Tác Động Của Giới Tính Lãnh Đạo Đến Rủi Ro Sụp Đổ Giá Cổ Phiếu Của Doanh Nghiệp Tại Việt Nam

Chuyên khảo phân tích Đề tài nghiên cứu khoa học tác động của giới tính lãnh đạo tới rủi ro sụp đổ giá, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu

• Trường học: Học Viện Ngân Hàng
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Tác Động Của Giới Tính Lãnh Đạo Đến Rủi Ro Sụp Đổ Giá Cổ Phiếu Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Đề Tài Tham Dự Cuộc Thi
• Năm xuất bản: 2023-2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Tổng quan nghiên cứu và tính mới của nghiên cứu
• 1.2.1. Tổng quan nghiên cứu về tác động của giới tính lãnh đạo đến hoạt động của doanh nghiệp
• 1.2.2. Tổng quan nghiên cứu về rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu
• 1.2.3. Tổng quan nghiên cứu về tác động của giới tính lãnh đạo đến rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 1.3.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Kết cấu bài nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: LÝ THUYẾT VỀ TÁC ĐỘNG CỦA GIỚI TÍNH LÃNH ĐẠO ĐẾN RỦI RO SỤP ĐỔ GIÁ CỔ PHIẾU
• 2.1. Lý thuyết về rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu
• 2.1.1. Khái niệm rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu
• 2.1.2. Nguyên nhân dẫn đến rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu
• 2.1.3. Lý thuyết người đại diện
• 2.1.4. Lý thuyết hành vi nhà đầu tư
• 2.1.5. Lý thuyết về tâm lý nhà đầu tư
• 2.1.6. Các chỉ tiêu đo lường rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu
• 2.1.7. Nhân tố ảnh hưởng đến rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu
• 2.2. Tác động của giới tính lãnh đạo đến rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu
• 2.2.1. Tác động của giới tính lãnh đạo tới rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu của doanh nghiệp
• 2.2.2. Tác động của cơ cấu lãnh đạo cân bằng tới rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu của doanh nghiệp
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.1.1. Mô tả mô hình nghiên cứu đề xuất
• 3.1.2. Mô tả các biến trong mô hình
• 3.1.2.1. Biến phụ thuộc
• 3.1.2.2. Biến độc lập và biến kiểm soát
• 3.1.3. Các giả thuyết nghiên cứu
• 3.2. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thống kê mô tả các biến trong mô hình
• 4.2. Kết quả mô hình định lượng
• 4.2.1. Mô hình cơ sở
• 4.2.2. Mô hình mở rộng có biến tương tác
• 4.3. Kết luận chương 4
• KẾT LUẬN, KHUYẾN NGHỊ VÀ ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU
• 5.1. Các khuyến nghị dựa trên kết quả nghiên cứu
• 5.1.1. Cơ sở khuyến nghị
• 5.1.2. Nội dung khuyến nghị
• 5.1.3. Khuyến nghị đối với Chính phủ
• 5.1.4. Khuyến nghị đối với doanh nghiệp
• 5.2. Các hạn chế của đề tài và định hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.2.1. Định hướng nghiên cứu trong tương lai
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Tác Động Giới Tính Lãnh Đạo

Thực tế cho thấy, giới tính lãnh đạo đang là một vấn đề nổi cộm trên toàn cầu, khi số lượng nữ giới trong các vị trí lãnh đạo còn quá ít. Điều này đặt ra câu hỏi về vai trò của nữ lãnh đạo so với nam lãnh đạo trong các tổ chức. Mặc dù đã có những tiến bộ nhất định, phụ nữ vẫn gặp nhiều khó khăn trong việc thăng tiến và đạt được các vị trí lãnh đạo cao hơn. Thị trường chứng khoán (TTCK) đóng vai trò quan trọng trong việc huy động vốn, nhưng cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu là một trong những rủi ro lớn mà các nhà đầu tư (NĐT) và các tổ chức tài chính cần quan tâm. Rủi ro này xảy ra khi thông tin tiêu cực đồng loạt xuất hiện, dẫn đến hành vi bán tháo của NĐT, gây ảnh hưởng đến sự ổn định của TTCK. Đo lường và quản lý rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu là vô cùng quan trọng để bảo vệ quyền lợi của NĐT và đảm bảo sự ổn định của TTCK.

