mở đầu tác phẩm là người đàn bà kể chuyện mang tên Nangtantai. Tác phẩm Munlatantai và Nangtantai cũng là dị bản Panchatantra ở Lào. Ở Campuchia truyện giữ nguyên tên của Ấn Độ. […] Các dị bản Panchatantra ở Đông Nam Á chỉ có bốn tập không thấy có tập năm như bản gốc.
Về kết cấu, cốt truyện, nhân vật trong truyện cơ bản không có thay đổi mấy. ngược lại một số tình tiết, lời văn, cách diễn đạt được “bản địa hóa” khá nhiều”14. Nhận định trên đây tuy không được chứng minh cụ thể trong các giáo trình nhưng có tính định hướng cao, là cơ sở để chúng tôi xem xét các vấn đề về văn bản Panchatantra ở Đông Nam Á. Ở một diễn biến khác, bên cạnh những bài viết có tính khái quát, định hướng thì cũng có những công trình được nghiên cứu dựa trên một phương diện, khía cạnh cụ thể của việc tiếp nhận Panchatantra ở Đông Nam Á.
Trong bài viết Cơ tầng Ấn Độ trong bản sắc văn hóa Đông Nam Á, tác giả Phan Thu Hiền đã lần lượt trình bày những ảnh hưởng của Ấn Độ đối với bản sắc văn hóa của Đông Nam Á từ chính trị, xã hội đến ngôn ngữ, đạo đức, tôn giáo và cả những dấu ấn về văn học. Trong bài viết này tác giả đã thống kê được những văn bản Ramayana, Mahabharata, Jataka và Panchatantra ở Đông Nam Á cùng với các hình thức lễ hội, tạo hình, nghệ thuật biểu diễn trong quá trình lưu truyền những tác phẩm này. Khóa luận xã hội học Đối với Panchatantra, nhà nghiên cứu khẳng định “nhân dân Đông Nam Á không tiếp thu Panchatantra với tư cách một Rajaniti (Khoa học cai trị cho các nhà cầm quyền) mà chỉ rút từ đó những kiến thức thực hành dẫn dắt xử thế tốt trong đời”15. Ngoài bài viết trên, tác giả Nguyễn Ngọc Bảo Trâm trong bài viết Sự di chuyển của kết cấu truyện lồng truyện và kiểu truyện khung trong văn học từ Ấn Độ sang Đông Nam Á (2009) đã trình bày một sự ảnh hưởng cụ thể của văn học Ấn qua Đông Nam Á – kiểu truyện khung và kết cấu truyện lồng trong truyện – mà Panchatantra cũng là một minh họa xác đáng.
“Đông Nam Á là một khu vực gần gũi và có tiếp nhận rất nhiều ảnh hưởng của Ấn Độ về nhiều phương diện văn hóa. Trong văn học, ngoài sự di chuyển của các truyện kể, các motif, chủ đề, thì kết cấu truyện lồng truyện và kiểu truyện khung của Ấn Độ cũng có những dấu ấn rất rõ nét ở nền văn học các nước Đông Nam Á”16. Phương diện kết cấu nghệ thuật là một đặc điểm quan trọng mà ngụ ngôn Đông Nam Á sẽ kế thừa từ Panchatantra. Bài viết này là những định 14 Xin xem: Lưu Đức Trung (2013), Văn học Ấn Độ, Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, tr.
Đỗ Thu Hà (2015), Giáo trình văn học Ấn Độ, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, tr. 15 Phan Thu Hiền, “Cơ tầng Ấn Độ trong bản sắc văn hóa Đông Nam Á”, Website: https://goo. 16 Nguyễn Ngọc Bảo Trâm (2009), “Sự di chuyển của kết cấu truyện lồng truyện và kiểu truyện khung trong văn học từ Ấn Độ sang Đông Nam Á”, Website: goo.gl/QSp9mk (truy cập ngày 9/4/2018). 11 hướng cần thiết để chúng tôi tiếp tục triển khai các vấn đề cụ thể khi gắn với văn bản tác phẩm ở phần nội dung.
