (đo lường chất lượng điều hành vĩ mô cho doanh nghiệp Ba Lan), luận án đã: (1) Kết hợp phương pháp chuyên gia Delphi đa vòng để phát triển thang đo "Thành công của DNKN" đa diện (Tài chính, Phi tài chính, Tăng trưởng) phù hợp với thực tế dữ liệu kế toán phi đại chúng tại Việt Nam; (2) Mở rộng thang đo Busenitz từ 13 lên 18 biến quan sát và kiểm định qua mô hình cấu trúc tuyến tính SEM với kỹ thuật Bootstrap $N=600$.

3. Phát hiện bất ngờ nhất (counter-intuitive) có sự ủng hộ của dữ liệu là gì? Phát hiện bất ngờ nhất là Trụ cột Thể chế Quy định (luật pháp, chính sách ưu đãi) không có tác động trực tiếp đủ mạnh có ý nghĩa thống kê đến Định hướng khởi nghiệp (EO) trong mô hình mở rộng, mặc dù vẫn ảnh hưởng đến thành công chung. Dữ liệu thực tế cho thấy các quy định hỗ trợ hiện hành của nhà nước chủ yếu tạo lập điều kiện gia nhập thị trường ban đầu nhưng chưa đủ độ sâu và tính tương thích để khuyến khích DNKN mạo hiểm đầu tư vào R&D hay thực hiện các chiến lược tiên phong đột phá.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (replication protocol) minh bạch không? Luận án cung cấp quy trình phương pháp luận hoàn chỉnh và minh bạch: từ quy trình Delphi xác định trọng số tiêu chí, bảng câu hỏi khảo sát chi tiết với thang đo Likert 5 điểm, quy chuẩn chọn mẫu trên các cơ sở dữ liệu chính thống (Đề án 844, Techfest, Crunchbase), ma trận tương quan, các chỉ số kiểm định EFA, CFA (CR, AVE) đến các lệnh phân tích SEM và kiểm định Bootstrap $N=600$ trên AMOS 24.0, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lặp quy trình tại các thị trường mới nổi khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-year research agenda) được phác thảo như thế nào? Chương trình nghiên cứu 10 năm tới định hướng: (1) Xây dựng cơ sở dữ liệu bảng theo dõi vòng đời DNKN trong 10 năm (Longitudinal Panel Data); (2) Đánh giá tác động của các thể chế kinh tế số mới (Fintech Sandbox, AI Governance, Khung tài sản số); (3) Mô hình hóa tác động ngược chiều của DNKN ĐMST quay trở lại tái định hình môi trường thể chế quốc gia (Institutional Entrepreneurship).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Lê Vũ Toàn đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với các đóng góp cụ thể:

1. Xác lập cơ sở lý luận vững chắc tích hợp Thuyết Tân thể chế và Thuyết Định hướng khởi nghiệp để giải thích toàn diện tác động của môi trường thể chế đến thành công của DNKN trong nền kinh tế chuyển đổi.
2. Xây dựng và kiểm định thành công bộ thang đo chuẩn hóa gồm 18 chỉ báo môi trường thể chế 3 trụ cột và 13 chỉ báo thành công DNKN đa chiều (Hiệu quả tài chính, Hiệu quả phi tài chính, Tăng trưởng) thông qua phương pháp Delphi và mô hình SEM.
3. Khám phá bằng chứng thực nghiệm khẳng định Trụ cột thể chế nhận thức có sức mạnh tác động lớn nhất đến Định hướng khởi nghiệp ($\beta = 0.428$), đồng thời xác nhận vai trò trung gian then chốt của Định hướng khởi nghiệp trong việc chuyển hóa thể chế thành hiệu quả kinh doanh.
4. Chỉ ra những điểm nghẽn cốt lõi trong trụ cột quy định (thiếu hành lang pháp lý cho quỹ đầu tư mạo hiểm, vốn thiên thần) và trụ cột quy phạm (định kiến văn hóa đối với thất bại), cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác cho việc hoàn thiện chính sách quốc gia.
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới về thể chế khởi nghiệp số, tinh thần kinh doanh thể chế (institutional entrepreneurship) và phân tích so sánh thể chế liên quốc gia trong khu vực Đông Nam Á.

