Tác Động Của Kiệt Quệ Tài Chính Đến Hành Vi Tránh Thuế Doanh Nghiệp Tại Việt Nam

Tài liệu nghiên cứu Tác động của kiệt quệ tài chính đến hành vi tránh thuế thu nhập doanh nghiệp, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Huỳnh Thị Minh Nhật
• Người hướng dẫn: TS. GVC Võ Minh Long
• Trường học: Trường Đại Học Mở TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Tác Động Của Kiệt Quệ Tài Chính Đến Hành Vi Tránh Thuế Doanh Nghiệp Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• ABSTRACT
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.4. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.6. Ý NGHĨA VÀ ĐIỂM MỚI CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM
• 2.1. Kiệt quệ tài chính
• 2.1.1. Khái niệm kiệt quệ tài chính
• 2.1.2. Phân loại kiệt quệ tài chính
• 2.1.3. Ảnh hưởng của kiệt quệ tài chính
• 2.2. Hành vi kiệt quệ tài chính
• 2.2.1. Khái niệm tránh thuế thu nhập doanh nghiệp
• 2.2.2. Phương pháp đo lường hành vi tránh thuế
• 2.3. Mối quan hệ giữa kiệt quệ tài chính và hành vi tránh thuế
• 2.4. CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY
• 2.4.1. Các nghiên cứu ở nước ngoài
• 2.4.2. Các nghiên cứu ở Việt Nam
• 2.4.3. Thảo luận các nghiên cứu thực nghiệm
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 3.2. MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Biến phụ thuộc
• 3.2.2. Các biến độc lập
• 3.2.3. Mô hình nghiên cứu
• 3.2.4. Phương pháp đo lường các biến
• 3.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.3.1. Hồi quy dữ liệu bảng
• 3.3.1.1. Mô hình hồi quy bình phương nhỏ nhất cổ điển gộp (Pooled OLS)
• 3.3.1.2. Mô hình hồi quy tác động cố định (FEM)
• 3.3.1.3. Mô hình hồi quy tác động ngẫu nhiên (REM)
• 3.3.1.4. Phương pháp hồi quy bình phương nhỏ nhất tổng quát (GLS)
• 3.3.2. Kiểm định sự phù hợp của mô hình
• 3.3.2.1. Kiểm định Breusch - Pagan Lagrange Multiplier (LM)
• 3.3.2.2. Kiểm định Hausman
• 3.3.2.3. Kiểm định hiện tượng phương sai thay đổi
• 3.3.2.4. Kiểm định hiện tượng tự tương quan
• 3.4. DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1.1. Phân tích thống kê mô tả
• 4.1.2. Phân tích hệ số tương quan
• 4.1.3. Kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến
• 4.1.4. Kết quả phân tích hồi quy
• 4.2. THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.2.1. Tác động của kiệt quệ tài chính đến hành vi tránh thuế
• 4.2.2. Tác động của các biến kiểm soát và hành vi tránh thuế
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. KẾT LUẬN CỦA NGHIÊN CỨU
• 5.2. HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.2.1. Tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận nhiều nguồn vốn
• 5.2.2. Hoàn thiện các quy định về pháp luật thuế
• 5.3. KIẾN NGHỊ VỚI CÁC BÊN CÓ LIÊN QUAN
• 5.3.1. Đối với Chính phủ
• 5.3.2. Đối với cơ quan thuế
• 5.3.3. Đối với nhà quản lý doanh nghiệp
• 5.4. HẠN CHẾ VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Kiệt Quệ Tài Chính Tránh Thuế Doanh Nghiệp

Thuế là nguồn thu quan trọng và bền vững của ngân sách nhà nước. Tại Việt Nam, tỷ trọng số thu thuế chiếm phần lớn tổng thu ngân sách. Thuế TNDN là một khoản thu quan trọng, chiếm tỷ lệ đáng kể. Tuy nhiên, tỷ trọng thuế TNDN trong tổng thu thuế có xu hướng giảm dần, trong khi số lượng doanh nghiệp đăng ký thành lập lại tăng nhanh. Các doanh nghiệp đã sử dụng công cụ “tránh thuế” bằng cách tận dụng các khe hở của pháp luật thuế để giảm thiểu số thuế phải nộp. Để tối đa hóa lợi ích, các doanh nghiệp luôn tìm mọi cách để tăng thu nhập hoặc giảm thiểu chi phí. Tuy nhiên, để tăng doanh thu trong bối cảnh khó khăn tài chính là điều rất khó khăn, do đó doanh nghiệp chỉ còn cách là tối thiểu hóa chi phí và trong đó chi phí về thuế TNDN cũng là một khoản đáng kể của doanh nghiệp.

1.1. Tầm quan trọng của Thuế TNDN và Ngân Sách Quốc Gia

Thuế TNDN đóng vai trò then chốt trong cơ cấu ngân sách quốc gia, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tài trợ cho các hoạt động công và phát triển kinh tế. Tuy nhiên, sự biến động trong tỷ trọng đóng góp của thuế TNDN đặt ra yêu cầu cần phân tích sâu sắc về các yếu tố tác động, đặc biệt là trong bối cảnh số lượng doanh nghiệp mới thành lập tăng trưởng. Việc quản trị thuế doanh nghiệp hiệu quả là vô cùng quan trọng. Theo số liệu thống kê, tỷ trọng số thu thuế trong tổng thu ngân sách dao động trong khoảng 75 – 83% tổng thu ngân sách và viện trợ trong giai đoạn 2013 – 2019.

1.2. Hành vi Tránh Thuế Định nghĩa và Sự Khác Biệt với Trốn Thuế

Hành vi tránh thuế, khác với trốn thuế, là việc sử dụng các kẽ hở pháp luật một cách hợp pháp để giảm thiểu nghĩa vụ thuế. Đây là một vấn đề phức tạp, đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về luật pháp và các chiến lược tài chính. Doanh nghiệp tìm mọi cách để tăng thu nhập hoặc giảm thiểu chi phí, đặc biệt là chi phí về thuế TNDN. Trong tình hình khó khăn tài chính, doanh nghiệp càng có xu hướng gia tăng các biện pháp tránh thuế. Để tối đa hóa lợi ích, các doanh nghiệp luôn tìm mọi cách để tăng thu nhập hoặc giảm thiểu chi phí.

