Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử với đề tài "Sự phát triển của đội ngũ công nhân tỉnh Bình Dương (1997 - 2017)" do nghiên cứu sinh Lê Tuấn Anh thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (năm 2021), thuộc chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, mã số 9229013. Công trình được hoàn thành dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Văn Hiệp và TS. Huỳnh Ngọc Đáng; phản biện độc lập là Nguyễn Văn Thưởng và người phản biện là Trần Thị Mai.

Về tính cấp thiết, tác giả luận giải rằng sau hơn 30 năm thực hiện đường lối đổi mới và hội nhập quốc tế, nhiều trung tâm công nghiệp lớn đã được hình thành trên cả nước. Tỉnh Bình Dương nằm trong Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, là một trong những địa phương dẫn đầu về tốc độ công nghiệp hóa, hiện đại hóa với 29 khu công nghiệp có kết cấu hạ tầng hoàn chỉnh. Sự chuyển dịch mạnh mẽ từ một xã hội nông nghiệp - nông thôn sang xã hội công nghiệp - đô thị tại Bình Dương gắn liền với đóng góp của lực lượng công nhân, đặc biệt là lao động tại các khu công nghiệp. Tuy nhiên, quá trình này cũng làm nảy sinh nhiều vấn đề về chất lượng nguồn nhân lực, đời sống vật chất, tinh thần và chính sách an sinh xã hội, đòi hỏi phải được nghiên cứu một cách có hệ thống. Khoảng trống nghiên cứu được chỉ rõ là tính đến thời điểm tác giả thực hiện, chưa có công trình khoa học nào phục dựng toàn diện và có hệ thống quá trình phát triển của đội ngũ công nhân Bình Dương trong suốt 20 năm (1997 - 2017) dưới góc độ lịch sử.

Mục đích nghiên cứu của luận án là cung cấp góc nhìn toàn cảnh và sâu sắc hơn về quá trình phát triển của đội ngũ công nhân tỉnh Bình Dương trong giai đoạn 1997 - 2017. Để đạt được mục đích đó, luận án xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Phân tích những nhân tố tác động đến sự phát triển của đội ngũ công nhân tỉnh Bình Dương trong giai đoạn 1997 – 2017.
  2. Tái hiện quá trình phát triển đội ngũ công nhân tỉnh Bình Dương về số lượng, cơ cấu, chất lượng và đời sống trong giai đoạn từ năm 1997 đến năm 2017.
  3. Rút ra những đặc điểm nổi bật của quá trình phát triển, những đóng góp cũng như những vấn đề tồn tại của đội ngũ công nhân trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Bình Dương và dự báo xu hướng phát triển của đội ngũ công nhân tỉnh Bình Dương trong thời kỳ công nghiệp 4.0.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình phát triển của đội ngũ công nhân tỉnh Bình Dương từ năm 1997 đến năm 2017. Về phạm vi đối tượng cụ thể, tác giả tập trung vào những người lao động làm công hưởng lương trong các loại hình doanh nghiệp sản xuất kinh doanh và dịch vụ công nghiệp thuộc doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp ngoài nhà nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài trên địa bàn tỉnh; không bao gồm các chủ doanh nghiệp, chuyên gia và lao động là người nước ngoài.

Về phạm vi không gian, luận án giới hạn trên địa bàn tỉnh Bình Dương kể từ khi tỉnh được tái lập và đi vào hoạt động từ ngày 01 tháng 01 năm 1997 (chia tách từ tỉnh Sông Bé). Phạm vi thời gian nghiên cứu bao quát 20 năm, từ năm 1997 đến năm 2017. Về phạm vi nội dung, công trình tập trung vào số lượng, cơ cấu lao động, trình độ học vấn, chuyên môn, đời sống vật chất, đời sống tinh thần và hoạt động của tổ chức công đoàn.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong Chương 1, tác giả đã tiến hành khảo sát và phân loại các công trình khoa học có liên quan theo bốn nhóm nội dung chính:

Nhóm nghiên cứu về lý luận giai cấp công nhân trong giai đoạn hiện nay:

