Chương 1 trình bày tính cấp thiết của việc phân tích tác động của kỷ luật thị trường đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng TMCP Việt Nam. Đề tài đặt ra mục tiêu nghiên cứu và đưa ra câu hỏi nghiên cứu tương ứng. Trình bày đối tượng và phạm vi nghiên cứu là 25 NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2012-2022. Khóa luận sử dụng các phương pháp định lượng dựa trên các nghiên cứu trước đây.
Cuối cùng, trong chương này trình bày kết cấu của khóa luận gồm 5 chương và sơ lược nội dung của mỗi chương. Cơ sở lý thuyết có liên quan đến KLTT và hiệu quả hoạt động ngân hàng cùng khảo lược các nghiên cứu liên quan ở trong và ngoài nước sẽ được trình bày ở chương 2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KHẢO LƯỢC CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN Chương 2 sẽ trình bày những cơ sở lý thuyết về kỷ luật thị trường và hiệu quả hoạt động, khái niệm về Hiệp ước Basel II và các trụ cột của Hiệp ước Basel, thực hiện khảo lược các nghiên cứu ở Việt Nam và nước ngoài. Cơ sở lý thuyết về kỷ luật thị trường 2.
Khái niệm về kỷ luật thị trường Theo Bùi Thị Kim Hạnh và cộng sự (2023), KLTT được dựa trên giả thuyết: Lãi suất ngân hàng càng cao thì đồng thời rủi ro cũng càng cao. KLTT đặt ra những tiêu chuẩn và điều kiện về mức độ chấp nhận rủi ro của các ngân hàng, từ đó buộc các ngân hàng phải có trách nhiệm trong quản lý rủi ro tín dụng của mình. Theo Nguyễn Chí Đức và cộng sự (2012), KLTT tập trung vào sự công khai và minh bạch trong thông tin của các NHTM, người tham gia thị trường có thể dễ dàng đánh giá hiệu quả, độ rủi ro của các ngân hàng nhờ thông tin minh bạch, rõ ràng. Vai trò của KLTT được nhấn mạnh, góp phần làm ổn định môi trường hoạt động của ngành ngân hàng cũng như thúc đẩy phát triển thị trường an toàn, lành mạnh.
Theo Trần Việt Dũng và các cộng sự (2020), KLTT là sự thúc đẩy ngân hàng, các tổ chức tài chính và doanh nghiệp dựa trên sự minh bạch và công khai các rủi ro, KLTT kết hợp với hệ thống quản lý khác để tăng sự an toàn và lành mạnh của thị trường. Trong các tình huống khi chính phủ không can thiệp trực tiếp vào nền kinh tế thị trường tự do, KLTT sẽ đóng vai trò cung cấp cả cơ chế quản trị từ bên trong và bên ngoài. Tổng quát lại thì khái niệm của kỷ luật thị trường có thể được định nghĩa và phát biểu dưới nhiều góc độ, tuy nhiên đều có đặc điểm chung đó là KLTT là sự công khai thông tin về tình hình tài chính cho người gửi tiền và người tham gia thị trường nhằm giúp họ đánh giá được mức độ sử dụng vốn, đánh giá rủi ro của ngân hàng. KLTT cũng bao gồm sự “trừng phạt” của người gửi tiền đối với ngân hàng khi ngân hàng có rủi ro, người gửi tiền sẽ yêu cầu mức lãi suất cao hơn hoặc sẽ rút tiền gửi 9 khỏi các ngân hàng có rủi ro cao.