1.1. Tính Cấp Thiết Nghiên Cứu Giới Tính Và Giá Cổ Phiếu

Tại Việt Nam, yếu tố con người có tác động lớn đến biến động giá cổ phiếu, do thông tin dễ bị chi phối bởi tình hình chính trị - xã hội và tâm lý đám đông. Theo nghiên cứu của Nguyễn Đức Hiển (2012), NĐT Việt Nam có trình độ học vấn cao, nhưng thiếu kinh nghiệm, dễ bị ảnh hưởng bởi tâm lý đám đông. Đáng chú ý, 65% nhà đầu tư là nam giới, mặc dù nghiên cứu cho thấy nữ giới thường giao dịch thành công hơn. Vì vậy, nghiên cứu về tác động của giới tính lãnh đạo đến rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu là vô cùng cần thiết. Các nghiên cứu hiện tại thường bỏ qua vai trò này, tập trung vào các yếu tố doanh nghiệp như quản trị, chính sách kế toán, hoặc các yếu tố kinh tế vĩ mô. Việc nghiên cứu vai trò của giới tính lãnh đạo trong việc tác động đến nguy cơ rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu tại các doanh nghiệp phi tài chính tại Việt Nam trở nên vô cùng cấp thiết. TTCK Việt Nam được đánh giá là thị trường của các nhà đầu tư nhỏ lẻ, họ thường hành động theo tâm lý đám đông. Các nhà đầu tư trong nước chỉ biết tiếp nhận những thông tin được thổi phồng, mà không tìm hiểu bề sâu về những thông tin công bố hoặc tham khảo ý kiến chuyên gia.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Về Ảnh Hưởng Giới Tính Đến Cổ Phiếu

Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định và đánh giá mức độ ảnh hưởng của giới tính lãnh đạo đến rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu tại các doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Mục tiêu chính là cung cấp bằng chứng thực nghiệm về mối quan hệ này, từ đó đưa ra các khuyến nghị chính sách và quản trị phù hợp. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong một giai đoạn thời gian nhất định. Dữ liệu được thu thập từ báo cáo tài chính, thông tin công bố của doanh nghiệp và các nguồn dữ liệu thứ cấp khác. Phương pháp nghiên cứu sử dụng các mô hình hồi quy để phân tích mối quan hệ giữa giới tính lãnh đạo và rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu, kiểm soát các yếu tố ảnh hưởng khác.

II. Cơ Sở Lý Thuyết Về Rủi Ro Sụp Đổ Giá Và Giới Tính

Rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu là một hiện tượng khi giá cổ phiếu giảm mạnh và đột ngột, thường do thông tin tiêu cực lan truyền hoặc do tâm lý hoảng loạn của nhà đầu tư. Có nhiều lý thuyết giải thích nguyên nhân của rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu, bao gồm lý thuyết người đại diện, lý thuyết hành vi nhà đầu tư và lý thuyết về tâm lý nhà đầu tư. Các chỉ tiêu đo lường rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu thường dựa trên độ lệch chuẩn của lợi suất cổ phiếu và tần suất xuất hiện các đợt giảm giá mạnh. Giới tính lãnh đạo có thể ảnh hưởng đến rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu thông qua các kênh khác nhau, như phong cách quản lý rủi ro, khả năng tiếp nhận thông tin và mức độ minh bạch thông tin.

2.1. Lý Thuyết Rủi Ro Sụp Đổ Giá Cổ Phiếu Cần Biết Rõ

Rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu (SĐGCP) xảy ra khi thông tin tiêu cực đồng loạt xuất hiện. Điều này dẫn tới hành vi bán tháo của các NĐT bị thiệt về thông tin, gây ảnh hưởng đến sự phát triển ổn định và lành mạnh của thị trường chứng khoán. Nghiên cứu của Habib và cộng sự (2018) đã nhấn mạnh về vấn đề này. Lý thuyết người đại diện cho rằng nhà quản lý có thể che giấu thông tin tiêu cực để bảo vệ lợi ích cá nhân, dẫn đến tích tụ rủi ro. Lý thuyết hành vi nhà đầu tư cho rằng nhà đầu tư thường hành động theo cảm tính và dễ bị ảnh hưởng bởi tâm lý đám đông, gây ra các đợt bán tháo đột ngột. Lý thuyết về tâm lý nhà đầu tư cho rằng các yếu tố tâm lý như sự tự tin thái quá hoặc sự sợ hãi có thể khuếch đại biến động giá cổ phiếu.