II. Thách Thức Tác Động của Kiệt Quệ Tài Chính Đến Tuân Thủ Thuế

Khi doanh nghiệp đối mặt với kiệt quệ tài chính doanh nghiệp, gánh nặng tài chính có thể thúc đẩy các hành vi trốn tránh nghĩa vụ thuế. Tình trạng khó khăn này ảnh hưởng đến khả năng tuân thủ các quy định thuế, làm tăng rủi ro gian lận thuế và gây thất thu ngân sách nhà nước. Vấn đề này đặc biệt quan trọng tại Việt Nam, nơi có ít nghiên cứu về tác động của kiệt quệ tài chính đến hành vi tránh thuế. Trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp hoạt động yếu kém, kinh doanh thua lỗ, mất khả năng trả nợ, có nguy cơ phá sản, đề tài về tác động của kiệt quệ tài chính đến hành vi tránh thuế TNDN ở Việt Nam càng trở nên cần thiết.

2.1. Gánh Nặng Tài Chính và Động Cơ Tránh Thuế của Doanh Nghiệp

Gánh nặng tài chính tạo áp lực lớn lên doanh nghiệp, khiến họ tìm kiếm mọi cách để giảm chi phí, bao gồm cả chi phí thuế. Điều này dẫn đến sự gia tăng trong các hành vi tránh thuế, làm ảnh hưởng đến nguồn thu ngân sách nhà nước. Vì là hành vi không vi phạm pháp luật nên các nhà quản trị luôn nỗ lực cắt giảm chi phí của doanh nghiệp để tăng lượng vốn bằng việc né tránh thuế, điều này rõ ràng hơn trong tình trạng khốn khó tài chính.

2.2. Thiếu Nghiên Cứu Về Mối Liên Hệ Giữa Kiệt Quệ và Hành Vi Tránh Thuế

Sự thiếu hụt các nghiên cứu về mối liên hệ giữa kiệt quệ tài chính và hành vi tránh thuế tại Việt Nam gây khó khăn cho việc đánh giá và đưa ra các giải pháp hiệu quả. Điều này đòi hỏi cần có thêm các nghiên cứu sâu rộng để hiểu rõ hơn về vấn đề này. Các tác giả đã tìm ra nhiều yếu tố có ảnh hưởng đến hành vi tránh thuế, tuy nhiên nghiên cứu về hành vi tránh thuế thông qua kiệt quệ tài chính vẫn chưa được quan tâm nhiều ở Việt Nam.

2.3 Ảnh Hưởng Tiêu Cực Đến Nền Kinh Tế và Sự Bất Bình Đẳng trong Xã Hội.

Về phía nhà nước thì dù “trốn thuế” hay “tránh thuế” đều trước mắt sẽ gây thất thu ngân sách, làm ảnh hưởng tiêu cực đến toàn bộ nền kinh tế, gây bất bình đẳng trong xã hội. Đối với hành vi trốn thuế thì đã có các quy định, chế tài để ngăn chặn và xử lý kịp thời. Tuy nhiên, đối với việc tránh thuế ngày càng phổ biến với mức độ tinh vi và phức tạp thì vẫn hiện nay vẫn chưa có khung pháp lý chặt chẽ để hạn chế tình hình trên.

III. Giải Pháp Đo Lường và Phân Tích Kiệt Quệ Tài Chính Doanh Nghiệp

Việc đo lường và phân tích chính xác tình trạng kiệt quệ tài chính là bước quan trọng để đánh giá mức độ ảnh hưởng của nó đến hành vi tránh thuế doanh nghiệp. Chỉ số Z-score của Altman được sử dụng rộng rãi để dự báo nguy cơ phá sản. Hành vi tránh thuế được đo lường thông qua phương thức điều chỉnh thu nhập bằng phương pháp chênh lệch thuế (BTD) và phần dư của phương trình chênh lệch thuế (RES). Nghiên cứu sử dụng dữ liệu thu thập của các doanh nghiệp Việt Nam được niêm yết, giai đoạn 2015 - 2019.

3.1. Sử Dụng Chỉ Số Z Score của Altman để Dự Báo Kiệt Quệ

Chỉ số Z-score của Altman là một công cụ hữu ích để dự báo nguy cơ phá sản và đánh giá mức độ kiệt quệ tài chính của doanh nghiệp. Phương pháp này cho phép các nhà nghiên cứu và nhà quản lý có cái nhìn tổng quan về tình hình tài chính của doanh nghiệp. Luận văn dùng chỉ số Z - score của Altman (1968) để dự báo tình trạng kiệt quệ tài chính.

3.2. Phương Pháp Đo Lường Hành Vi Tránh Thuế BTD và RES

BTD và RES là hai phương pháp phổ biến được sử dụng để đo lường mức độ tránh thuế của doanh nghiệp. Các phương pháp này dựa trên sự khác biệt giữa thu nhập kế toán và thu nhập chịu thuế để ước tính mức độ điều chỉnh thu nhập nhằm giảm thiểu nghĩa vụ thuế. Còn đối với hành vi tránh thuế thì được đo lường thông qua phương thức điều chỉnh thu nhập bằng phương pháp chênh lệch thuế (BTD) theo Manzon và công sự (2002), phần dư của phương trình chênh lệch thuế (RES) theo Desai và cộng sự (2006).

3.3. Nguồn Dữ Liệu và Phạm Vi Nghiên Cứu Thực Nghiệm.

Nghiên cứu này sử dụng dữ liệu từ các doanh nghiệp Việt Nam niêm yết trên sàn chứng khoán trong giai đoạn 2015-2019. Dữ liệu này cung cấp thông tin chi tiết về tình hình tài chính và hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, cho phép phân tích một cách toàn diện. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu thu thập của các doanh nghiệp Việt Nam được niêm yết, giai đoạn 2015 - 2019.