KLTT tạo ra khuôn khổ buộc các ngân hàng phải hoạt động một cách hiệu quả và an toàn. Vai trò của kỷ luật thị trường Nghiên cứu của Basel Committee on Banking Supervision (2001) - Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng, mục đích của trụ cột thứ 3 - KLTT là để bổ sung cho hoạt động về yêu cầu vốn tối thiểu của trụ cột 1 và quy trình xem xét giám sát của trụ cột 2, nhấn mạnh việc công bố thông tin và cho phép những người tham gia thị trường đánh giá những thông tin quan trọng về vốn, mức độ rủi ro, mức độ đảm bảo vốn của tổ chức đó, …Ngoài ra, KLTT còn có tiềm năng tăng cường vốn và giám sát hoạt động, thúc đẩy sự an toàn và lành mạnh của hệ thống tài chính. Theo Công ty Cổ phần Xếp hạng tín nhiệm đầu tư Việt Nam - VIS Rating cho biết, số lượng trái phiếu có rủi ro cao vào năm 2024 được ước tính là 40 nghìn tỷ đồng, thấp hơn đáng kể so với năm 2023 là 147 nghìn tỷ đồng. Điều này cho thấy sau khi các quy định pháp lý được thắt chặt hơn, KLTT được cải thiện, làm cho rủi ro đồng thời cũng được giảm, cùng với đó là việc công bố thông tin minh bạch và nhanh chóng.
Ủy ban Basel và các hiệp ước Basel ❖ Lịch sử ra đời của Ủy ban Basel và các thành viên Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng (Basel Committee on Banking supervision - BCBS) được thành lập vào năm 1974. Nhằm tìm cách ngăn chặn một loạt các cuộc sụp đổ của ngân hàng và cuộc khủng hoảng thị trường tiền tệ, một nhóm các chuyên gia của Ngân hàng Trung Ương và cơ quan giám sát của 10 nước (G10) đã thành lập nên Ủy ban Basel. Hiện nay, Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng bao gồm các thành viên của các nước: Anh, Bỉ, Canada, Đức, Hà Lan, Hoa Kỳ, Luxembourg, Nhật, Pháp, Tây Ban Nha, Thụy Điển, Thụy Sỹ và Ý. Ủy ban tổ chức họp thường niên tại trụ sở của ngân hàng thanh toán quốc tế tại Washington hoặc tại Basel – Thụy Sĩ.
❖ Các hiệp ước Basel Hiệp ước Basel I: 10 Vào năm 1988, Ủy ban đã đưa ra hệ thống đo lường vốn được gọi là Hiệp ước vốn Basel (the Basel Capital Accord) hay Basel I. Hệ thống này cung cấp khung đo lường rủi ro tín dụng với tiêu chuẩn vốn tối thiểu 8%. Basel I có mục đích củng cố sự ổn định của toàn bộ hệ thống ngân hàng quốc tế sau cuộc khủng hoảng tiền tệ và tài chính toàn cầu những năm 1980, tạo ra một hệ thống thống nhất và lành mạnh. Đến năm 1996, Basel I được sửa đổi với rất nhiều điểm mới.
Tuy vậy, Hiệp ước vẫn có khá nhiều điểm hạn chế. Hiệp ước Basel II: Để khắc phục những hạn chế của Basel I, tháng 6/1999, Ủy ban Basel đã đề xuất khung đo lường mới với 3 trụ cột chính: (1) yêu cầu vốn tối thiểu trên cơ sở kế thừa Basel I; (2) sự xem xét giám sát của quá trình đánh giá nội bộ và sự đủ vốn của các tổ chức tài chính; (3) sử dụng hiệu quả của việc công bố thông tin nhằm làm lành mạnh kỷ luật thị trường như là một sự bổ sung cho các nỗ lực giám sát. Đến ngày 26/6/2004, bản Hiệp ước quốc tế về vốn Basel mới (Basel II) đã chính thức được ban hành. ❖ Những điểm cơ bản của Basel I và Basel II Hiệp ước Basel I: BCBS đã đưa ra tiêu chuẩn về tỷ lệ vốn dựa trên rủi ro – Tỷ lệ Cook, theo tiêu chuẩn này yêu cầu ngân hàng có tối thiểu 8% vốn chủ sở hữu.
