Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong cơ cấu hoạt động của các ngân hàng thương mại (NHTM), hoạt động cấp tín dụng luôn giữ vị trí cốt lõi và đóng vai trò là nguồn tạo doanh thu chủ đạo. Dư nợ tín dụng thông thường chiếm tỷ trọng áp đảo, có thể lên tới 70% tổng tài sản của ngân hàng, đồng thời thu nhập từ hoạt động tín dụng đóng góp khoảng 2/3 tổng lợi nhuận của toàn hệ thống. Do quy mô vốn phân bổ lớn, rủi ro tín dụng (RRTD) trở thành mối đe dọa thường trực, trực tiếp tác động đến sự an toàn tài chính của ngân hàng và sự ổn định của nền kinh tế.

Ngân hàng Thương mại Cổ phần Phát triển Thành phố Hồ Chí Minh (HDBank) – Sở Giao dịch (SGD) Đồng Nai trong giai đoạn vừa qua đã ghi nhận tốc độ tăng trưởng tín dụng nhanh chóng nhằm đáp ứng nhu cầu vốn của các thành phần kinh tế trên địa bàn tỉnh Đồng Nai. Tuy nhiên, bối cảnh kinh tế có nhiều biến động, đặc biệt là những ảnh hưởng tiêu cực kéo dài từ đại dịch Covid-19, đã đặt công tác quản trị rủi ro tín dụng (QTRRTD) tại đơn vị trước nhiều thách thức phức tạp. Nhằm nhận diện thực trạng, đánh giá các điểm hạn chế và tìm kiếm giải pháp phòng ngừa, tác giả Đoàn Phan Thụy Tường Vy đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp: "Quản trị rủi ro tín dụng tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Phát triển Thành phố Hồ Chí Minh – Sở Giao dịch Đồng Nai".

Hệ thống mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác lập rõ ràng:

  • Mục tiêu tổng quát: Tìm ra các giải pháp quản trị rủi ro tín dụng tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Phát triển Thành phố Hồ Chí Minh – Sở Giao dịch Đồng Nai.
  • Mục tiêu cụ thể:
    1. Tìm hiểu tổng quan về rủi ro tín dụng và vai trò của quản trị rủi ro trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại.
    2. Phân tích thực trạng rủi ro tín dụng và công tác quản trị rủi ro tín dụng trong hoạt động kinh doanh của HDBank – SGD Đồng Nai giai đoạn 2020 – 2022.
    3. Đề xuất các giải pháp và khuyến nghị có tính khả thi nhằm củng cố công tác quản trị rủi ro tín dụng tại HDBank – SGD Đồng Nai.

Nhiệm vụ nghiên cứu được cụ thể hóa qua 3 câu hỏi nghiên cứu:

  1. Tình hình hoạt động tín dụng và phân loại rủi ro tín dụng tại HDBank – SGD Đồng Nai diễn ra như thế nào?
  2. HDBank – SGD Đồng Nai đã triển khai mô hình và quy trình quản trị rủi ro tín dụng hiện tại ra sao, và cần những nguồn lực nào để thực hiện hiệu quả?
  3. Các giải pháp quản trị rủi ro tín dụng hiện tại tại HDBank – SGD Đồng Nai đã đạt được những kết quả nào và còn tồn tại những hạn chế gì?

Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động quản trị rủi ro tín dụng tại Ngân hàng TMCP Phát triển TP. Hồ Chí Minh – SGD Đồng Nai.

Phạm vi nghiên cứu:

  • Không gian: HDBank – Sở Giao dịch Đồng Nai.
  • Thời gian: Thu thập và phân tích dữ liệu hoạt động kinh doanh, báo cáo tài chính trong giai đoạn từ năm 2020 đến năm 2022 (trọng tâm phân tích so sánh giai đoạn 2021 – 2022).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên các khái niệm chuẩn tắc về ngân hàng thương mại và nghiệp vụ tín dụng quy định tại Điều 4 Luật các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 (bao gồm các nghiệp vụ nhận tiền gửi, cấp tín dụng, cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản). Tác giả tổng hợp các quan điểm học thuật về RRTD từ Joel Bessis (Quản trị rủi ro trong ngân hàng - phân chia RRTD thành rủi ro vỡ nợ, rủi ro giảm uy tín, rủi ro nguy cơ, rủi ro đối tác), quan điểm của A. Lange (1999 - Financial Institutions Management – A Modern Perspective về tổn thất thu nhập dự tính), cùng định nghĩa quản trị RRTD trích từ Giáo trình Ngân hàng thương mại của Học viện Ngân hàng.