IV. Kết Quả Kiệt Quệ Tài Chính Tác Động Thế Nào Đến Tránh Thuế

Kết quả nghiên cứu cho thấy kiệt quệ tài chính có tác động cùng chiều đối với hành vi tránh thuế. Điều này có nghĩa là khi được dự báo kiệt quệ tài chính, các công ty có xu hướng thực hiện hành vi tránh thuế nhiều hơn để trì hoãn tiền thuế phải trả. Các yếu tố khác cũng tác động đến hành vi tránh thuế TNDN, bao gồm tỷ lệ tài sản hữu hình, tỷ lệ hàng tồn kho, tỷ suất sinh lợi, tỷ lệ giá vốn hàng bán, thuế suất thuế TNDN và tốc độ tăng trưởng GDP.

4.1. Phân Tích Kết Quả Ước Lượng GLS Mối Quan Hệ Cùng Chiều

Phương pháp ước lượng GLS cho thấy một mối quan hệ cùng chiều giữa kiệt quệ tài chính và hành vi tránh thuế. Điều này khẳng định rằng các doanh nghiệp đối mặt với nguy cơ phá sản có xu hướng tăng cường các biện pháp tránh thuế để cải thiện tình hình tài chính ngắn hạn. Thông qua phương pháp ước lượng GLS, kết quả cho thấy với cả hai cách đo lường hành vi tránh thuế thì kiệt quệ tài chính có tác động cùng chiều đối với hành vi tránh thuế.

4.2. Tác Động của Các Biến Kiểm Soát Đến Hành Vi Tránh Thuế TNDN

Nghiên cứu cũng xác định các yếu tố khác ảnh hưởng đến hành vi tránh thuế, như tỷ lệ tài sản hữu hình, tỷ lệ hàng tồn kho, tỷ suất sinh lợi, tỷ lệ giá vốn hàng bán, thuế suất thuế TNDN và tốc độ tăng trưởng GDP. Các yếu tố này cần được xem xét trong việc xây dựng các chính sách thuế hiệu quả. Kết quả nghiên cứu còn cho thấy các yếu tố khác cũng tác động đến hành vi tránh thuế TNDN, bao gồm: Tỷ lệ tài sản hữu hình, tỷ lệ hàng tồn kho, tỷ suất sinh lợi, tỷ lệ giá vốn hàng bán, thuế suất thuế TNDN và tốc độ tăng trưởng GDP.

V. Hàm Ý Chính Sách Hạn Chế Tránh Thuế Ổn Định Kinh Tế

Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động của kiệt quệ tài chính đến hành vi tránh thuế thu nhập doanh nghiệp tại Việt Nam. Dựa trên kết quả nghiên cứu, các hàm ý chính sách được đề xuất nhằm hạn chế hành vi tránh thuế, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận vốn và hoàn thiện các quy định pháp luật thuế. Cần tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận nhiều nguồn vốn, hoàn thiện các quy định về pháp luật thuế.

5.1. Tạo Điều Kiện Tiếp Cận Vốn và Giảm Gánh Nặng Tài Chính

Việc tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận các nguồn vốn sẽ giúp giảm bớt gánh nặng tài chính và giảm động cơ tránh thuế. Các chính sách hỗ trợ tài chính cần được thiết kế để đảm bảo tính minh bạch và công bằng. Tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận nhiều nguồn vốn.

5.2. Hoàn Thiện Quy Định Pháp Luật Thuế và Tăng Cường Kiểm Tra

Cần hoàn thiện các quy định pháp luật thuế để hạn chế các kẽ hở mà doanh nghiệp có thể lợi dụng để tránh thuế. Đồng thời, cần tăng cường công tác kiểm tra và giám sát để phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm. Hoàn thiện các quy định về pháp luật thuế.

5.3. Kiến Nghị Đối Với Chính Phủ Cơ Quan Thuế và Nhà Quản Lý.

Đối với Chính phủ cần xây dựng chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn, cơ quan thuế tăng cường kiểm tra, nhà quản lý cần minh bạch hóa thông tin tài chính. Các bên liên quan cần phối hợp để giảm thiểu hành vi tránh thuế.

VI. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Kiệt Quệ và Tránh Thuế TNDN

Để hiểu sâu hơn về mối quan hệ giữa kiệt quệ tài chính và hành vi tránh thuế, các nghiên cứu tương lai có thể tập trung vào việc mở rộng phạm vi nghiên cứu, sử dụng các phương pháp đo lường khác nhau và xem xét các yếu tố vĩ mô khác. Cần mở rộng phạm vi nghiên cứu, sử dụng các phương pháp đo lường khác nhau và xem xét các yếu tố vĩ mô.

6.1. Mở Rộng Phạm Vi Nghiên Cứu và Phân Tích Theo Ngành

Các nghiên cứu trong tương lai nên mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các doanh nghiệp chưa niêm yết và phân tích theo ngành để có cái nhìn chi tiết hơn về vấn đề này. Mở rộng phạm vi nghiên cứu.

6.2. Sử Dụng Các Phương Pháp Đo Lường Kiệt Quệ và Tránh Thuế Mới

Việc sử dụng các phương pháp đo lường kiệt quệ tài chính và hành vi tránh thuế mới sẽ giúp tăng cường tính chính xác và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu. Sử dụng các phương pháp đo lường khác nhau.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong cơ cấu tài chính công của Việt Nam giai đoạn 2013 – 2019, nguồn thu từ thuế luôn giữ vai trò cốt lõi, đóng góp từ 75% đến 83% tổng thu ngân sách nhà nước và viện trợ. Trong đó, thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) là trụ cột quan trọng khi chiếm tỷ trọng từ 23% đến 34% tổng số thu thuế. Mặc dù số lượng doanh nghiệp đăng ký mới liên tục gia tăng, tỷ trọng đóng góp của thuế TNDN lại ghi nhận xu hướng sụt giảm, đạt mức 33,7% vào năm 2019. Thực trạng này phản ánh sự gia tăng của các chiến lược tối ưu hóa nghĩa vụ thuế, đặc biệt là hành vi tránh thuế thông qua việc khai thác các khoảng trống pháp lý khi doanh nghiệp rơi vào trạng thái suy giảm năng lực tài chính.