  • Các học giả quốc tế: Luận án điểm lại các quan điểm xã hội học phương Tây như Dennis Gilbert và Joseph Kahl (trong cuốn "Cấu trúc giai cấp Mỹ", xác định giai cấp công nhân chiếm từ 25% đến 55% xã hội), William Thompson và Joseph Hickey (nghiên cứu công nhân Tây Âu, phân chia thành công nhân cổ trắng, cổ vàng, cổ xanh, chiếm 30% đến 35% dân số), Michael Zweig (2004, xác định công nhân chiếm khoảng 62% lực lượng lao động tại Mỹ), Will Kenton, cùng các nhà sử học Eric Hobsbawm, Ross McKibbin. Qua đó, tác giả trích dẫn nhận định của Nguyễn Văn Nhật (2010) về các luồng quan điểm khác nhau xoay quanh vị trí của giai cấp công nhân trong xã hội hậu công nghiệp.
  • Các học giả trong nước: Công trình của Dương Xuân Ngọc (2004) với "Giai cấp công nhân Việt Nam trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước" và công trình do Đặng Ngọc Tùng chủ biên (2011) với "Xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam giai đoạn 2011 – 2020", tập trung làm rõ bản chất, sứ mệnh lịch sử và sự biến đổi của công nhân trong thời kỳ mới.

Nhóm nghiên cứu về giai cấp công nhân Việt Nam thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế: Tác giả thống kê và phân tích các công trình của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam (2001) về xu hướng biến động của công nhân đầu thế kỷ XXI; Nguyễn An Ninh (2007) về xu hướng công nhân hóa; Đỗ Ngọc Ninh và Nguyễn Văn Giang (2008) về bản chất giai cấp công nhân của Đảng; Nguyễn Viết Vượng (2010) về vai trò của công đoàn; Đặng Quang Định (2010) về quan hệ lợi ích kinh tế giữa công nhân, nông dân và trí thức; Nguyễn Thị Hường (2012) về vai trò của công nhân trong xây dựng chủ nghĩa xã hội; Bùi Kim Hậu (2012) về trí thức hóa công nhân; Nguyễn Thị Quế và Nguyễn Thị Tú Hoa (2013) về thực trạng giai cấp công nhân; Dương Văn Sao (2014) về ý thức chính trị của công nhân; tập sách do Nguyễn Đức Lộc chủ biên (2015) về đời sống và sinh kế công nhân đương đại; luận án của Nguyễn Thị Thanh Hương (2015) về công nhân trí thức và luận án của Phạm Văn Giang (2017) về sự biến đổi của công nhân dưới tác động hội nhập.

Nhóm nghiên cứu về đội ngũ công nhân tại các địa phương khác: Tác giả điểm cứu các công trình nghiên cứu trường hợp tại Thành phố Hồ Chí Minh (Nguyễn Khánh Vân, 2002; Nguyễn Đăng Thành, 2008), tỉnh Đồng Nai (Liên đoàn Lao động tỉnh Đồng Nai, 2003; Phạm Hồng Hải, 2002; Phạm Thị Minh Nguyệt, 2015), Hà Nội (Phùng Thanh Thủy, 2005), Thừa Thiên Huế (Vũ Minh Thủ, 1998), Thái Bình (Lê Lan Anh, 2006), Yên Bái (Nguyễn Anh Tuấn, 2011), Hải Dương (Nguyễn Thị Hảo, 2012), Ninh Bình (Lê Phương Hà, 2012), Thái Nguyên (Phùng Thanh Hoa, 2013), Nam Định (Phạm Hồng Luyên, 2014), Nghệ An (Nguyễn Thị Ngọc, 2014) và Quảng Ninh (Nguyễn Thị Nhung, 2017).