2.2. Ảnh Hưởng Giới Tính Lãnh Đạo Đến Rủi Ro Sụp Đổ Giá

Giới tính lãnh đạo có thể ảnh hưởng đến cách quản lý rủi ro trong doanh nghiệp. Các nghiên cứu cho thấy phụ nữ thường có xu hướng thận trọng hơn trong việc ra quyết định và ít chấp nhận rủi ro hơn nam giới. Điều này có thể giúp giảm thiểu nguy cơ xảy ra các quyết định sai lầm dẫn đến sụp đổ giá cổ phiếu. Ngoài ra, giới tính lãnh đạo cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng tiếp nhận và xử lý thông tin. Phụ nữ thường có xu hướng lắng nghe và thu thập thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, giúp đưa ra các quyết định toàn diện hơn. Mức độ minh bạch thông tin cũng là một yếu tố quan trọng. Các doanh nghiệp có lãnh đạo nữ thường có xu hướng minh bạch hơn trong việc công bố thông tin, giúp giảm thiểu bất cân xứng thông tin và giảm thiểu rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tác Động Giới Tính Vào Cổ Phiếu

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng để phân tích mối quan hệ giữa giới tính lãnh đạo và rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu. Mô hình nghiên cứu được xây dựng dựa trên các lý thuyết đã được trình bày ở chương 2, bao gồm các biến độc lập, biến phụ thuộc và biến kiểm soát. Dữ liệu được thu thập từ các doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Các mô hình hồi quy được sử dụng để phân tích mối quan hệ giữa các biến. Giả thuyết nghiên cứu đặt ra là có mối quan hệ ngược chiều giữa tỷ lệ nữ giới trong ban lãnh đạo và rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu.

3.1. Mô Hình Nghiên Cứu Và Các Biến Sử Dụng Phân Tích

Mô hình nghiên cứu được đề xuất bao gồm biến phụ thuộc là rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu, được đo lường bằng các chỉ số như NCSKEW (Negative Conditional Skewness) và DUVOL (Down-to-Up Volatility). Biến độc lập chính là tỷ lệ nữ giới trong ban lãnh đạo, bao gồm tỷ lệ nữ giới trong hội đồng quản trị và tỷ lệ nữ giới trong ban điều hành. Các biến kiểm soát bao gồm quy mô doanh nghiệp, đòn bẩy tài chính, hiệu quả hoạt động, tăng trưởng doanh thu và các yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu. Mô hình hồi quy được sử dụng là mô hình dữ liệu bảng (Panel Data) với các phương pháp ước lượng như Fixed Effects Model (FEM) và Random Effects Model (REM). Các kiểm định được thực hiện để đảm bảo tính vững chắc của kết quả.

3.2. Dữ Liệu Và Phương Pháp Thu Thập Sử Dụng Trong Bài

Dữ liệu được thu thập từ báo cáo tài chính của các doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam, được cung cấp bởi các công ty chứng khoán và các nguồn dữ liệu tài chính khác. Giai đoạn nghiên cứu được chọn là từ năm 2010 đến năm 2022. Phương pháp thu thập dữ liệu là thu thập dữ liệu thứ cấp. Các phương pháp thống kê mô tả được sử dụng để phân tích đặc điểm của dữ liệu. Các mô hình hồi quy được sử dụng để phân tích mối quan hệ giữa các biến, kiểm soát các yếu tố ảnh hưởng khác. Các kiểm định được thực hiện để đảm bảo tính vững chắc của kết quả. Dữ liệu được làm sạch và xử lý trước khi đưa vào phân tích.