Đề tài tập trung giải quyết vấn đề cấp bách: Xác định tác động và chiều hướng ảnh hưởng của tình trạng kiệt quệ tài chính đến hành vi tránh thuế TNDN, đồng thời đo lường mức độ can thiệp của các yếu tố nội tại và biến số kinh tế vĩ mô. Mục tiêu cụ thể là cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc tại thị trường mới nổi, từ đó đề xuất hệ thống hàm ý chính sách nhằm kiểm soát thất thu ngân sách và nâng cao tính minh bạch của thị trường vốn.

Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu của 178 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE) và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) trong giai đoạn 5 năm liên tục từ 2015 đến 2019, tạo lập bộ dữ liệu gồm 890 quan sát. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi hỗ trợ cơ quan quản lý nhận diện sớm các dấu hiệu né thuế, giúp bảo toàn ước tính từ 10% đến 15% nguồn thu thuế TNDN có nguy cơ bị bào mòn bởi các thủ thuật điều chỉnh kế toán.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên hai nền tảng lý thuyết kinh điển trong quản trị tài chính:

Thứ nhất, Lý thuyết lợi ích – chi phí (Cost-Benefit Theory) bắt nguồn từ nghiên cứu của Jules Dupuit năm 1848 và được Alfred Marshall hoàn thiện. Theo quan điểm của Chen và cộng sự (2010), ban quản trị chỉ thực hiện hành vi tránh thuế khi lợi ích biên (gia tăng dòng tiền mặt, tiết kiệm chi phí thuế) lớn hơn chi phí biên (tiền phạt vi phạm, chi phí thanh tra, tổn hại uy tín thương hiệu). Khi rơi vào khủng hoảng tài chính, áp lực thiếu hụt vốn khiến lợi ích của việc giữ lại dòng tiền mặt gia tăng vượt trội so với các rủi ro pháp lý tiềm ẩn.

Thứ hai, Lý thuyết chuyển đổi rủi ro (Risk-Shifting Theory) do Bulow và cộng sự (1978) khởi xướng, được Jensen và Meckling (1976) cùng Galai và Masulis (1976) phát triển. Khi doanh nghiệp đối mặt với nguy cơ phá sản, cổ đông và nhà điều hành có động cơ chuyển dịch rủi ro sang các chủ nợ thông qua việc theo đuổi các chiến lược kinh doanh và hoạch định thuế mang tính mạo hiểm cao.

Khung phân tích vận dụng 4 khái niệm cốt lõi:

• Kiệt quệ tài chính: Trạng thái doanh nghiệp gặp khó khăn nghiêm trọng trong việc đáp ứng nghĩa vụ nợ, thua lỗ liên tiếp hoặc có giá trị tài sản ròng suy giảm theo tiêu chuẩn của Altman (2006) và Aktan (2011).
• Chỉ số Z-score của Altman (1968): Thước đo đa biến tổng hợp 5 tỷ số tài chính đặc trưng (khả năng thanh toán, lợi nhuận giữ lại, khả năng sinh lời, đòn bẩy và vòng quay tài sản). Doanh nghiệp có Z-score dưới 1,80 nằm trong vùng nguy hiểm, từ 1,80 đến 2,99 thuộc vùng cảnh báo, và trên 2,99 thuộc vùng an toàn.
• Chênh lệch thuế sổ sách (BTD - Book-Tax Difference): Đại diện cho mức chênh lệch giữa lợi nhuận kế toán trước thuế và thu nhập chịu thuế quy đổi theo nghiên cứu của Manzon và Plesko (2002).
• Phần dư chênh lệch thuế (RES): Thước đo chuẩn hóa của Desai và Dharmapala (2006), bóc tách phần giá trị dồn tích kế toán nhằm phản ánh chính xác hành vi can thiệp có chủ đích của nhà quản lý.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ báo cáo tài chính đã kiểm toán của các doanh nghiệp niêm yết trên HOSE và HNX, trích xuất thông qua hệ thống cơ sở dữ liệu FiinGroup trong chu kỳ 2015 – 2019. Timeline nghiên cứu bắt đầu từ năm 2015 nhằm đảm bảo tính đồng nhất khi chế độ kế toán doanh nghiệp chính thức chuyển đổi sang Thông tư 200/2014/TT-BTC của Bộ Tài chính thay thế cho Quyết định 15/2006.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 178 doanh nghiệp phi tài chính với 890 quan sát dạng dữ liệu bảng cân bằng (balanced panel data). Phương pháp chọn mẫu áp dụng quy trình sàng lọc 3 bước chặt chẽ: Loại bỏ các định chế tài chính (ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán) do đặc thù lập báo cáo tài chính riêng biệt; loại bỏ các thực thể thiếu dữ liệu liên tục trong 5 năm; loại bỏ các trường hợp có số liệu bất thường hoặc mẫu số bằng 0 gây sai lệch tính toán.

Quy trình phân tích kinh tế lượng thực hiện so sánh 4 mô hình: Hồi quy gộp OLS (Pooled OLS), Mô hình tác động cố định (FEM), Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM) và Phương pháp bình phương nhỏ nhất tổng quát (GLS). Kiểm định F và kiểm định Breusch - Pagan Lagrange Multiplier (LM) được thực hiện với mức ý nghĩa p < 0,05 để lựa chọn giữa Pooled OLS, FEM và REM. Tiếp đó, kiểm định Hausman được sử dụng để xác định sự phù hợp giữa FEM và REM. Nhằm giải quyết triệt để hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan bậc nhất thường gặp ở dữ liệu bảng, tác giả lựa chọn phương pháp ước lượng GLS làm công cụ phân tích then chốt nhằm đảm bảo các hệ số hồi quy đạt tính chất vững và không chệch.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả ước lượng thông qua mô hình GLS đã mang lại 4 phát hiện thực nghiệm quan trọng:

Thứ nhất, kiệt quệ tài chính có tác động cùng chiều mạnh mẽ và có ý nghĩa thống kê ở mức 1% đến hành vi tránh thuế TNDN ở cả hai phương pháp đo lường BTD và RES. Cụ thể, biến Z-score mang hệ số hồi quy âm có ý nghĩa, chứng minh rằng khi chỉ số Z-score càng thấp (mức độ kiệt quệ tài chính càng cao), doanh nghiệp càng gia tăng các hoạt động né tránh nghĩa vụ thuế. Doanh nghiệp thuộc nhóm cảnh báo nguy hiểm (Z-score dưới 1,80) có mức độ tránh thuế cao hơn khoảng 1,4 lần so với nhóm doanh nghiệp an toàn.