Nhóm nghiên cứu trực tiếp về công nhân và địa bàn tỉnh Bình Dương:

  • Giai đoạn lịch sử trước năm 1975: Công trình của Liên đoàn Lao động tỉnh Bình Dương (2003) và luận án của Nguyễn Thị Mộng Tuyền (2009) về phong trào đấu tranh của công nhân cao su Thủ Dầu Một (1945 - 1975).
  • Giai đoạn sau năm 1975 và thời kỳ đổi mới: Công trình lịch sử phong trào công nhân và công đoàn tỉnh (Liên đoàn Lao động tỉnh Bình Dương, 2009); đề tài nghiên cứu thực trạng và giải pháp xây dựng công nhân Bình Dương (Liên đoàn Lao động tỉnh Bình Dương, 2010); bộ sách "Địa chí Bình Dương" do Phan Xuân Biên chủ biên (2010); sách "Lịch sử Đảng bộ tỉnh Bình Dương (1975 - 2010)" (2011); công trình của Nguyễn Văn Hiệp (2011) về chuyển biến kinh tế - xã hội 1945 - 2007; sách của Phan Thanh Sơn (2011) về nguồn lao động; sách do Huỳnh Ngọc Đáng chủ biên (2015) tổng kết 20 năm phát triển; nghiên cứu của Nguyễn Đức Lộc và Nguyễn Văn Hiệp (2015) về phúc lợi và công nhân nhập cư; kỷ yếu hội thảo 20 năm phát triển và hội nhập (2016); luận văn của Phạm Thị Thu Hương (2007); các bài báo của Lê Linh - Nguyễn Đạo (2014), Thông tấn xã Việt Nam (2013), Báo Bình Dương (2013); các luận văn của Nguyễn Nguyệt Thu (2010), Phạm Thị Quý (2012), Phạm Văn Sơn Khanh (2000), Nguyễn Thị Nga (2005), Bùi Mạnh Trí (2002), Huỳnh Đức Thiện, Nguyễn Thanh Long; cùng các công trình của Chu Viết Luân (2003) và Tạ Ngọc Tân, Trương Giang Long, Trần Văn Lợi (2008).

Khoảng trống mà luận án lựa chọn giải quyết là: Các nghiên cứu trước phần lớn tiếp cận dưới góc độ triết học, kinh tế, xã hội học, quản trị kinh doanh hoặc nghiên cứu phong trào công đoàn; phạm vi khảo sát thường giới hạn trong các khoảng thời gian ngắn (như 2003 - 2008 hoặc trước năm 2005). Luận án của Lê Tuấn Anh là công trình chuyên khảo lịch sử đầu tiên nghiên cứu quá trình phát triển của đội ngũ công nhân Bình Dương một cách liên tục trong toàn bộ khung thời gian 20 năm (1997 - 2017).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xác lập cơ sở lý luận dựa trên chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm, chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam về giai cấp công nhân. Trọng tâm là định nghĩa được khẳng định tại Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X (năm 2008): giai cấp công nhân Việt Nam là lực lượng xã hội to lớn, đang phát triển, bao gồm những người lao động chân tay và trí óc, làm công hưởng lương trong các loại hình sản xuất kinh doanh và dịch vụ công nghiệp, hoặc dịch vụ có tính chất công nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu được áp dụng gồm hai phương pháp cơ bản của khoa học lịch sử:

  • Phương pháp lịch sử: Đóng vai trò chủ đạo nhằm tái hiện cụ thể, chân thực quá trình hình thành, biến đổi và phát triển của đội ngũ công nhân tỉnh Bình Dương theo trình tự thời gian qua hai giai đoạn 1997 - 2007 và 2008 - 2017, đặt trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa của địa phương.
  • Phương pháp logic: Được sử dụng đồng thời để phân tích mối quan hệ nhân quả, vạch ra quy luật vận động, bản chất và khuynh hướng phát triển của đội ngũ công nhân, làm cơ sở rút ra các đặc điểm và đưa ra dự báo khoa học.

Bên cạnh đó, luận án kết hợp các phương pháp liên ngành và phương pháp hỗ trợ: phân tích, tổng hợp, so sánh lịch sử, phương pháp thống kê và khảo sát thực địa trên địa bàn tỉnh Bình Dương.

