Luận án tiến sĩ: So sánh nhân vật trong truyện kỳ ảo trung đại Việt Nam và Hàn Quốc

Luận án so sánh nhân vật trong truyện kỳ ảo trung đại Việt Nam và Hàn Quốc, phân tích đặc điểm văn hóa, tư tưởng qua góc nhìn văn học.

• Tác giả: Kim Kihyun
• Người hướng dẫn: PGS. TS Lê Văn Tấn
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: So Sánh Nhân Vật Trong Truyện Kỳ Ảo Trung Đại Việt Nam Và Hàn Quốc
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Chương này khái quát các nghiên cứu về truyện kỳ ảo trung đại của Việt Nam và Hàn Quốc, tập trung vào hai nội dung chính: nghiên cứu về thể loại và nghiên cứu về nhân vật. Các tài liệu được trình bày chủ yếu dựa trên nguồn tư liệu đã xuất bản và dịch thuật tại Việt Nam. Đối với Hàn Quốc, chỉ điểm một số công trình tiêu biểu có liên quan trực tiếp đến nội dung luận án. Truyện truyền kỳ là một phần của truyện kỳ ảo trung đại, do đó, các nghiên cứu về truyện truyền kỳ cũng được đề cập.

1.1. Nghiên cứu về thể loại truyện kỳ ảo trung đại Việt Nam

Truyện kỳ ảo trung đại Việt Nam là một thể loại độc đáo, có lịch sử hình thành và phát triển lâu dài. Ngay từ khi xuất hiện, nó đã thu hút sự quan tâm của các học giả đương thời thông qua các lời đề tựa, bạt, bình phẩm. Tuy nhiên, sự hình dung về truyện kỳ ảo như một thể loại văn học độc lập chưa được quan tâm đúng mức. Các học giả như Vũ Quỳnh, Kiều Phú, Lê Quý Đôn đã để lại dấu ấn qua các tập truyện như Lĩnh Nam chích quái lục, Truyền kỳ mạn lục. Các bài tựa, bạt của họ mang tính phẩm bình, ngẫm ngợi, nhưng cũng có giá trị định hình cho các nhà nghiên cứu sau này.

1.2. Nghiên cứu về thể loại truyện kỳ ảo trung đại Hàn Quốc

Các nghiên cứu về truyện kỳ ảo trung đại Hàn Quốc tập trung vào các tác phẩm tiêu biểu như Tam quốc di sự, Kim Ngao tân thoại. Các công trình này thường phân tích sự ảnh hưởng của văn hóa Trung Quốc và sự sáng tạo độc đáo của Hàn Quốc trong việc xây dựng nhân vật và cốt truyện. Các nghiên cứu so sánh giữa truyện kỳ ảo Việt Nam và Hàn Quốc còn hạn chế, nhưng đã bắt đầu được chú ý trong những năm gần đây.

II. Một số vấn đề lý thuyết liên quan và cơ sở hình thành thể loại

Chương này đề cập đến các vấn đề lý thuyết liên quan đến truyện kỳ ảo trung đại, bao gồm quan niệm về cái kỳ ảo và cơ sở hình thành thể loại. Các yếu tố lịch sử, xã hội, văn hóa được phân tích để làm rõ sự hình thành và phát triển của thể loại này tại Việt Nam và Hàn Quốc.

2.1. Quan niệm về cái kỳ ảo và thể loại truyện kỳ ảo

Cái kỳ ảo được hiểu là những yếu tố siêu nhiên, huyền bí, vượt ra ngoài quy luật tự nhiên. Truyện kỳ ảo trung đại là thể loại văn học kết hợp giữa yếu tố kỳ ảo và hiện thực, phản ánh tư duy nghệ thuật và văn hóa của thời đại. Các tác phẩm thường xoay quanh các nhân vật có khả năng siêu nhiên hoặc các sự kiện huyền bí.

2.2. Cơ sở hình thành thể loại truyện kỳ ảo trung đại

Sự hình thành truyện kỳ ảo trung đại tại Việt Nam và Hàn Quốc chịu ảnh hưởng từ văn hóa Trung Quốc, nhưng đã được bản địa hóa một cách sáng tạo. Các yếu tố lịch sử, xã hội, tôn giáo như Phật giáo, Nho giáo, Lão giáo đóng vai trò quan trọng trong việc định hình thể loại này. Các tác phẩm thường phản ánh tư tưởng và giá trị văn hóa truyền thống của mỗi quốc gia.

III. Đặc điểm một số kiểu nhân vật trong truyện kỳ ảo trung đại

Chương này phân tích các kiểu nhân vật chính trong truyện kỳ ảo trung đại của Việt Nam và Hàn Quốc, bao gồm nhân vật kỳ ảo và nhân vật đời thường. Các nhân vật này được phân loại dựa trên mối liên hệ với thế giới kỳ ảo và hiện thực.