Khung phân tích đo lường và giám sát rủi ro trong nghiên cứu bao gồm:

  • Công thức xác định tổn thất dự kiến (Expected Loss - EL) theo chuẩn mực Basel: $$\text{EL} = \text{PD} \times \text{LGD} \times \text{EAD}$$ Trong đó: $\text{PD}$ (Probability of Default) là xác suất vỡ nợ; $\text{LGD}$ (Loss Given Default) là tỷ trọng tổn thất thực tế khi vỡ nợ xảy ra; $\text{EAD}$ (Exposure at Default) là tổng dư nợ tại thời điểm vỡ nợ. Mô hình hỗ trợ xác định cả tổn thất dự kiến ($\text{EL}$) và tổn thất ngoài dự kiến ($\text{UL}$).
  • Mô hình điểm số Z-Score của Edward Altman: Ứng dụng để lượng hóa nguy cơ vỡ nợ của khách hàng doanh nghiệp thông qua 5 chỉ số tài chính ($X_1$: Vốn lưu động ròng/Tổng tài sản; $X_2$: Lợi nhuận giữ lại/Tổng tài sản; $X_3$: EBIT/Tổng tài sản; $X_4$: Thị giá cổ phiếu/Giá trị ghi sổ nợ dài hạn; $X_5$: Doanh thu/Tổng tài sản). Phân loại rủi ro theo ngưỡng: $Z < 1{,}81$ (nguy cơ vỡ nợ cao); $1{,}81 \le Z \le 2{,}99$ (nguy cơ trung bình); $Z > 2{,}99$ (nguy cơ thấp).
  • Hệ thống chỉ tiêu giám sát rủi ro tín dụng:
    • Tỷ lệ nợ xấu = $\frac{\text{Tổng nợ xấu}}{\text{Tổng dư nợ}}$
    • Tỷ lệ nợ quá hạn (NQH) = $\frac{\text{Tổng nợ quá hạn}}{\text{Tổng dư nợ}}$
    • Khả năng bù đắp rủi ro = $\frac{\text{Dự phòng rủi ro}}{\text{Nợ xấu}}$ (hệ số $> 1$ thể hiện khả năng bù đắp tốt)
    • Tỷ lệ nợ có khả năng mất vốn (nợ nhóm 5) = $\frac{\text{Dư nợ có khả năng mất vốn}}{\text{Tổng dư nợ}}$ (ngưỡng an toàn quản trị $\le 1%$, cảnh báo chất lượng khi $> 2%$)
    • Mức độ tập trung tín dụng theo khách hàng, ngành nghề, loại tiền tệ và kỳ hạn vay.

Phương pháp nghiên cứu: Tác giả sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp phân tích tài liệu và phương pháp thống kê mô tả. Nghiên cứu tiến hành rà soát các văn bản quy định nội bộ, chính sách tín dụng, sau đó tổng hợp, so sánh chuỗi số liệu từ bảng cân đối kế toán, báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh để làm rõ biến động cơ cấu nguồn vốn, dư nợ và chất lượng danh mục cho vay.

Nguồn dữ liệu: Báo cáo tài chính, báo cáo hoạt động tín dụng, số liệu thống kê từ Phòng Quan hệ khách hàng và Phòng Hành chính của HDBank – SGD Đồng Nai giai đoạn 2020 – 2022.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Rủi ro tín dụng và quản trị rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại

Chương này cung cấp bức tranh lý luận tổng quát về hoạt động tín dụng và bản chất của rủi ro trong ngân hàng thương mại. Tác giả phân tích các đặc điểm căn bản của tín dụng: tính linh hoạt, phụ thuộc vào chu kỳ kinh tế, vận hành dựa trên sự tin cậy và chứa đựng mức độ rủi ro tiềm ẩn lớn. Các hình thức cấp tín dụng chính được phân loại gồm: cho vay, chiết khấu công cụ chuyển nhượng/giấy tờ có giá, bảo lãnh ngân hàng, bao thanh toán và cho thuê tài chính.