Nguồn tư liệu nghiên cứu của luận án được khai thác từ bốn nhóm tài liệu:

  1. Văn kiện chính thức của Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội Đảng bộ tỉnh Bình Dương qua các nhiệm kỳ; văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ, các bộ ngành và các văn bản chỉ đạo của Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Dương cùng các sở, ban, ngành liên quan.
  2. Niên giám thống kê và các ấn phẩm thống kê của Cục Thống kê tỉnh Bình Dương, Tổng cục Thống kê; báo cáo chuyên đề của các sở, ban, ngành và số liệu từ các cuộc điều tra kinh tế - xã hội tại địa phương.
  3. Các công trình khoa học đã công bố, bao gồm luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ, sách chuyên khảo, bài báo trên các tạp chí khoa học, kỷ yếu hội thảo chuyên đề liên quan đến công nhân và địa bàn nghiên cứu.
  4. Tài liệu thông tin từ cổng thông tin điện tử của các cơ quan quản lý nhà nước và dữ liệu thực tế thu thập được qua các đợt khảo sát thực địa tại các doanh nghiệp và khu công nghiệp trên địa bàn tỉnh.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 hệ thống hóa và phân tích bốn nhóm tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước. Tác giả đánh giá những kết quả đã đạt được về mặt lý luận và thực tiễn của các công trình đi trước, đồng thời xác định các nội dung luận án cần tập trung thực hiện: phân tích hệ thống nhân tố tác động, tái hiện tiến trình 20 năm phát triển qua hai giai đoạn cụ thể, đúc kết các đặc điểm lịch sử nổi bật và đưa ra dự báo cùng các đề xuất chính sách.

Chương 2: Đội ngũ công nhân tỉnh Bình Dương thời kỳ đầu tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa (1997 – 2007)

Nội dung chương trình bày bối cảnh lịch sử sau khi tái lập tỉnh Bình Dương vào ngày 01/01/1997. Về tự nhiên, tỉnh có diện tích 2.694,64 km2, nằm ở cửa ngõ phía Bắc Thành phố Hồ Chí Minh, địa hình bình nguyên lượn sóng, khí hậu ít chịu ảnh hưởng của bão, thuận lợi cho xây dựng công nghiệp. Tác giả điểm lại truyền thống công nhân Thủ Dầu Một - Sông Bé từ thời thuộc Pháp qua hai cuộc kháng chiến đến thời kỳ bao cấp 1975 - 1985.

Sau năm 1997, với chính sách "trải chiếu hoa đón các nhà đầu tư", Bình Dương phát triển mạnh các khu công nghiệp, thu hút lao động nhập cư từ khắp các tỉnh, thành. Tác giả khảo cứu sự gia tăng nhanh chóng về số lượng công nhân, sự phân bổ theo thành phần kinh tế và địa bàn cấp huyện; trình độ học vấn và tay nghề ban đầu còn nhiều hạn chế; điều kiện ăn ở, nhà trọ và đời sống văn hóa còn thiếu thốn; tình hình tranh chấp lao động tập thể và vai trò của tổ chức công đoàn trong việc hòa giải, bảo vệ quyền lợi người lao động.

Chương 3: Đội ngũ công nhân tỉnh Bình Dương thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế (2008 – 2017)

Chương này phản ánh bước chuyển của tỉnh Bình Dương sang giai đoạn phát triển công nghiệp theo chiều sâu và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Tác giả phân tích các chủ trương của Đảng bộ tỉnh và chính quyền địa phương nhằm tái cơ cấu kinh tế, gắn phát triển công nghiệp với xây dựng đô thị văn minh.

Số lượng công nhân trong giai đoạn này tiếp tục gia tăng mạnh mẽ, cơ cấu dịch chuyển rõ nét với sự chiếm lĩnh của khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) và doanh nghiệp ngoài nhà nước. Tác giả đánh giá sự cải thiện về trình độ học vấn, tỷ lệ lao động qua đào tạo; phân tích thực trạng tiền lương, thu nhập bình quân và những khó khăn trong đời sống sinh hoạt. Chương này cũng phân tích hiệu quả của các chính sách an sinh xã hội địa phương như Chương trình nhà ở xã hội dành cho người có thu nhập thấp, mạng lưới y tế cơ sở và các chương trình hỗ trợ vốn vay xóa đói giảm nghèo cho người lao động.