3.1. Kiểu nhân vật kỳ ảo

Nhân vật kỳ ảo là những nhân vật có khả năng siêu nhiên hoặc xuất thân từ thế giới huyền bí. Chúng được chia thành hai loại: nhân vật có mối liên hệ ít/nhiều với trần thế và nhân vật hầu như không liên hệ với trần thế. Các nhân vật này thường đại diện cho các giá trị tâm linh, tôn giáo hoặc phản ánh tư duy nghệ thuật của tác giả.

3.2. Kiểu nhân vật đời thường

Nhân vật đời thường là những người bình thường, có thể tiếp xúc hoặc không tiếp xúc với thế giới kỳ ảo. Họ thường đại diện cho các giá trị đạo đức, xã hội và phản ánh hiện thực cuộc sống. Các nhân vật này giúp làm nổi bật sự tương phản giữa thế giới kỳ ảo và hiện thực.

IV. Sự thể hiện các chiều cạnh văn hóa qua hình tượng nhân vật

Chương này phân tích cách các nhân vật trong truyện kỳ ảo trung đại phản ánh các yếu tố văn hóa truyền thống của Việt Nam và Hàn Quốc, bao gồm Phật giáo, Lão giáo, Nho giáo và văn hóa bản địa.

4.1. Nhân vật và các chiều cạnh văn hóa Phật giáo

Các nhân vật trong truyện kỳ ảo trung đại thường phản ánh sự ảnh hưởng của Phật giáo, đặc biệt là các thiền sư và các tông phái. Họ đại diện cho sự giác ngộ, từ bi và các giá trị tâm linh. Các tác phẩm thường đề cao vai trò của Phật giáo trong việc bảo vệ và phát triển quốc gia.

4.2. Nhân vật và các chiều cạnh văn hóa Nho giáo

Nho giáo được phản ánh qua các nhân vật như nho sinh, quan lại và minh quân. Các nhân vật này đại diện cho các giá trị đạo đức, trách nhiệm xã hội và sự đề cao khoa cử. Các tác phẩm thường ca ngợi các gương liệt nữ và phụ nữ đoan chính, phản ánh tư tưởng Nho giáo về gia đình và xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề ảnh hưởng nhiều mặt của văn hóa, văn học, các hệ tư tưởng, các triết thuyết tôn giáo Trung Hoa đến sáng tác truyện kỳ ảo Việt Nam. Đây là cách mà nhà nghiên cứu đặt truyện kỳ ảo trong bối cảnh không - thời gian văn hóa, tư tưởng xã hội chung của khu vực Đông Á. Đường hướng này cũng sẽ có những khai mở thú vị về việc xác định những phương diện giá trị nội dung cũng như nghệ thuật truyện kỳ ảo trung đại Việt Nam. Một số nghiên cứu tiêu biểu có thể kể tới như nghiên cứu của Trần Nghĩa, của Trần Đình Sử, Phạm Tú Châu, Trần Ích Nguyên, Trần Lê Bảo, Lê Thu Yến… Một số nhận xét đáng chú ý như: “Ảnh hưởng của Đạo giáo đối với số tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam kể trên, nhất là loại tiểu thuyết truyền kỳ, chí quái chủ yếu thể hiện trên ba mặt: cấu trúc tác phẩm, xây dựng nhân vật, thiết 13 kế môi trường… Đối với sự phát triển của thể loại văn học nước ta, chính Đạo giáo cũng đã góp phần dẫn dắt tiểu thuyết đi từ bút ký, đến chí quái, truyền kỳ và một vài thể loại khác nữa như diễm tình, công án… ” [190], “… các nhà văn cỡ như Nguyễn Dữ, không bao giờ chỉ học ở một người, một tác phẩm, cho dù tác phẩm ấy có ảnh hưởng to lớn đến đâu, mà còn học ở cả một nền văn hoá.