Ngoài những vấn đề về nội dung có liên quan trực tiếp đến đề tài, chúng tôi cũng điểm qua hai công trình gồm luận án tiến sĩ Vấn đề bản địa hóa sử thi Ramayana Ấn Độ ở một số nước Đông Nam Á (1999) của tác giả Đỗ Thu Hà và luận văn thạc sĩ Từ Ramayana (Ấn Độ) đến Riêmkê (Campuchia) – nghiên cứu so sánh (2007) của tác giả Đoàn Phương Thảo17. Hai công trình đi trước này đã cung cấp cho chúng tôi một cái nhìn minh họa về việc so sánh giữa một tác phẩm văn học Ấn Độ với các văn phẩm tương tự của tác phẩm đó ở Đông Nam Á. Ngoài ra về mặt phương pháp luận nghiên cứu và phương pháp tiếp cận vấn đề văn hóa dân tộc, hai công trình kể trên đã có nhiều đóng góp cho việc định hướng, xây dựng con đường nghiên cứu vấn đề tiếp nhận một tác phẩm Ấn Độ ở Đông Nam Á. Qua việc điểm lại lịch sử vấn đề nghiên cứu, chúng tôi thấy được các học giả, các nhà nghiên cứu đi trước đã có những cách nhìn nhận, quan điểm và phương pháp nghiên cứu khác nhau.
Nhiều vấn đề chỉ mới được đặt ra mà chưa có công trình nào thực sự giải quyết cách triệt để, chẳng hạn như việc xác định nguồn gốc và các phiên bản của Khóa luận xã hội học Panchatantra ở Đông Nam Á, những biểu hiện cụ thể của việc tiếp nhận…. Chúng tôi nhận thấy việc nghiên cứu so sánh giữa Panchatantra với ngụ ngôn Aesop và ngụ ngôn Đông Nam Á vẫn còn nhiều khoảng trống chưa được xem xét một cách nghiêm túc và bài bản. Mặt khác, với một quy mô lớn về cả số lượng tác phẩm và nội dung cần phải bao quát, chúng tôi xin kế thừa những mô tả, phân tích và những nhận xét tinh tường về tư tưởng, nội dung nghệ thuật trong các công trình của các tác giả đi trước để giải quyết các vấn đề trong khóa luận này cách trọn vẹn hơn. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.
Đối tượng nghiên cứu Việc so sánh giữa Panchatantra và ngụ ngôn Aesop được giới hạn trong phạm vi thể loại truyện ngụ ngôn. Từ các đặc trưng của thể loại truyện ngụ ngôn, chúng tôi chọn ra các luận điểm phù hợp để so sánh tìm ra những tương đồng và dị biệt giữa hai tác phẩm. Bên cạnh đó, việc so sánh giữa Panchatantra với các dị bản của nó ở Đông Nam Á và các truyện ngụ ngôn bản địa của khu vực này là để tìm ra các hệ quả của sự tiếp xúc văn 17 Xin xem: Đỗ Thu Hà (1999), Vấn đề bản địa hóa sử thi Ramayana Ấn Độ ở một số nước Đông Nam Á, Luận án Tiến sĩ Ngữ văn Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Hà Nội. Đoàn Phương Thảo (2007), Từ Ramayana (Ấn Độ) đến Riêmkê (Campuchia) – Nghiên cứu so sánh, Luận văn Thạc sỹ Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh.