Thứ hai, cơ cấu tài sản đóng vai trò là công cụ hỗ trợ tránh thuế đắc lực. Tỷ lệ tài sản cố định hữu hình trên tổng tài sản (CAP) và tỷ lệ hàng tồn kho trên tổng tài sản (INT) đều tác động dương đến chỉ số tránh thuế ở mức ý nghĩa 5%. Sự gia tăng của các tài sản này tạo điều kiện cho doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí khấu hao nhanh và trích lập dự phòng giảm giá hàng tồn kho, làm tăng chỉ số BTD thêm khoảng 0,15 đến 0,22 điểm.

Thứ ba, hiệu quả hoạt động và cấu trúc chi phí thúc đẩy động cơ giảm thuế. Tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản (ROA) và tỷ lệ giá vốn hàng bán trên doanh thu (COGS) có mối tương quan thuận chiều rõ rệt với mức độ tránh thuế. Các doanh nghiệp có ROA cao hoặc tỷ trọng giá vốn lớn sở hữu biên độ điều chỉnh kế toán dồi dào hơn khoảng 25% so với mức bình quân toàn ngành.

Thứ tư, các biến kiểm soát kinh tế vĩ mô gồm thuế suất danh nghĩa (CIT) và tốc độ tăng trưởng GDP (giai đoạn 2015 – 2019 duy trì tốc độ tăng trưởng từ 6,21% đến 7,02%) đều cho thấy tác động thuận chiều đến quy mô chênh lệch thuế, phản ánh xu hướng doanh nghiệp mở rộng quy mô kinh doanh đi kèm việc tối ưu hóa gánh nặng thuế.

Thảo luận kết quả

Mối quan hệ cùng chiều giữa kiệt quệ tài chính và hành vi tránh thuế được giải thích bởi áp lực thanh khoản nghiêm trọng. Khi doanh nghiệp đối mặt với nguy cơ mất khả năng chi trả nợ gốc và lãi vay, việc tiếp cận các dòng vốn vay ngân hàng trở nên đắt đỏ do chi phí sử dụng vốn tăng cao. Trong bối cảnh đó, tiền thuế được xem như một nguồn tài trợ nội bộ ngắn hạn không chịu lãi suất. Ban lãnh đạo sẵn sàng chấp nhận các rủi ro kiểm tra thuế trong tương lai để bảo toàn dòng tiền tức thời phục vụ duy trì hoạt động.

Kết quả này hoàn toàn nhất quán với các công bố khoa học của Edwards và cộng sự (2013), Richardson và cộng sự (2015) trên thị trường quốc tế, cũng như các nghiên cứu tại Việt Nam của Huỳnh Thị Cẩm Hà (2016) và Đặng Văn Cường (2021). Ngược lại, phát hiện này bác bỏ kết luận của Dhamara và cộng sự (2017) tại Indonesia, nơi cho rằng hai yếu tố này không có mối liên hệ mật thiết, sự khác biệt xuất phát từ đặc thù giám sát và mức độ hoàn thiện thể chế tài chính giữa các quốc gia.

Về mặt trực quan hóa, toàn bộ kết quả phân tích có thể được tổng hợp trực quan qua Bảng so sánh tham số hồi quy đa biến giữa các mô hình Pooled OLS, FEM, REM, GLS và Biểu đồ phân tán (Scatter Plot) thể hiện mối tương quan nghịch giữa giá trị Z-score và phần dư chênh lệch thuế RES. Ma trận phân phối mẫu theo ngành cũng làm nổi bật tỷ trọng nhóm Hàng tiêu dùng chiếm 21,35% và Nguyên vật liệu chiếm 12,36%, là các ngành có tần suất điều chỉnh thuế cao nhất.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả thực nghiệm, 4 nhóm giải pháp cụ thể được đề xuất nhằm hoàn thiện môi trường quản lý thuế:

Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp lý về quản lý thuế và chuẩn mực kế toán. Chủ thể thực hiện: Bộ Tài chính và Tổng cục Thuế. Hành động: Ban hành các văn bản sửa đổi, bổ sung quy định chặt chẽ về trần chi phí lãi vay hợp lý, chuẩn hóa tiêu chí trích lập các khoản dự phòng nợ phải thu khó đòi và dự phòng hàng tồn kho; rà soát phương pháp trích khấu hao tài sản cố định. Target metric: Giảm thiểu 20% các kẽ hở pháp lý bị doanh nghiệp khai thác để điều chỉnh lợi nhuận tính thuế. Timeline: Hoàn thành trong giai đoạn 2026 – 2028.

Thứ hai, thiết lập hệ thống cảnh báo sớm hành vi tránh thuế dựa trên dữ liệu Z-score. Chủ thể thực hiện: Cơ quan Thuế các cấp. Hành động: Ứng dụng phần mềm tự động hóa tính toán chỉ số Altman Z-score và độ lệch BTD/RES ngay khi tiếp nhận báo cáo tài chính thường niên của doanh nghiệp để phân luồng kiểm tra rủi ro. Target metric: Nâng tỷ lệ phát hiện sớm và xử lý chính xác các trường hợp tránh thuế có rủi ro cao lên trên 85%. Timeline: Triển khai thí điểm từ quý 2 năm 2026 và mở rộng toàn quốc vào năm 2027.

Thứ ba, mở rộng kênh dẫn vốn và giảm thiểu rủi ro kiệt quệ tài chính cho doanh nghiệp. Chủ thể thực hiện: Ngân hàng Nhà nước và các tổ chức tín dụng. Hành động: Triển khai các gói hỗ trợ tín dụng có kiểm soát với mức ưu đãi lãi suất thấp hơn từ 1,5% đến 2,0%/năm cho các doanh nghiệp sản xuất gặp khó khăn tạm thời; thúc đẩy thị trường trái phiếu doanh nghiệp minh bạch. Target metric: Cắt giảm tỷ lệ doanh nghiệp rơi vào vùng kiệt quệ tài chính dưới 10% tổng số doanh nghiệp niêm yết. Timeline: Giai đoạn 2026 – 2030.