Công trình ghi dấu bước tiến học thuật quan trọng, cung cấp tài liệu tham khảo nền tảng cho giới học thuật, các nhà hoạch định chính sách và cộng đồng doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tại Việt Nam trên hành trình hội nhập kinh tế toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 nhận dạng khoảng trống nghiên cứu, trên cơ sở đó xác định mục tiêu nghiên cứu.1 Thể chế và môi trường thể chế 1.1 Khái niệm thể chế Lý thuyết thể chế phát triển rộng rãi từ những năm thập kỷ 20-30 của thế kỷ 19 nhưng xuất hiện sớm hơn từ cuối thế kỷ 20. Cho đến nay, nhiều định nghĩa về thể chế được đưa ra đòi hỏi phải có lựa chọn để xác định định nghĩa phù hợp, giảm thiểu các tranh cãi, đồng thời th ống nhất cách thức tiếp cận xuyên suốt quá trình nghiên cứu. Thực tế là, nếu như hai học giả cùng nói về “thể chế” nhưng đề cập đế n các hiện tượng hoàn toàn khác nhau thì khó có thể tìm được điểm đích đến chung. Nhà kinh tế học Thorstein Veblen (1857 - 1929), được coi là người sáng lập lý thuyết thể chế, đã đưa ra định nghĩa sớm nhất về thể chế, ông định “Thể chế là tính quy chuẩn của hành vi hoặc các quy định xác định hành vi trong những tình huống cụ thể, được các thành viên của nhóm xã hội chấp nhận về cơ bản và sự tuân thủ các quy tắc đó là do bản thân tự kiểm soát hoặc do quyền lực bên ngoài khống chế”.

Thập kỷ 1990 chứng kiến sự bùng nổ của lý thuyết thể chế, đại diện tiêu biểu là các học giả như North, Scott và những người khác như R onald Coase, Oliver Williamson, và D.Acemoglu định hình cho thuyết tân thể chế ngày nay, cho rằng c ấu trúc và hành động của một tổ chức bị ảnh hưởng bởi môi trường xã hội [27]. Theo nhận định của Hoskisson [28], lý thuy ết thể chế đặc biệt thích hợp để giải thích hành vi của DNKN. Nhà kinh tế Douglass North, giáo sư kinh tế lượng tại Đại học Washington, giải Nobel kinh tế 1993, người có nhiều cuốn sách về thể chế kinh tế, đưa ra khái niệm về thể chế rõ ràng và cụ thể: “Thể chế luật lệ của trò chơi trong xã hội (the rules of the game in a society)”; hay nói một cách trang trọng hơn, thể chế là những ràng buộc do con người tạo ra (human devised contrains) để định hình những mố i quan hệ giữa con người với nhau [29]. Douglass North tiếp cận khái niệm thể chế như là một công cụ quan trọng để ra quyết định trong bối cảnh thông tin không hoàn hảo và hạn ch ế về năng lực cá nhân.

Thể chế, được con người nghĩ ra để tạo ra trật t ự và giảm bớt sự 9 không chắc chắn trong giao dịch [30]. Ông xác định các thể chế bao gồm: (1) những ràng buộc phi chính thức và (2) những quy tắc chính thức. Trong đó quy tắc chính thức, bao gồm các quy tắc chính trị, pháp lý và các quy tắc kinh tế hợp đồng, được tạo ra một các có ý thức và dưới hình thức chính thức bao gồm Hiến pháp, thông luật, các chính sách, các quy đị nh chính thức, các hợp đồng, …thiết lập các quy tắc xã hội để điều chỉnh hành vi cá nhân. Các quy tắc phi chính thức là các ràng buộc phi chính thứ c điều chỉnh hành vi như là các cấm đoán theo phong tục, tập quán, truyền thống, các chuẩn mực đạo đức, …, đây là những khái niệ m, thói quen và quy tắc hành vi mà con người đã phát triển qua các hoạt động xã h ội và tương tác xã hội lâu dài.