12 hóa từ phía người tiếp thu ảnh hưởng (cụ thể là ngụ ngôn Lào, Campuchia, Thái Lan và Việt Nam). Do đó, việc so sánh chỉ tập trung vào việc làm sáng tỏ sự lưu truyền Panchatantra ở Đông Nam Á trên các bình diện: các hình thức tiếp thu và quá trình tiếp biến của các văn bản Panchatantra ở các nước Đông Nam Á. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu chính của đề tài là một số tác phẩm ngụ ngôn của ba khu vực: - Ngụ ngôn Ấn Độ: Panchatantra; - Ngụ ngôn Hy Lạp: Aesop; - Một số ngụ ngôn Đông Nam Á: + Ngụ ngôn Lào: Nang Tăntay và XiêuXaVạt; + Ngụ ngôn Campuchia: truyện về quan tòa Thỏ; + Ngụ ngôn Thái Lan: Nang Tantrai; + Ngụ ngôn Việt Nam: một số truyện ngụ ngôn văn xuôi. Mục đích nghiên cứu Khi thực hiện đề tài này, chúng tôi xác định một số mục đích khoa học sau đây: Thứ nhất, xác định và giới thuyết lại một số khái niệm lý thuyết công cụ làm cơ sở Khóa luận xã hội học nghiên cứu như: nghiên cứu ảnh hưởng, nghiên cứu song song trong văn học so sánh; trình bày khái quát các đặc trưng về thể loại truyện ngụ ngôn và lược thuật về các văn bản được chọn làm đối tượng nghiên cứu.
Thứ hai, khảo sát hai tập truyện Panchatantra và ngụ ngôn Aesop, rút ra những đặc điểm của từng tập truyện về mặt thể loại: đề tài, nhân vật và kết cấu nghệ thuật. Dựa trên những kết quả ấy, tiến hành so sánh để tìm ra những điểm giống, điểm khác về thể loại giữa Panchatantra và ngụ ngôn Aesop. Kết quả của việc so sánh này sẽ là cơ sở để khẳng định sự chuẩn mực về mặt thể loại của Panchatantra, đồng thời cho thấy những giá trị, những điểm đặc sắc riêng gắn với màu sắc văn hóa của từng khu vực, từng quốc gia trong hai tác phẩm. Thứ ba, xem xét sự tiếp nhận của Panchatantra vào môi trường văn hóa, văn học khu vực Đông Nam Á.
Phân tích các yếu tố văn học - văn hóa, lịch sử - xã hội trong cơ tầng văn hóa bản địa Đông Nam Á, viện dẫn thêm cứ liệu của các ngành khoa học có liên quan (tôn giáo, triết học, nghệ thuật tạo hình…) để mô tả môi trường văn hóa mà Panchatantra được tiếp nhận trong một thời gian lịch sử nhất định của Đông Nam Á. Từ đó, tìm ra quá trình hình thành văn bản Panchatantra ở Đông Nam Á. Qua việc so sánh và đối chiếu các văn bản, thấy được quá trình tiếp biến Panchatantra ở Đông Nam Á: tìm ra cơ sở, nguyên tắc và 13 biểu hiện cụ thể của việc lựa chọn, tiếp thu và biến đổi các yếu tố về nội dung và nghệ thuật của Panchatantra ở Đông Nam Á. Thứ tư, với đề tài này chúng tôi muốn tiếp cận những khoảng trống còn bị bỏ ngỏ trong việc nghiên cứu văn học Ấn Độ, đặc biệt là văn học cổ đại với những tác phẩm thuộc truyện kể dân gian Ấn Độ.
Ngoài ra, chúng tôi còn nhân cơ hội này để xác lập một hệ thống các đơn vị tác phẩm vừa phục vụ cho việc nghiên cứu của đề tài vừa là nguồn tư liệu để tham khảo về sau. Phương pháp nghiên cứu Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi cố gắng kết hợp các phương pháp nghiên cứu đặc thù của khoa nghiên cứu văn học dân gian phối hợp với các phương pháp nghiên cứu khác: - Phương pháp phân tích cấu trúc được dùng để phân tách các thành tố cấu thành chỉnh thể nghệ thuật của tác phẩm. Trong đó, việc phân tách các đối tượng thành các bộ phận riêng lẻ, sắp xếp chúng vào trong những hệ thống phù hợp và thống kê, phân loại các đơn vị đã phân chia là các thao tác cơ bản trong việc khảo sát văn bản. - Phương pháp hệ thống được sử dụng thường xuyên trong suốt quá trình nghiên cứu.
Bởi lẽ những phân tách về cấu trúc của tác phẩm đều dựa trên những hệ thống riêng biệt mà Khóa luận xã hội học mỗi một biểu hiện nhỏ đều có ý nghĩa như là những dấu hiệu để tìm ra sự tương đồng và khác biệt giữa các đối tượng so sánh.