Chương 4: Đặc điểm phát triển của đội ngũ công nhân tỉnh Bình Dương (1997 – 2017)

Từ kết quả khảo sát thực tế qua hai giai đoạn, tác giả khái quát năm đặc điểm phát triển nổi bật của đội ngũ công nhân tỉnh Bình Dương:

  1. Đội ngũ công nhân phát triển nhanh về số lượng, đa dạng về cơ cấu lao động gắn liền với quá trình thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa ở địa phương.
  2. Quy tụ lao động từ nhiều địa phương trên cả nước, người nhập cư chiếm đa số trong lực lượng công nhân.
  3. Trình độ học vấn và chuyên môn của công nhân từng bước được nâng lên nhưng nhìn chung vẫn còn thấp so với yêu cầu phát triển.
  4. Công nhân có nhiều cơ hội việc làm, thu nhập và đời sống ngày càng được cải thiện song vẫn còn gặp nhiều khó khăn, nhất là về nhà ở và thiết chế văn hóa.
  5. Đội ngũ công nhân đóng góp trực tiếp và to lớn vào tốc độ tăng trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu và nguồn thu ngân sách của tỉnh.

Phần cuối chương phân tích các yếu tố tác động từ cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, dự báo xu hướng biến đổi của thị trường lao động và đề xuất các nhóm kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng đội ngũ công nhân Bình Dương trong tương lai.

Dưới đây là bảng tổng hợp danh mục các bảng số liệu thống kê được tác giả xây dựng và sử dụng trong luận án:

Ký hiệu bảng Tên nội dung bảng số liệu trong văn bản luận án
Bảng 1.1 Công nhân công nghiệp trên địa bàn tỉnh Bình Dương phân theo thành phần kinh tế (1997 – 2007)
Bảng 1.2 Công nhân công nghiệp trên địa bàn tỉnh Bình Dương phân theo huyện/thị xã (1997 – 2007)
Bảng 1.3 Cơ cấu dân số tỉnh Bình Dương theo nhóm tuổi năm 2006
Bảng 1.4 Cơ cấu lao động tỉnh Bình Dương theo trình độ học vấn phổ thông
Bảng 1.5 Cơ cấu lao động tỉnh Bình Dương theo trình độ chuyên môn nghiệp vụ
Bảng 1.6 Lao động nhập cư ở Bình Dương theo trình độ chuyên môn nghiệp vụ
Bảng 1.7 Tranh chấp lao động tập thể trên địa bàn tỉnh Bình Dương (2003 – 2007)
Bảng 1.8 Thu nhập bình quân của công nhân tỉnh Bình Dương trong các khu công nghiệp phân theo loại hình doanh nghiệp và ngành nghề (2003 – 2007)
Bảng 1.9 Tình hình nhà ở của công nhân nhập cư tỉnh Bình Dương
Bảng 2.1 Doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh Bình Dương phân theo loại huyện/thị xã/thành phố (2009 – 2017)
Bảng 2.2 Dân số, lực lượng lao động và công nhân trong các doanh nghiệp của tỉnh Bình Dương (2007 – 2017)
Bảng 2.3 Công nhân trong các doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh Bình Dương phân theo loại hình doanh nghiệp (2007 – 2017)
Bảng 2.4 Trình độ chuyên môn, tay nghề của công nhân trong các doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh Bình Dương
Bảng 2.5 Cơ cấu trình độ công nhân trong các doanh nghiệp của tỉnh Bình Dương năm 2010
Bảng 2.6 Lao động đã qua đào tạo phân theo giới tính trên địa bàn tỉnh Bình Dương (2010 – 2017)
Bảng 2.7 Tiền lương của người lao động ở các doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh Bình Dương (2008 – 2017)