Về bản chất, RRTD được phân loại theo hai tiêu chí:

  1. Theo nguyên nhân phát sinh: Rủi ro trong quá trình giao dịch (rủi ro lựa chọn, rủi ro bảo đảm, rủi ro thực hiện nghiệp vụ), rủi ro danh mục cho vay (rủi ro nội tại, rủi ro tập trung) và rủi ro từ việc thực hiện công việc (rủi ro tác nghiệp do con người, quy trình).
  2. Theo khả năng trả nợ: Rủi ro không thanh toán đúng hạn và rủi ro mất khả năng thanh toán.

Quy trình quản trị RRTD chuẩn của NHTM được hệ thống hóa qua 4 khâu: Nhận biết rủi ro (ở cấp độ toàn bộ danh mục và cấp độ từng khách hàng), Đo lường rủi ro (áp dụng mô hình định lượng $\text{EL}$, $\text{Z-score}$), Ứng phó và kiểm soát rủi ro (thiết lập hạn mức ủy quyền phán quyết, kiểm soát 3 giai đoạn: trước - trong - sau giải ngân, phân tán rủi ro qua đồng tài trợ, sử dụng phái sinh tín dụng), và Xử lý rủi ro (điều chỉnh hợp đồng, tái cấu trúc nợ, tái cơ cấu tài chính, thương thảo, xử lý tài sản bảo đảm và khởi kiện). Chương 1 cũng chỉ rõ hai nhóm nhân tố tác động đến QTRRTD gồm nhóm khách quan (khách hàng, môi trường pháp lý, kinh tế vĩ mô, lạm phát, thị trường) và nhóm chủ quan (chính sách điều hành, chất lượng cán bộ tín dụng, quy trình công nghệ).

Chương 2: Thực trạng quản trị rủi ro tín dụng tại HDBank – Sở Giao dịch Đồng Nai

Chương 2 đi sâu phân tích môi trường hoạt động và kết quả kinh doanh thực tế tại đơn vị. HDBank SGD Đồng Nai đi vào hoạt động từ ngày 15/06/1996, trải qua hơn 25 năm phát triển trên địa bàn tỉnh Đồng Nai với cơ cấu tổ chức gồm Ban Giám đốc và các bộ phận nghiệp vụ chuyên môn (Bộ phận Tín dụng, Tư vấn, Giao dịch, Ngân quỹ, Hành chính, Tài xế - Bảo vệ).

1. Thực trạng huy động vốn: Tổng nguồn vốn huy động năm 2022 đạt 3.002 tỷ đồng. Trong đó:

  • Theo thành phần kinh tế: Tiền gửi dân cư chiếm tỷ trọng chi phối với 2.660 tỷ đồng (năm 2022, chiếm 88,61%), tăng 9,50% so với mức 2.429 tỷ đồng (chiếm 89,90%) của năm 2021. Tiền gửi từ tổ chức kinh tế đạt 342 tỷ đồng năm 2022, chiếm 11,39% nhưng có tốc độ tăng trưởng 25,27% so với năm 2021.
  • Theo loại tiền: Huy động bằng VNĐ luôn chiếm hơn 92% tổng nguồn vốn, thể hiện sự ổn định vững chắc về thanh khoản nội tệ.
  • Theo kỳ hạn: Tiền gửi không kỳ hạn năm 2022 đạt 871 tỷ đồng, chiếm tỷ trọng 29,85% (hoặc 29,01% theo danh mục).
Chỉ tiêu huy động vốn Năm 2021 (Tỷ đồng) Tỷ trọng 2021 (%) Năm 2022 (Tỷ đồng) Tỷ trọng 2022 (%)
I. Theo thành phần kinh tế 3.002 100,00
- Huy động từ dân cư 2.429 89,90 2.660 88,61
- Huy động từ các tổ chức - - 342 11,39
II. Theo loại tiền tệ
- Huy động bằng VNĐ - > 92,00 - > 92,00
III. Theo thời hạn
- Tiền gửi không kỳ hạn - - 871 29,85