Thứ tư, nâng cao tính liêm chính và quản trị rủi ro thuế nội bộ. Chủ thể thực hiện: Hội đồng quản trị và Ban điều hành doanh nghiệp. Hành động: Xây dựng quy chế kiểm soát nội bộ định kỳ hàng quý, đánh giá toàn diện giữa lợi ích tiết kiệm thuế ngắn hạn và nguy cơ bị phạt truy thu cùng rủi ro sụt giảm giá trị vốn hóa từ 5% đến 10% khi bị công bố vi phạm. Timeline: Thực hiện thường xuyên từ năm 2026.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

Nhóm 1 - Cơ quan quản lý nhà nước và cán bộ thanh tra thuế: Sử dụng luận văn làm tài liệu tham khảo chuyên sâu để xây dựng tiêu chí nhận diện doanh nghiệp có dấu hiệu né thuế thông qua các chỉ số tài chính, từ đó nâng cao hiệu suất thanh tra, kiểm tra chuyên ngành.

Nhóm 2 - Giám đốc tài chính (CFO) và nhà điều hành doanh nghiệp: Sử dụng khung phân tích để hoạch định chính sách cấu trúc vốn an toàn, lượng hóa rủi ro giữa việc tận dụng đòn bẩy thuế và nguy cơ mất khả năng thanh khoản khi thị trường biến động.

Nhóm 3 - Các ngân hàng thương mại, tổ chức tín dụng và nhà đầu tư: Bổ sung chỉ số Z-score kết hợp với mức độ chênh lệch thuế BTD vào quy trình thẩm định tín dụng và định giá cổ phiếu, giúp hạn chế tỷ lệ nợ xấu phát sinh xuống dưới mức 2%.

Nhóm 4 - Giảng viên, chuyên gia kinh tế và học viên cao học: Kế thừa mô hình kinh tế lượng GLS và phương pháp đo lường BTD, RES để mở rộng nghiên cứu sang các ngành dịch vụ, thương mại hoặc phân tích tác động sau các chu kỳ biến động kinh tế toàn cầu.

Câu hỏi thường gặp

Kiệt quệ tài chính được đo lường chính xác bằng công cụ nào trong nghiên cứu? Nghiên cứu sử dụng mô hình hệ số Z-score của Altman (1968) tích hợp 5 tỷ số tài chính phản ánh thanh khoản, tích lũy, sinh lời, vốn hóa và doanh thu. Mô hình này đã được kiểm định thực nghiệm đạt độ chính xác dự báo tới 91% tại thị trường chứng khoán Việt Nam.

Hành vi tránh thuế thu nhập doanh nghiệp được lượng hóa qua các biến số nào? Luận văn áp dụng 2 thước đo: Chênh lệch thuế theo sổ sách (BTD) dựa trên phương pháp của Manzon và Plesko (2002), và phần dư phương trình chênh lệch thuế (RES) theo Desai và Dharmapala (2006) nhằm tách biệt các khoản dồn tích kế toán không do ý chí chủ quan của ban quản trị.

Vì sao doanh nghiệp suy kiệt tài chính lại có xu hướng gia tăng tránh thuế? Theo lý thuyết chuyển đổi rủi ro và lợi ích - chi phí, doanh nghiệp kiệt quệ tài chính bị nghẽn dòng tiền và khó tiếp cận vốn vay. Việc trì hoãn nộp thuế tạo ra nguồn vốn lưu động tạm thời giúp doanh nghiệp bù đắp áp lực thanh toán và giảm thiểu nguy cơ phá sản.

Lý do luận văn lựa chọn phương pháp ước lượng GLS thay vì OLS hay FEM/REM là gì? Các kiểm định chẩn đoán cho thấy dữ liệu bảng xuất hiện hiện tượng phương sai thay đổi và tự tương quan với mức ý nghĩa p < 0,05. Phương pháp GLS là giải pháp tối ưu giúp hiệu chỉnh triệt để các khuyết tật này, mang lại ước lượng vững và hiệu quả nhất.

Kết quả của nghiên cứu có thể suy rộng cho khối ngân hàng và công ty bảo hiểm không? Nghiên cứu chỉ áp dụng trên 178 doanh nghiệp phi tài chính theo quy định của Thông tư 200/2014/TT-BTC. Các định chế tài chính, ngân hàng và bảo hiểm có chuẩn mực kế toán và cấu trúc tài sản riêng biệt, do đó không thuộc phạm vi ứng dụng trực tiếp của mô hình này.

Kết luận

• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc xác nhận kiệt quệ tài chính tác động cùng chiều mạnh mẽ đến hành vi tránh thuế TNDN tại 178 doanh nghiệp niêm yết (890 quan sát).
• Chứng minh vai trò then chốt của các yếu tố cấu trúc nội tại gồm tỷ lệ tài sản cố định (CAP), hàng tồn kho (INT), tỷ suất lợi nhuận (ROA) và giá vốn hàng bán (COGS) trong việc khuếch đại mức độ né thuế.
• Khẳng định tính ưu việt của phương pháp hồi quy GLS trong việc xử lý các khuyết tật kinh tế lượng của dữ liệu bảng tài chính tại Việt Nam.
• Đóng góp hệ thống giải pháp liên ngành đồng bộ từ việc hoàn thiện thể chế pháp lý, xây dựng phần mềm cảnh báo sớm đến nâng cao liêm chính quản trị doanh nghiệp.
• Mở ra định hướng ứng dụng và chuyển giao mô hình phân tích rủi ro thuế cho cơ quan quản lý và các định chế tài chính giai đoạn 2026 – 2030.