Đồng ý với North, các học giả khác cho rằng theo thể chế là những quy tắc phổ biến do con người tạo ra, nhằm ràng buộc cách ứng xử khả dĩ cơ hội chủ nghĩa của con người. Thể chế không chỉ là chế độ chính trị của một quốc gia, thể chế là những ràng buộc định hình cách thức tương tác giữa con người với con người, giữa tổ chức với tổ chức [31]. Tương tự, Hodgson (2006) định nghĩa thể chế là “những hệ thống quy luật xã hội được thiết lập và phổ biến, kiến tạo nên các mối tương tác xã hội”[32]. Khái niệm này hàm ý thể chế là những luật chơi, nhưng cũng nói đến bản chất xã hội của các thể chế.

Không chỉ các nhà kinh tế đưa ra định nghĩa thể chế, các tổ chức liên chính phủ cũng có những tiếp cận về “thể chế”. Theo Ngân hàng Th ế giới năm 2003 thể chế là: “Những quy tắc và tổ chức, gồm cả các chuẩn mực không chính thức, phối hợp hành vi con người. Hệ thống chuẩn mực không chính thức bao gồm cả lòng tin và các giá trị xã hội (trong đó có cả những chuẩn mực lâu đờ i chi phối các hành vi xã hội) đến các cơ chế và mạng lưới phối hợp không chính thức. Trong khi đó, hệ thống thể chế chính thức lại bao gồm: luật pháp, các văn bản quy phạm pháp luật khác, các thủ tục cũng như các chủ thể chịu trách nhiệm xây dựng, sửa đổi, giải thích và thi hành các luật lệ và quy chế đó”.

Do các thể chế điều khiển hành vi con người nên con người sẽ làm việc với nhau hiệu quả khi thể chế hoạt động tốt; ngược lại thể chế hoạt động yếu kém hoặc thiếu hiệ u quả sẽ gây ra sự mất lòng tin và/hoặc tình trạng bất ổn định. Theo Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF) 6: “Thể chế có thể được hiểu là cái tạo thành khung khổ trật tự cho các quan hệ của con người, định vị cơ chế thực thi và giới hạn của các quan hệ giữa các bên tham gia tương tác; là ý chí chung của cộng đồng xã hội trong việc xác lập trật tự, những quy tắc, nhữ ng ràng buộc và các chuẩn mực, giá trị chung được m ọi người chia sẻ.” Các nhà nghiên cứu Việt Nam cũng định nghĩa “thể chế ” khác nhau trong nghiên cứu của mình, nhưng về cơ bản đều thừa nhận các thế chế xác định và hạn chế nhiều lựa chọn của các cá nhân, làm giảm tính bất trắc, qua đó tạo sự khuyến khích trong giao lưu của con người về nhiều mặt như chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội. Những hạn chế hay quy định từ thể chế bao gồm những việc cá nhân không được làm, và đôi khi những việc cá nhân được làm trong một s ố điều ki ện nhất định. Theo An (2017) [33] “thể chế được hiểu là những quy định, quy tắc có tính ràng buộc do 6 Diễn đàn Kinh tế thế giới WEF: Báo cáo năng lực cạnh tranh toàn cầu năm 2009, 2010 10 Nhà nước ban hành (thể chế chính thức) hoặc theo tập quán và truyền thống (thể chế phi chính thức) được đảm bảo bởi cơ chế thực thi và chủ thể thực thi gắn liền với cơ chế đó”.