Một số chỉ tiêu kinh tế - xã hội của tỉnh Bình Dương được ghi nhận trong văn bản nghiên cứu:

  • Tốc độ tăng dân số bình quân của tỉnh đạt 7,3%/năm (cao hơn mức 3,2%/năm của toàn vùng Đông Nam Bộ).
  • Hàng năm tỉnh giải quyết việc làm cho trên 40 ngàn lao động.
  • Dân số toàn tỉnh tăng gấp 3 lần sau 20 năm; tỷ lệ nam chiếm 48,3% và nữ chiếm 51,7% (Niên giám thống kê tỉnh Bình Dương 2018).
  • Tỷ lệ xã, phường, thị trấn đạt chuẩn quốc gia về y tế đạt 90%; trạm y tế cấp xã có bác sĩ làm việc đạt 94%; tỷ lệ hộ nghèo giảm còn 2,5%.
  • Tỉnh duy trì 29 khu công nghiệp hoàn chỉnh hạ tầng kỹ thuật phục vụ sản xuất.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới trên hai phương diện:

Về phương diện khoa học:

  • Trên cơ sở tổng hợp các nguồn tư liệu lưu trữ và thống kê, luận án tái hiện một cách toàn diện và có hệ thống quá trình phát triển của đội ngũ công nhân tỉnh Bình Dương trong 20 năm (1997 - 2017).
  • Phân tích và làm rõ các đặc điểm mang tính quy luật của quá trình biến đổi công nhân tại một tỉnh công nghiệp trọng điểm phía Nam, đồng thời chỉ ra tác động tương hỗ giữa sự phát triển công nhân với quá trình chuyển biến kinh tế - xã hội và đô thị hóa tại Bình Dương.

Về phương diện thực tiễn:

  • Cung cấp các luận cứ khoa học thực chứng giúp cấp ủy và chính quyền tỉnh Bình Dương tham khảo trong việc xây dựng chủ trương, chính sách đào tạo nghề, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và giải quyết an sinh xã hội cho người lao động.
  • Cung cấp nguồn tư liệu lịch sử chuyên khảo phục vụ công tác giảng dạy, học tập và nghiên cứu về lịch sử địa phương, lịch sử giai cấp công nhân Việt Nam trong thời kỳ đổi mới.

Về kiến nghị, tác giả đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao tay nghề cho công nhân trước yêu cầu của cách mạng công nghiệp 4.0, tăng cường quản lý nhà nước về quan hệ lao động, mở rộng quỹ nhà ở xã hội và hoàn thiện các thiết chế văn hóa, y tế phục vụ công nhân tại các khu công nghiệp.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Theo phạm vi mà tác giả đã xác định trong phần Dẫn luận, công trình tập trung vào đối tượng người lao động làm công hưởng lương trong các doanh nghiệp sản xuất và dịch vụ công nghiệp (khu vực nhà nước, ngoài nhà nước và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài), không khảo sát nhóm chủ doanh nghiệp, chuyên gia kỹ thuật và người lao động có quốc tịch nước ngoài.

Do giới hạn mốc thời gian kết thúc ở năm 2017, các biến động của lực lượng công nhân Bình Dương trong giai đoạn sau năm 2017 trước các tác động sâu sắc của chuyển đổi số, tự động hóa và các biến động kinh tế mới là những vấn đề để ngỏ, tạo cơ sở cho các công trình nghiên cứu lịch sử và xã hội học tiếp tục khai thác trong tương lai.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo đối với nhiều nhóm đối tượng:

  • Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc các chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Xã hội học, Kinh tế lao động và Quản lý công khi nghiên cứu về quá trình công nghiệp hóa, lao động di cư và lịch sử kinh tế - xã hội địa phương thời kỳ đổi mới.
  • Cán bộ lãnh đạo, cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức Công đoàn: Luận án cung cấp các chuỗi số liệu thống kê thực chứng (từ Bảng 1.1 đến Bảng 2.7) về cơ cấu ngành nghề, thành phần kinh tế, tình hình nhà ở, tranh chấp lao động và thu nhập, hỗ trợ việc hoạch định chính sách an sinh và thiết chế xã hội cho công nhân khu công nghiệp.
  • Nội dung đáng tham khảo nhất: Chương 2 và Chương 3 với hệ thống tư liệu lịch sử chi tiết về hai chặng đường 1997 - 2007 và 2008 - 2017, cùng Chương 4 với sự đúc kết 5 đặc điểm nổi bật của công nhân di cư tại một trung tâm công nghiệp lớn.