IV. Thảo Luận Kết Quả Giới Tính Lãnh Đạo Ảnh Hưởng Cổ Phiếu

Kết quả nghiên cứu cho thấy có mối quan hệ đáng kể giữa giới tính lãnh đạo và rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu tại các doanh nghiệp phi tài chính Việt Nam. Cụ thể, các doanh nghiệp có tỷ lệ nữ giới cao hơn trong ban lãnh đạo có xu hướng ít gặp phải rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu hơn. Điều này cho thấy sự đa dạng giới tính trong ban lãnh đạo có thể đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu rủi ro và tăng cường sự ổn định của doanh nghiệp. Các kết quả này phù hợp với các nghiên cứu trước đây trên thế giới, cho thấy phụ nữ thường có xu hướng thận trọng hơn trong việc ra quyết định và ít chấp nhận rủi ro hơn nam giới.

4.1. Thống Kê Mô Tả Các Biến Trong Mô Hình Phân Tích

Thống kê mô tả cho thấy tỷ lệ nữ giới trong ban lãnh đạo của các doanh nghiệp phi tài chính Việt Nam còn tương đối thấp. Trung bình, tỷ lệ nữ giới trong hội đồng quản trị chỉ khoảng 15-20%. Điều này cho thấy vẫn còn nhiều dư địa để cải thiện sự đa dạng giới tính trong ban lãnh đạo của các doanh nghiệp Việt Nam. Các biến kiểm soát như quy mô doanh nghiệp, đòn bẩy tài chính và hiệu quả hoạt động có ảnh hưởng đáng kể đến rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu. Các doanh nghiệp có quy mô lớn hơn, đòn bẩy tài chính thấp hơn và hiệu quả hoạt động tốt hơn có xu hướng ít gặp phải rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu hơn.

4.2. Kết Quả Mô Hình Định Lượng Biến Tương Tác Và Cơ Sở

Mô hình định lượng cho thấy mối quan hệ ngược chiều giữa tỷ lệ nữ giới trong ban lãnh đạo và rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu là có ý nghĩa thống kê. Điều này có nghĩa là khi tỷ lệ nữ giới trong ban lãnh đạo tăng lên, rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu có xu hướng giảm xuống. Mô hình mở rộng có biến tương tác cho thấy mối quan hệ này có thể bị ảnh hưởng bởi các yếu tố khác như quy mô doanh nghiệp và ngành nghề kinh doanh. Cần có thêm nghiên cứu để hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ này.

V. Khuyến Nghị Và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Giới Tính

Từ kết quả nghiên cứu, có một số khuyến nghị được đưa ra nhằm giảm thiểu rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu và tăng cường sự ổn định của doanh nghiệp. Chính phủ nên có các chính sách khuyến khích sự đa dạng giới tính trong ban lãnh đạo của các doanh nghiệp. Các doanh nghiệp nên chủ động tạo điều kiện để phụ nữ có cơ hội thăng tiến lên các vị trí lãnh đạo. Các nhà đầu tư nên xem xét yếu tố giới tính lãnh đạo khi đưa ra quyết định đầu tư. Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc phân tích sâu hơn về các cơ chế tác động của giới tính lãnh đạo đến rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu, cũng như các yếu tố ảnh hưởng khác.

5.1. Khuyến Nghị Đối Với Chính Phủ Về Bình Đẳng Giới

Chính phủ nên ban hành các chính sách khuyến khích sự đa dạng giới tính trong ban lãnh đạo của các doanh nghiệp, chẳng hạn như các chương trình hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho các doanh nghiệp có tỷ lệ nữ giới cao trong ban lãnh đạo. Chính phủ cũng nên tăng cường công tác tuyên truyền và nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của sự đa dạng giới tính trong kinh doanh. Việc thúc đẩy bình đẳng giới không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Doanh Nghiệp Và Nhà Đầu Tư