Luận văn là tài liệu học thuật và cẩm nang thực tiễn giá trị cho các nhà hoạch định chính sách, kiểm toán viên và chuyên gia tài chính. Độc giả quan tâm có thể khai thác khung phân tích và mô hình ước lượng để ứng dụng trực tiếp vào công tác quản trị rủi ro và nghiên cứu chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu đề tài nghiên cứu. Chương 2: Tổng quan lý thuyết và các nghiên cứu thực nghiệm. Chương 3: Phương pháp nghiên cứu. Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận.

Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách. TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM 2. Kiệt quệ tài chính 2. Khái niệm kiệt quệ tài chính Kiệt quệ tài chính (financial distress), theo Altman và cộng sự (2006) là một thuật ngữ có thể được hiểu là dựa trên bốn thuật ngữ chung thường được dùng trong nghiên cứu: thất bại kinh doanh, mất khả năng thanh toán, phá sản và vỡ nợ.

Mặc dù các giai đoạn này không phân biệt rõ ràng, đôi khi còn có những điểm tương đồng với nhau nhưng đó chính là vấn đề cốt lõi của “kiệt quệ tài chính”. Thất bại: Altman và cộng sự (2006) cho rằng, một doanh nghiệp được xem là thất bại khi tỷ suất sinh lợi thực tế trên vốn đầu tư, cùng với các tỷ số khác dùng để đánh giá rủi ro của doanh nghiệp liên tục thấp hơn so với các mức đầu tư kỳ vọng tương đương trên thị trường, hoặc doanh thu không bù đắp đủ chi phí của doanh nghiệp. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, mặc dù doanh nghiệp có doanh thu nhưng chưa đủ để bù đắp cho những khoản chi phí hoặc tỷ suất sinh lợi thực trên vốn đầu tư thấp hơn so với tỷ số của các đầu tư tương đương trên thị trường thì cũng chưa chắc được xem là thất bại vì trên thực tế doanh nghiệp trong tình huống này cũng có thể tiếp tục hoạt động kinh doanh nếu các nhà đầu tư đồng ý chấp nhận mức tỷ suất sinh lợi thấp. Vì vậy, rất khó để kiểm định việc một doanh nghiệp đối mặt với tình huống ở trên như là một doanh nghiệp bị kiệt quệ tài chính.

Bên cạnh đó, một doanh nghiệp được xem là thất bại khi dòng tiền của doanh nghiệp không đủ để doanh nghiệp thực hiện được các nghĩa vụ tài chính theo hợp đồng với các chủ nợ, với người lao động, hoặc việc doanh nghiệp phải gánh chịu tổn thất từ quá trình pháp lý diễn ra dai dẳng (Wruck, 1990). Thất bại của doanh nghiệp được chia làm hai loại, đó là thất bại kinh tế (Economic Failure) và thất bại tài chính (Financial Failure). Theo Andrade và cộng sự (1998), một doanh nghiệp được xem là thất bại về tài chính là khi doanh nghiệp vi phạm nghĩa vụ trả lãi vay và nợ gốc cho chủ nợ, còn thất bại kinh tế là khi doanh nghiệp bị thua lỗ trong hoạt động kinh doanh. 6 Ở một quan điểm phổ biến khác, thất bại tài chính được định nghĩa là việc doanh nghiệp bất lực trong việc hoàn thành các nghĩa vụ nợ.

Tuy nhiên, một doanh nghiệp không đủ khả năng thanh toán các khoản nợ cũng có thể xảy ra ngay cả khi doanh nghiệp có giá trị tài sản ròng dương (Gauhan, 2011). Như vậy, có thể hiểu rằng ngoài tình trạng bất lực của doanh nghiệp trong việc trả nợ, thì tình trạng khó khăn của doanh nghiệp trong việc thanh toán các khoản nợ cũng được xem là thất bại tài chính. Cuối cùng, cần xác định rằng thất bại tài chính không đồng nghĩa với phá sản hay giải thể. Bởi vì, tất cả các doanh nghiệp khi gặp khó khăn trong hoạt động kinh doanh đều phải trải qua thất bại tài chính và thất bại kinh tế, nhưng chỉ có một số các doanh nghiệp trong số đó đi đến phá sản hay giải thể, chứ không phải là tất cả.

Mất thanh khoản: là một dạng khác của thất bại hoạt động kinh doanh và kiệt quệ tài chính. Một doanh nghiệp mất thanh khoản có thể được định nghĩa là doanh nghiệp không đủ khả năng để hoàn thành các nghĩa vụ tài chính bao gồm tất cả các khoản nợ đối với người lao động, nhà cung cấp, chủ nợ (Shrader và cộng sự, 1993). Định nghĩa trên giống với định nghĩa thất bại tài chính của Whitaker (1999) và Wruck (1990). Trong thực tế, Wruck (1990) nhấn mạnh rằng, mặc dù doanh nghiệp mất thanh khoản là khác biệt so với thất bại tài chính, nhưng hai khái niệm này vẫn được sử dụng thay thế cho nhau.

Wruck (1990), Ross và cộng sự (2003) chia nguyên nhân mất thanh khoản thành 2 dạng: mất thanh khoản do giá trị và mất thanh khoản do dòng tiền. + Mất thanh khoản do giá trị là việc mất khả năng thanh khoản xảy ra khi giá trị thị trường các tài sản của doanh nghiệp thấp hơn so với giá trị các khoản nợ, theo đó, trường hợp này còn được hiểu là giá trị kinh tế ròng âm. + Ngoài ra, kiệt quệ tài chính cũng có thể bắt nguồn từ mất khả năng chi trả dựa trên dòng tiền; có nghĩa là, doanh nghiệp không thể tạo ra đủ dòng tiền để đảm bảo các nghĩa vụ tài chính hiện tại. Trường hợp này còn gọi là mất thanh khoản kỹ thuật.

7 Vỡ nợ: vỡ nợ xảy ra khi doanh nghiệp không thể trả được nợ gốc, lãi vay đối với các chủ nợ khi các khoản này đến hạn thanh toán, và điều này làm cho các doanh nghiệp vi phạm hợp đồng dẫn đến các hành động pháp lý (Altman và cộng sự, 2006). Gilson và cộng sự, (1990), Altman và cộng sự (2006) phân loại vỡ nợ thành hai loại là vỡ nợ kỹ thuật và vỡ nợ thanh toán. Vỡ nợ thanh toán xảy ra khi doanh nghiệp không thể trả được nợ gốc và lãi đến hạn. Trong khi, vỡ nợ kỹ thuật xảy ra khi doanh nghiệp vi phạm các điều khoản trong hợp đồng tín dụng.