𝑉ố𝑛 𝑐ℎủ 𝑠ở ℎữ𝑢 Hệ số an toàn vốn (CAR) = 𝑇à𝑖 𝑠ả𝑛 𝑐ó 𝑟ủ𝑖 𝑟𝑜(𝑅𝑊𝐴) Hiệp ước Basel II: Sau hiệp ước Basel I, Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng đã bỏ phương pháp “một kích thước phù hợp với tất cả” (one size fits all) của Basel I và đưa ra hiệp ước Basel II sử dụng khái niệm “Ba trụ cột” bao gồm (1) Yêu cầu vốn tối thiểu, (2) rà soát và giám sát, (3) nguyên tắc thị trường. (1) Trụ cột thứ I: Về việc duy trì vốn bắt buộc. Theo đó, tỷ lệ vốn bắt buộc tối thiểu (CAR) vẫn là 8% của tổng tài sản có rủi ro như Basel I. Tuy nhiên, Basel II chú trọng vào việc rủi ro được tính toán theo ba yếu tố chính mà ngân hàng phải đối 11 mặt: rủi ro tín dụng, rủi ro hoạt động và rủi ro thị trường.
So sánh với Basel I, Basel II có sự thay đổi về cách tính chi phí vốn đối với rủi ro tín dụng và rủi ro thị trường, nhưng hoàn toàn là phiên bản mới đối với rủi ro vận hành. (2) Trụ cột thứ II: Về việc rà soát và giám sát, Basel II cung cấp cho các nhà hoạch định chính sách những “công cụ” tốt hơn so với Basel I. Trụ cột này đặt ra một số tiêu chuẩn và khung giải pháp cho các rủi ro mà ngân hàng đối mặt, như rủi ro hệ thống, rủi ro chiến lược, rủi ro danh tiếng, rủi ro thanh khoản và rủi ro pháp lý. Hiệp ước Basel II đưa ra đã nhấn mạnh 4 nguyên tắc của công tác rà soát giám sát: (1) các ngân hàng cần phải có một quy trình đánh giá được mức độ đầy đủ vốn nội bộ theo danh mục rủi ro và phải có được một kế hoạch chính xác và phù hợp nhằm duy trì mức vốn đó.
(2) Các giám sát viên nên rà soát và đánh giá việc xem xét mức độ vốn nội bộ và chiến lược của ngân hàng, cũng như khả năng giám sát và đảm bảo tuân thủ tỉ lệ vốn tối thiểu. (3) Các giám sát viên khuyến nghị các ngân hàng duy trì mức vốn cao hơn mức tối thiểu theo quy định. (4) Giám sát viên nên can thiệp sớm ở giai đoạn đầu để đảm bảo mức vốn của ngân hàng không giảm dưới mức tối thiểu theo quy định và có thể yêu cầu sửa đổi ngay lập tức nếu mức vốn không được duy trì trên mức tối thiểu. (3) Trụ cột thứ III: Về KLTT, yêu cầu các ngân hàng phải công khai thông tin theo nguyên tắc thị trường.
Basel II đưa ra một danh sách các yêu cầu buộc các ngân hàng phải công khai thông tin, từ những thông tin về cơ cấu vốn, mức độ đầy đủ vốn đến những thông tin liên quan đến mức độ nhạy cảm của ngân hàng với rủi ro tín dụng, rủi ro thị trường, rủi ro vận hành và quy trình đánh giá của ngân hàng đối với từng loại rủi ro này. Như vậy, quá trình phát triển của Basel và những Hiệp ước mà tổ chức này đưa ra, các NHTM càng ngày càng được yêu cầu hoạt động một cách minh bạch hơn, đảm bảo vốn phòng ngừa cho nhiều loại rủi ro hơn và do vậy, với mục đích sẽ giảm thiểu được rủi ro. Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu (CAR) Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu (Capital Adequacy Ratio - CAR) là một trong những chỉ số quan trọng để đánh giá về mức độ quản trị rủi ro cũng như phản ánh mối quan hệ giữa vốn tự có với tài sản có rủi ro của ngân hàng thương mại, đánh giá mức độ an toàn trong hoạt động của ngân hàng. Theo Nguyễn Thị Lệ Huyền (2020), chỉ tiêu này phản ánh khả năng sử dụng vốn để bù đắp tổn thất của tài sản có rủi ro và bảo vệ khách hàng.