Các doanh nghiệp nên chủ động tạo điều kiện để phụ nữ có cơ hội thăng tiến lên các vị trí lãnh đạo, bằng cách xây dựng các chương trình đào tạo và phát triển kỹ năng lãnh đạo cho phụ nữ. Doanh nghiệp nên xây dựng văn hóa doanh nghiệp tôn trọng sự đa dạng và bình đẳng giới. Các nhà đầu tư nên xem xét yếu tố giới tính lãnh đạo khi đưa ra quyết định đầu tư, bởi vì các doanh nghiệp có sự đa dạng giới tính trong ban lãnh đạo thường có xu hướng ít gặp phải rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu và có hiệu quả hoạt động tốt hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu về nghiên cứu Chương 2: Lý thuyết về tác động của giới tính lãnh đạo đến rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu Chương 3: Phương pháp nghiên cứu Chương 4: Thảo luận kết quả nghiên cứu Chương 5: Kết luận, khuyến nghị và định hướng nghiên cứu tiếp theo 15 CHƯƠNG 2: LÝ THUYẾT VỀ TÁC ĐỘNG CỦA GIỚI TÍNH LÃNH ĐẠO ĐẾN RỦI RO SỤP ĐỔ GIÁ CỔ PHIẾU 2. Lý thuyết về rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu 2. Khái niệm rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu Rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu đề cập đến khả năng giá cổ phiếu của một công ty hoặc toàn bộ TTCK giảm mạnh và đột ngột trong một khoảng thời gian ngắn. Đây là một rủi ro tài chính quan trọng mà nhà đầu tư cần cân nhắc khi tham gia vào TTCK.

Có một sự thống nhất về định nghĩa rủi ro SĐGCP của các nhóm nghiên cứu Chen và cộng sự (2001), Kim và cộng sự (2014), Callen và Fang (2015a), rủi ro SĐGCP hay rủi ro sụt giảm giá cổ phiếu có liên quan đến độ lệch trái trong phân phối lợi nhuận cho từng cổ phiếu. Nói cách khác, rủi ro sụt giảm giá cổ phiếu còn được xác định là rủi ro về khả năng sinh lời của giá cổ phiếu đang trên đà suy giảm mạnh, thể hiện qua mức độ lệch trái của phân phối xác suất (Chang và cộng sự, 2017). Các yếu tố có thể góp phần vào rủi ro này bao gồm các yếu tố vĩ mô như suy thoái kinh tế, lạm phát cao, hoặc thay đổi chính sách tiền tệ đột ngột; các yếu tố công ty như báo cáo tài chính không hiệu quả, sự cố pháp lý; hay các yếu tố như tâm lý thị trường, sự mất cung đối cung và cầu, sự đứt gãy trong hệ thống giao dịch. Trong lịch sử phát triển của nền kinh tế thế giới, các quốc gia không ít lần chứng kiến những sự kiện và cú sốc lớn làm sụt giảm giá cổ phiếu và khiến thị trường chứng khoán quốc tế chao đảo.

Điển hình có thể kể đến khủng hoảng Suy thoái Lớn (Great Depression) 1929-1939 khi chỉ số Dow Jones Industrial Average giảm khoảng 90% so với đỉnh do sự phát triển quá mức của thị trường chứng khoán và tín dụng, cùng với chính sách tiền tệ và tài khóa sai lầm (Friedman, 2008). Sự kiện khủng hoảng dầu (1973-1974) khiến các chỉ số chứng khoán lớn như S&P 500 và DJIA giảm hơn 40%; nguyên nhân là do khủng hoảng dầu mỏ do các nước OPEC tăng giá dầu mạnh (Hamilton, 1983) hay cuộc khủng hoảng “dot-com” (2000-2001) khiến chỉ số NASDAQ giảm hơn 75% so với đỉnh do “bong bóng tài sản” của các công ty công nghệ Internet và công nghệ mới đồng loạt đổ vỡ (Shiller, 2015). "Bong bóng tài sản" (Asset Bubble) là tình trạng giá cổ phiếu tăng lên nhanh chóng và không tương xứng với giá trị thực của công ty, do sự đầu cơ và tâm lý đám đông và khi 16 bong bóng vỡ, giá cổ phiếu sẽ sụt giảm mạnh (Brunnermeier, 2008). Khủng hoảng đêm Thứ Hai Đen (Black Monday) năm 1987 liên quan đến chỉ số Dow Jones Industrial Average giảm 22,6% trong một ngày do sự mất niềm tin của nhà đầu tư, cùng với những yếu tố kỹ thuật như giao dịch tự động (Carlson, 2007).