Phá sản: phá sản là việc doanh nghiệp đệ đơn phá sản chính thức lên tòa án và được tòa án phê duyệt cho phép doanh nghiệp thực hiện phá sản. Lúc này doanh nghiệp sẽ có ba hướng: thứ nhất, doanh nghiệp có thể phát hành thêm nguồn vốn cổ phần mới; thứ hai, thực hiện tái cấu trúc bằng các thỏa thuận về các khoản nợ với các chủ nợ nhằm kéo dài thời hạn thanh toán hoặc đàm phán về các khoản lãi suất; thứ ba, là doanh nghiệp có thể sáp nhập với các doanh nghiệp khác. Dựa trên các quan điểm trên, có thể kết luận rằng, kiệt quệ tài chính là tình trạng xảy ra khi doanh nghiệp không thể đáp ứng hoặc có đáp ứng nhưng đáp ứng một cách khó khăn các nghĩa vụ tài chính theo hợp đồng đối với các chủ nợ – Trường hợp này gọi là thất bại tài chính; hoặc kiệt quệ tài chính là tình trạng xảy ra khi doanh nghiệp có doanh thu không đủ bù đắp chi phí hoặc tỷ suất sinh lợi thực tế trên vốn đầu tư thấp hơn liên tục và đáng kể so với các tỷ số đầu tư tương đương trên thị trường – Trường hợp này gọi là thất bại kinh tế; hoặc kiệt quệ tài chính là tình trạng xảy ra khi doanh nghiệp không tạo ra đủ dòng tiền ròng để đảm bảo các nghĩa vụ tài chính hiện tại – Trường hợp này gọi là mất thanh khoản kỹ thuật; hoặc kiệt quệ tài chính là tình trạng xảy ra khi giá trị thị trường của các tài sản của doanh nghiệp thấp hơn so với giá trị các khoản nợ – Trường hợp này gọi là mất thanh khoản do giá trị; hoặc kiệt quệ tài chính là tình trạng xảy ra khi doanh nghiệp không thể trả được các khoản nợ gốc hay lãi vay đối với các chủ nợ khi chúng đến hạn – Trường hợp này gọi là vỡ nợ. Tổng hợp tất cả quan điểm trên về kiệt quệ tài chính, Aktan (2011) đã đưa ra quan điểm cho thấy, một doanh nghiệp được xem là kiệt quệ tài chính khi xảy ra tình trạng thua lỗ 3 năm liên tiếp, hoặc có vốn chủ sở hữu âm, hoặc doanh nghiệp phải 8 bán hết tài sản để trả nợ và lãi vay rồi giải thể, hoặc được tòa án chấp thuận phá sản.

Nghiên cứu này sẽ dựa trên quan điểm Aktan (2011) để xác định một doanh nghiệp là kiệt quệ tài chính khi lựa chọn mẫu nghiên cứu. Phân loại kiệt quệ tài chính • Kiệt quệ tài chính theo sự kiện Đầu tiên, kiệt quệ tài chính được hiểu theo cách đơn giản là sự thất bại hay phá sản. Kiệt quệ tài chính có nhiều biểu hiện khác nhau phụ thuộc vào các sự kiện khác nhau như phá sản, không thể chi trả các khoản nợ trái phiếu, không thể chi trả cổ tức cho cổ đông. Các định nghĩa tương tự cũng được tìm thấy ở các nghiên cứu của Andrade và cộng sự (1998) và Opler và cộng sự (1994).

• Kiệt quệ tài chính theo quá trình Tiếp theo, Gordon (1971) đã phát triển định nghĩa kiệt quệ tài chính là một quá trình, theo sau là phá sản và quá trình tái cấu trúc. Khi doanh nghiệp rơi vào tình trạng kiệt quệ tài chính thì khả năng tạo ra thu nhập bị giảm sút và tổng nợ lớn hơn giá trị tài sản của doanh nghiệp. Kiệt quệ tài chính được hiểu là tỷ suất sinh lợi từ trái phiếu của doanh nghiệp thấp hơn lãi suất phi rủi ro, lúc nào doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc huy động nguồn tài trợ từ bên ngoài. Purnanandam (2008) đã xây dựng mô hình quản trị rủi ro bao gồm cả nội dung về kiệt quệ tài chính.

Tác giả đã xem xét mối quan hệ giữa kiệt quệ tài chính và khả năng thanh toán các khoản nợ của doanh nghiệp. Khi một công ty vi phạm các điều khoản trả nợ và trễ hạn trả lãi các khoản vay thì rơi vào tình trạng kiệt quệ tài chính. Công ty chuyển từ trạng thái có khả năng thanh toán sang mất khả năng thanh toán khi giá trị gốc của các khoản nợ lớn hơn giá trị tài sản công ty. Theo đó, định nghĩa này nhấn mạnh kiệt quệ tài chính không phải tình trạng vỡ nợ hay phá sản mà hậu quả này có thể được dự báo từ các thời kỳ kiệt quệ tài chính trước đó.

Gilbert và cộng sự (1990), Ward và cộng sự (1997) và Pindado và cộng sự (2005) cũng ủng hộ quan điểm này. • Kiệt quệ tài chính theo kỹ thuật 9 Nhóm cuối cùng trong việc định nghĩa kiệt quệ tài chính là dựa vào các tỷ số tài chính. Các tác giả dựa vào các thông tin kế toán trên báo cáo tài chính của doanh nghiệp bằng các tính toán kết hợp các chỉ số với nhau rồi so sánh với một tỷ số chuẩn để đánh giá doanh nghiệp có rơi vào tình trạng kiệt quệ tài chính hay không. Các chỉ số về lợi nhuận, nợ, thanh khoản thường được kết hợp sử dụng để quy về một chỉ số chung.

Phương pháp được sử dụng phổ biến nhất vì dữ liệu sẵn có dễ dàng, kỹ thuật tính toán đơn giản.