Nghiên cứu của Thanh (2019) [34] sử dụng khái niệm của các học giả trước đây “thể chế là tập hợp những quy tắc chính thức, các quy định không chính thức hay những sự tín ngưỡng, nhận thức chung có tác động kìm hãm, định hướng hoặc chi phối sự tương tác của các chủ thể chính trị với nhau trong những lĩnh vực nhất định”. Như vậy, có thể thấy rằng, mặc dù có nhiều định nghĩa “thể chế” được đề cập, tuy nhiên, một cách tổng quát thể chế là luật chơi, cách chơi (cơ chế, chế tài thực thi), và người chơi” (con người, tổ chức gắn với hành vi). Trong nghiên cứu này, dựa trên các khái niệm “thể chế” được đưa ra, trong luận án này, nghiên cứu sinh cho rằng cách tiếp cận của Noth là phù hợp để đánh giá tác động của thể chế đến DNKN. Trên cách tiếp cận này, nghiên cứu sinh định nghĩa: Thể chế là các quy tắc do con người tạo ra để điều chỉnh và định hình hành vi tương tác giữa các chủ thể trong xã hội.

Các quy tắc chính thức bao gồm các luật lệ, quy định và chính sách, trong khi các quy tắc không chính thức bao g ồm cả niềm tin xã hội, t ục lệ, văn hóa, chuẩ n mực, truyền thống chi phối các hành vi xã hội”.2 Khái niệm môi trường thể chế Theo từ điển Anh - Việt (Viện Ngôn ngữ học, NXB TP. Hồ Chí Minh) khái niệm môi trường (environment) là “điều kiện, hoàn cảnh, những sự vật xung quanh; sự bao quanh, sự bao vây, sự vây quanh làm tác động đến đời sống của mọi người”. Luật Bảo vệ Môi trường định nghĩa “Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên” 7. Đối với các tổ chức, môi trường chỉ các yếu tố, các lực lượng, các định chế tồn tại bên ngoài của tổ chức mà các nhà quản trị khó hoặc không kiểm soát được chúng nhưng chúng lại ảnh hưởng đến hoạt động và kết quả hoạt động của tổ chức.

Như vậy, Môi trường, được hiểu là tổ hợp các yếu tố tự nhiên, xã hội bao quanh bên ngoài tác động và xác định tình trạng tồn tại của một hệ thống hoặc một thực thể nào đó. Ở góc độ thể chế được định nghĩa ở trên, phù hợp với cách định nghĩa của Douglas North, theo Nye (2008) [35], “Thể chế là các quy tắc và luật, cả chính thức và không chính thức, và các cơ chế thực thi tạo nên một ma trận hoặc môi trường thể chế nhất định”. Trong luận án này, khái niệm môi trường thể chế được hiểu là “tổng thể các thể chế trong bối cảnh cụ thể cùng điều chỉnh tương tác, xác định xu hướ ng hành vi và tình trạng tồn tại của các chủ thể trong xã hội”. Trong phạm vi đối tượng nghiên cứu của luận án, các chủ thể ở đây là các DNKN.

Môi trường thể chế ở cấp độ vĩ mô, gồm các quy tắc ảnh hưởng đến hành vi và hiệu suất của các tác nhân kinh tế, cụ thể là “một tập hợp các quy tắc cơ bản về chính trị, xã hội và luật pháp thiết lập cơ cở cho sản xuất, trao đổi và phân phối” 8 [36], [37]. 7 Theo Điều 1, Luật Bảo vệ Môi trường của Việt Nam 8 the set of fundamental political, social, and legal ground rules that establish the basis for production, exchange and distribution 11 Tương tự, theo Swaminathan & Wade (2016) [38], “môi trường thể chế bao gồm các quy định, phong tục và các chuẩn mực được coi là đương nhiên phổ biến ở các quốc gia, xã hội, ngành nghề và tổ chức, những điều này ảnh hưởng và định hình hành vi và kết quả của tổ chức”.