Khủng hoảng tài chính Châu Á 1997-1998 chứng kiến các chỉ số chứng khoán tại nhiều nước Đông Nam Á và Hàn Quốc kéo nhau giảm hơn 50% do tình trạng nợ nước ngoài và tỷ giá hối đoái không ổn định (Radelet, 1998). Đặc biệt, khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007-2008 hay còn có tên gọi khác là "Cuộc suy thoái vĩ mô" (The Great Recession) khiến các chỉ số chứng khoán chính trên thế giới như S&P 500, DJIA, NASDAQ giảm mạnh hơn 50% so với đỉnh do vỡ bong bóng bất động sản và thị trường cho vay tiêu dùng quá mức ở Mỹ. Tất cả các sự kiện trên đều gây ra hậu quả rất lớn đến sự phát triển của thị trường chứng khoán thế giới nói riêng và nền kinh tế thế giới nói chung, dẫn đến hàng loạt hệ lụy về tốc độ tăng trưởng kinh tế, tỷ lệ thất nghiệp, sự phân bố cơ cấu thu nhập và khoảng cách giàu nghèo. Nguyên nhân dẫn đến rủi ro sụp đổ giá cổ phiếu 2.

Lý thuyết người đại diện Lý thuyết đại diện có nguồn gốc từ lý thuyết kinh tế, lý giải việc khi có sự tách biệt giữa quyền sở hữu (own) với việc quản lý (manage) sử dụng nguồn lực dẫn đến khả năng người quản lý có thể hành động để tối ưu hóa lợi ích riêng của họ nhiều hơn so với lợi ích của chủ sở hữu, và được phát triển bởi Jensen và Meckling trong một công bố năm 1976. Jensen và Meckling (1976) cho rằng lý thuyết đại diện hay còn gọi là lý thuyết ủy quyền (Agency theory) tập trung vào mối quan hệ giữa bên ủy quyền (Principals) với bên được ủy quyền hay còn có tên gọi khác là bên đại diện (Agents), theo đó bên đại diện sẽ có một số quyền hạn nhất định dựa trên sự ủy quyền của bên ủy quyền. Lý thuyết đại diện cho rằng xung đột lợi ích sẽ phát sinh khi có sự bất cân xứng thông tin (trạng thái bất cân bằng trong cơ cấu thông tin – các chủ thể giao dịch có mức độ nắm giữ thông tin không ngang nhau) giữa bên ủy quyền và bên đại diện. 17 SƠ ĐỒ 1: SƠ ĐỒ MÔ TẢ LÝ THUYẾT NGƯỜI ĐẠI DIỆN Nguồn: nhóm tác giả tổng hợp Trong công ty cổ phần, mối quan hệ giữa bên ủy quyền (ủy thác) và bên đại diện (thừa hành) bao gồm mối quan hệ giữa chủ sở hữu - cổ đông (owners) và nhà quản lý (managers) thông qua việc cổ đông ủy quyền điều hành DN cho nhà quản lý, và mối quan hệ giữa chủ nợ (creditors) và cổ đông công ty (owners) thông qua việc chủ nợ ủy quyền cho cổ đông sử dụng vốn do chủ nợ cấp tín dụng.

Trong mối quan hệ giữa cổ đông và nhà quản lý, thông thường sự bất cân xứng thông tin sẽ xảy ra theo chiều hướng nhà quản lý sẽ biết nhiều thông tin trọng yếu hơn cổ đông như mục tiêu lợi nhuận, rủi ro hiện có và tiềm tàng của công ty. Theo đó, thay vì tối đa hóa giá trị DN - tức là việc tối đa hóa lợi ích của cổ đông thì nhà quản lý có thể đưa ra các quyết định tối đa hóa lợi ích cá nhân như gian lận báo cáo tài chính, đầu tư thiếu khách quan với mục tiêu che giấu thông tin xấu và bất lợi về phía cổ đông công ty. Trong mối quan hệ giữa chủ nợ và cổ đông công ty, thông thường sự bất cân xứng thông tin xảy ra theo chiều hướng cổ đông công ty sẽ biết nhiều thông tin quan trọng hơn chủ nợ, chẳng hạn thông tin về tình hình HĐKD của công ty, thông tin về khả năng trả nợ vay, dòng tiền lưu chuyển của công ty. Từ đó, cổ đông thường sẽ có xu hướng chỉ cung cấp các thông tin có lợi đến bên cung và khách hàng thay vì thông báo công khai toàn bộ thông tin thực tế của DN.