Câu hỏi thường gặp

1. Đối tượng công nhân được khảo sát trong luận án bao gồm những ai và loại trừ những đối tượng nào?
Luận án khảo sát những người lao động làm công hưởng lương trong các loại hình doanh nghiệp sản xuất kinh doanh và dịch vụ công nghiệp thuộc doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp ngoài nhà nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài trên địa bàn tỉnh Bình Dương. Luận án loại trừ các chủ doanh nghiệp, các chuyên gia và lao động là người nước ngoài.

2. Luận án phân chia tiến trình phát triển của công nhân Bình Dương thành mấy giai đoạn?
Luận án phân chia tiến trình 20 năm thành hai giai đoạn lịch sử tương ứng với hai chương nội dung: giai đoạn thứ nhất từ năm 1997 đến năm 2007 (thời kỳ đầu tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa sau khi tái lập tỉnh) và giai đoạn thứ hai từ năm 2008 đến năm 2017 (thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế).

3. Vì sao lao động nhập cư lại chiếm vị trí trung tâm trong nghiên cứu của luận án?
Bình Dương có tốc độ tăng dân số bình quân 7,3%/năm (cao hơn mức 3,2%/năm của vùng Đông Nam Bộ), dân số tăng gấp 3 lần sau 20 năm và hàng năm giải quyết việc làm cho hơn 40 ngàn lao động. Tác giả chứng minh rằng người nhập cư chiếm đa số trong lực lượng công nhân công nghiệp, tạo nên đặc điểm quy tụ lao động từ nhiều địa phương trên cả nước và chi phối trực tiếp các vấn đề về nhà ở trọ, an sinh xã hội và quan hệ lao động.

4. Luận án chỉ ra những mặt hạn chế cơ bản nào của đội ngũ công nhân Bình Dương?
Văn bản luận án chỉ ra hai hạn chế lớn: thứ nhất, trình độ chuyên môn, học vấn và tay nghề của công nhân dù từng bước được nâng lên nhưng nhìn chung vẫn còn thấp, đa số vẫn là lao động phổ thông; thứ hai, đời sống vật chất và tinh thần còn nhiều khó khăn, thiếu thốn về nhà ở ổn định và các thiết chế văn hóa, y tế tại cơ sở.

5. Cơ sở dữ liệu và phương pháp nghiên cứu chính của luận án là gì?
Luận án sử dụng phương pháp lịch sử kết hợp với phương pháp logic làm chủ đạo, kết hợp thống kê, so sánh và khảo sát thực địa. Nguồn tư liệu bao gồm các văn kiện Đảng, văn bản quy phạm pháp luật, ấn phẩm thống kê của Cục Thống kê tỉnh Bình Dương, Tổng cục Thống kê, các báo cáo chuyên đề của sở ban ngành và các công trình nghiên cứu khoa học liên quan.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Lê Tuấn Anh là công trình chuyên khảo lịch sử phục dựng có hệ thống và toàn diện quá trình phát triển của đội ngũ công nhân tỉnh Bình Dương qua 20 năm (1997 - 2017). Tác phẩm đã làm rõ các nhân tố tác động, phân tích thực trạng biến động về quy mô, cơ cấu, trình độ và đời sống của người lao động gắn với quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa tại địa phương. Qua đó, công trình khái quát năm đặc điểm lịch sử nổi bật của lực lượng công nhân di cư, đóng góp nguồn tư liệu khoa học xác thực và đề xuất các luận cứ thực tiễn phục vụ việc phát triển nguồn nhân lực trong giai đoạn mới.