Ta có thể nói tác phẩm của ông kết tinh từ nền văn học cổ điển chữ Hán rộng lớn” [242, tr.25]… Rất đáng chú ý theo hướng này là một loạt bài viết của nhà nghiên cứu Lê Thu Yến cùng các cộng sự trong cụm bài viết sau đây: 1) “Phép thuật, tướng số, bói toán, phong thủy - niềm tin tâm linh trong văn học trung đại” [345], 2) “Cầu cúng, khấn vái - niềm tin tâm linh trong văn học trung đại Việt Nam” [346], 3) “Trời Phật, Thánh Thần - niềm tin tâm linh trong văn học trung đại Việt Nam” [347]… Trong nhóm bài viết này, các tác giả đã có những phân tích thú vị về vị trí, ý nghĩa cũng như sự hiện diện của các yếu tố tâm linh, các hình thức lễ bái, cầu cúng của người Việt trong văn học cổ, trung đại mà trong nhiều dẫn chứng, tác phẩm truyện kỳ ảo đã được nhắc tới. Những gợi dẫn của Lê Thu Yến khá thú vị, giúp chúng tôi trong việc khảo sát và luận giải những phương diện văn hóa, tôn giáo tín ngưỡng trong truyện kỳ ảo trung đại Việt Nam cũng như Hàn Quốc. Về phương diện tư duy thể loại, nghĩa là hình dung truyện kỳ ảo như một thể loại văn học trong thực tiễn của lịch sử văn học trung đại Việt Nam, theo khảo sát của chúng tôi, các nhà nghiên cứu đi trước đã có những quan niệm về các vấn đề như gọi tên thể loại, nêu bật những đặc điểm, đặc trưng để nhận diện thể loại. Nhà nghiên cứu Trần Nghĩa cho rằng, yếu tố kỳ trong truyện kỳ ảo liên quan đến những câu chuyện “hiếm thấy”, về hình thức thì nó là ‘hư bút” [187, tập 1, tr.

Trần Thị Băng Thanh thì cho rằng cái kỳ là “vượt quá ngưỡng thông thường của những sự việc bình thường” [263, tr. Đoàn Lê Giang thì viết cái kỳ “… không được hiểu là kỳ ảo, kỳ dị mà phải hiểu như một quan niệm văn học, một phương pháp sáng tác: vô kỳ bất truyền” [67, tr. Nhà 14 nghiên cứu Nguyễn Đăng Na có những nghiên cứu sâu về loại hình này và cho rằng: “… truyền kỳ nếu đứng riêng, là một thể tài của truyện ngắn trung đại. Do các nhân vật, tình tiết, kết cấu… của truyện phần lớn là lạ kỳ đặc biệt, nên người ta gọi chúng là truyền kỳ” [166, 212].

Đinh Phan Cẩm Vân đưa ra định nghĩa: “Truyền kỳ là truyền đi một sự kỳ lạ. Vì vậy, hạt nhân cơ bản của loại tiểu thuyết này là kỳ. Song cái kỳ - lạ - trong truyền kỳ không dừng lại ở việc ghi chép kỳ sự, kỳ nhân. Ở một trình độ cao hơn, kỳ là một phương thức tư duy nghệ thuật kiểu phương Đông để tạo nên những kỳ văn” [312, tr.

Vũ Thanh là nhà nghiên cứu có những nghiên cứu bài bản, công phu hơn cả về thể loại truyện kỳ ảo [266], [267], [268], [269], [270], [271], [272]. Trong các công trình nghiên cứu đó của mình, nhà nghiên cứu đã có quan niệm khá hoàn chỉnh về thể loại cũng như nhiều vấn đề liên quan đến đặc trưng thể loại. Về quan niệm thể loại, Vũ Thanh cho rằng: “Truyện ngắn kỳ ảo là một thể loại văn xuôi độc đáo… phản ánh hiện thực qua cái kỳ lạ, kết cấu của mỗi truyện kỳ ảo Đông Á thống nhất bởi hai hạt nhân cơ bản: kỳ và thực. Vai trò của mỗi yếu tố, sự tác động qua lại giữa chúng biến thiên qua mỗi giai đoạn cụ thể của sự phát triển thể loại…” [270, tr.

Bên cạnh việc duy danh định nghĩa khái niệm, các nhà nghiên cứu cũng đồng thời chỉ ra những đặc trưng thể loại truyện kỳ ảo. Một số nghiên cứu tiêu biểu như: Trần Nghĩa với Tổng tập tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam (4 tập) với giá trị sưu tầm, giới thiệu, chú giải và dịch. Công trình của Trần Nghĩa chủ biên có ý nghĩa cực kỳ quan trọng trong việc hệ thống hóa, phân loại và giới thiệu văn bản. Đây là một bộ sách được làm công phu với sự cộng tác của nhiều nhà nghiên cứu, dịch giả có uy tín.