18 Theo lý thuyết về người đại diện, người quản lý thường có xu hướng che giấu các thông tin tiêu cực liên quan tới hoạt động kinh doanh của DN trong thời gian dài, nhằm mục đích củng cố địa vị quản lý (Ball, 2009) hoặc để gia tăng giá trị các quyền lợi do họ nắm giữ và thực hiện hành vi trục lợi trong ngắn hạn (Kim và cộng sự, 2014). Điều này dẫn đến hành vi giao dịch cổ phiếu sai lệch (Hutton và cộng sự, 2009), khi NĐT dễ dàng hướng định giá quá cao giá trị của cổ phiếu (Wen và cộng sự, 2019). Khi đó, rủi ro sụt giảm mạnh của giá cổ phiếu sẽ xảy ra khi các thông tin xấu bắt đầu rò rỉ ra thị trường cùng lúc (Habib và cộng sự, 2018), dẫn tới hành vi bán khống và bán tháo cổ phiếu của hàng loạt các NĐT bị thiệt về thông tin. Lý thuyết hành vi nhà đầu tư Lý thuyết về “Tài chính hành vi” được hình thành và phát triển bởi hai nhà tâm lý học người Mỹ là Daniel Kahneman và Amos Tversky.

Theo lý thuyết này, hành vi của NĐT được tiếp cận dựa trên ba yếu tố: kinh nghiệm, sự lệch lạc về hành vi và hiệu ứng tâm lý đám đông. NĐT thường dựa vào kinh nghiệm sẵn có của bản thân cũng như những người đi trước để đưa ra cách giải quyết vấn đề. Nghiên cứu của Kahneman và Tversky (1982) đã đưa ra 3 phương pháp của việc ra quyết định dựa trên kinh nghiệm của NĐT. Thứ nhất là phương pháp dựa vào tình huống mẫu điển hình, khi NĐT đưa ra đánh giá về hoàn cảnh của mình cũng như tìm hướng giải quyết thông qua các trường hợp tương tự đã từng xảy ra trước đó trong lịch sử.

Thứ hai là phương pháp dựa vào tính sẵn có, NĐT dựa vào việc thu thập những thông tin sẵn có trên thị trường để đưa ra các quyết định đầu tư của mình. Thứ ba là phương pháp dựa vào các thông tin tham chiếu để đưa ra điều chỉnh. NĐT sử dụng phương pháp này sẽ dựa vào một số nguồn thông tin tham chiếu liên quan đến tài chính - kinh tế nào đó sẵn có như chỉ số giá tiêu dùng, tỷ lệ lạm phát, tốc độ tăng trưởng. để làm cơ sở và căn cứ cho sự điều chỉnh cho phù hợp với các thông tin của tình huống hiện tại.

Như vậy, dựa vào kinh nghiệm, NĐT có thể dự đoán và đánh giá khả năng xảy ra của những sự kiện trong tương lai một cách nhanh chóng và dễ dàng. Trong nhiều trường hợp, các điều kiện ngoại cảnh biến động thường xuyên và khó đoán định, việc dựa vào kinh nghiệm 19 hay tham chiếu tài liệu và thông tin trước đó không còn khả thi, khi đó, dựa trên các quy tắc vận hành của nền kinh tế sẽ được các NĐT ưu tiên sử dụng sẽ đưa ra quyết định, đặc biệt là các quy tắc vừa đơn giản, dễ nhớ lại dễ áp dụng. Chính điều này làm cho các quyết định của NĐT đưa ra thường không mang lại kết quả như mong đợi. Hơn nữa, các nghiên cứu trong lý thuyết “Tài chính hành vi” chỉ ra rằng phần lớn sự lệch lạc về hành vi của NĐT là do 4 nguyên nhân chính.

Một là, sự quá tự tin của NĐT trong quá trình xây dựng danh mục đầu tư chứng khoán. Tự tin thái quá vào khả năng dự đoán thị trường cũng như khối lượng thông tin liên quan mà bản thân sở hữu thường khiến NĐT coi nhẹ việc đa dạng hóa danh mục và lựa chọn mã chứng khoán thích hợp.