Tác giả Phạm Văn Thắm tiến hành nghiên cứu văn bản và đánh giá thể loại truyện truyền kỳ bằng chữ Hán ở Việt Nam qua luận án tiến sĩ của mình năm 1996 [274], từ đó đưa ra được danh mục một số truyện ngắn tiêu biểu. Tác giả Nguyễn Phong Nam với chuyên khảo “Truyện truyền kỳ Việt Nam đặc điểm hình thái - văn hóa và lịch sử [177] thì lại có tham vọng khảo sát, luận giải mang tính hệ thống, toàn diện về loại hình truyện truyền kỳ; song nhiều 15 vấn đề đặt ra trong công trình này cũng cần phải có những tranh luận thêm. Đỗ Thị Mỹ Phương trong luận án tiến sĩ “Truyện truyền kỳ Việt Nam thời trung đại (nhìn từ phương diện tổ chức cốt truyện và xây dựng nhân vật)” [212] đã có những đóng góp nhất định trên một số nội dung nghiên cứu là: 1) Đề xuất khái niệm truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam với những tiêu chí cụ thể để khu biệt truyện truyền kỳ với các thể loại khác và nhận diện tác phẩm truyền kỳ giữa phức hợp sáng tác của các nhà văn trung đại; 2) Khảo sát, hệ thống hóa danh mục 205 tác phẩm truyền kỳ từ các tập văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại, 3) Nghiên cứu một cách hệ thống các phương diện khác nhau trong tổ chức cốt truyện và xây dựng nhân vật ở truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam, làm sáng tỏ đặc điểm và lý giải sự vận động của thể loại, đồng thời khẳng định đóng góp của các nhà văn truyền kỳ với việc xây dựng nền văn xuôi dân tộc. Đóng góp cho bức tranh nghiên cứu thể loại này cần phải ghi nhận những nỗ lực hết sức đáng trân trọng của nhà nghiên cứu Vũ Thanh.

Trong cụm công trình của mình như “Những biến đổi của yếu tố kỳ và thực trong truyện truyền kỳ Việt Nam” [266], “Thánh Tông di thảo - Bước đột khởi trong tiến trình phát triển của thể loại truyện ngắn Việt Nam trung đại” [267], “Dư ba của truyện truyền kỳ, chí dị trong văn học Việt Nam hiện đại” [268], “Đóng góp của Nguyễn Dữ cho thể loại truyện truyền kỳ Đông Á” [269], “Thể loại truyện ngắn kỳ ảo Việt Nam trung đại: Quá trình nảy sinh và phát triển đến đỉnh điểm” [270], “Tiến trình truyện kỳ ảo Việt Nam những năm cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX” [271], Truyện kỳ ảo trung đại Việt Nam [272]… nhà nghiên cứu đã đi từ những nghiên cứu trường hợp, những nghiên cứu một/ một vài đặc điểm phương diện trong cảm hứng tư tưởng hoặc nghệ thuật đến những nghiên cứu khái quát, tổng kết, đánh giá khá sâu và toàn diện về thể loại, từ nguồn gốc, nội dung khái niệm thể loại đến đặc trưng phương thức tư duy nghệ thuật, quá trình vận động và phát triển của thể loại… Những nghiên cứu của Vũ Thanh là những gợi dẫn, tham chiếu rất quan trọng cho chúng tôi khi thực hiện nghiên cứu này. Những nghiên cứu về thể loại truyện kỳ ảo trung đại Hàn Quốc trong tương quan so sánh với truyện kỳ ảo Việt Nam Khá tương đồng về nhiều mặt với loại hình truyện kỳ ảo trung đại Việt Nam, loại hình truyện kỳ ảo trung đại Hàn Quốc cũng thu hút được sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu cổ văn hai đất nước. Trước hết cần nhắc tới vị trí thể loại trong các bộ sách lịch sử văn học trung đại Hàn Quốc, các tập giáo trình giảng dạy cũng như các sách tổng tập, tuyển tập văn học Hàn Quốc, thể loại truyện kỳ ảo đều được quan tâm bàn đến. Trong cuốn Văn học sử Hàn Quốc, các tác giả Komisook, Jungmin, Jung Byung Sui đã có những đánh giá cao về các tập truyện như Tam quốc di sự của Nhất Nhiên, Tam quốc sử ký của Kim Phú Thức (phần Liệt truyện): “Liệt truyện trong Sử ký là cách hành văn sinh động và phong phú đa dạng… Tam quốc sử ký đã viết được không ít câu chuyện lý thú… Tam quốc sử ký mang tư tưởng Nho giáo, còn Tam quốc di sự mang tư tưởng Phật giáo.

Tam quốc sử ký mang đậm tính cách lịch sử, còn Tam quốc di sự mang đậm tính cách văn học và truyện cổ. Đặc điểm nổi bật của Tam quốc di sự là có nhiều chuyện kỳ quái… Vì cách viết truyện kỳ quái rất khéo léo không phải không có căn cứ tư liệu…” [134, 106]. Đặc biệt khi viết về truyền kỳ của Kim Thời Tập qua tập KNTT, các nhà nghiên cứu đã có những đánh giá rất cao như: “Kim Ngao tân thoại chiếm vị trí quan trọng trong lịch sử tiểu thuyết Hàn Quốc…. Kim Ngao tân thoại là tiểu thuyết mà trước đó chưa có, được sáng tác theo nhận thức của một tác giả đặc biệt… trước đó đã có truyện cổ, truyện ký… là tác phẩm tiêu biểu đánh dấu mốc lịch sử của tiểu thuyết Hàn Quốc bước vào thời đại tiểu thuyết một cách chính thức…” [134, tr.