2. Thực trạng hoạt động tín dụng: Quy mô tín dụng của chi nhánh ghi nhận sự tăng trưởng rõ rệt qua hai năm:

Chỉ tiêu tín dụng Năm 2021 (Tỷ đồng) Cơ cấu 2021 (%) Năm 2022 (Tỷ đồng) Cơ cấu 2022 (%)
Tổng dư nợ cho vay 460,196 100,00 581,316 100,00
1. Theo loại tiền tệ
- Dư nợ bằng VNĐ 395,815 86,01 541,266 93,11
- Dư nợ ngoại tệ quy đổi 64,381 13,99 40,050 6,89
2. Theo thời hạn khoản vay
- Cho vay ngắn hạn 305,754 66,44 377,855 65,00
- Cho vay trung hạn 53,061 11,53 56,678 9,75
- Cho vay dài hạn 101,381 22,03 146,782 25,25

Số liệu cho thấy dư nợ tín dụng tăng 121,12 tỷ đồng (tương ứng tăng 26,32%) trong năm 2022. Cơ cấu tiền tệ chuyển dịch mạnh sang đồng Việt Nam (tăng từ 86,01% lên 93,11%), giảm thiểu rủi ro tỷ giá. Dư nợ ngắn hạn duy trì vai trò chủ lực nhưng giảm nhẹ tỷ trọng từ 66,44% xuống 65,00%, trong khi tỷ trọng vay dài hạn tăng lên 25,25%. Thu nhập từ mảng dịch vụ chiếm khoảng 10% tổng thu nhập.

Về công tác quản trị rủi ro, HDBank SGD Đồng Nai đã thiết lập quy trình kiểm soát hồ sơ chặt chẽ, áp dụng hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ và thực hiện trích lập dự phòng rủi ro theo quy định. Tuy nhiên, ngân hàng vẫn đối mặt với những áp lực nhất định về thu hồi nợ, nguy cơ nợ xấu tiềm ẩn và sự phụ thuộc vào tính chính xác của thông tin do khách hàng cung cấp.

Chương 3: Giải pháp quản trị rủi ro tín dụng tại HDBank – Sở Giao dịch Đồng Nai

Dựa trên các định hướng kinh doanh và chiến lược kiểm soát rủi ro của hệ thống HDBank, tác giả đề xuất 10 nhóm giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện công tác QTRRTD tại SGD Đồng Nai:

  1. Nâng cao chất lượng công tác thẩm định cho vay: Tăng cường kiểm tra thực địa, đánh giá tính khả thi của phương án kinh doanh và thẩm định dòng tiền thực tế của người vay.
  2. Mở rộng cho vay có tài sản đảm bảo: Chú trọng tính thanh khoản và tính pháp lý của tài sản thế chấp, định giá sát thị trường.
  3. Xây dựng và áp dụng tiêu chí đo lường RRTD: Chuẩn hóa việc tính toán các chỉ số rủi ro, áp dụng sâu rộng mô hình xếp hạng tín dụng nội bộ.
  4. Thực hiện nghiêm túc vấn đề bảo đảm tín dụng: Quản lý chặt chẽ hồ sơ pháp lý tài sản bảo đảm, đăng ký giao dịch bảo đảm đúng quy định.
  5. Tập trung trong việc tổ chức quản lý rủi ro: Phân định rõ ràng trách nhiệm giữa khâu phát triển kinh doanh và khâu phê duyệt rủi ro.
  6. Phân tán rủi ro: Hạn chế cho vay tập trung, đẩy mạnh hình thức cho vay đồng tài trợ đối với các dự án có quy mô vốn lớn.
  7. Hoàn thiện hệ thống thông tin: Xây dựng cơ sở dữ liệu tín dụng tập trung, nâng cao khả năng cảnh báo sớm các khoản nợ có vấn đề.
  8. Đa dạng hóa khách hàng cho vay: Mở rộng sang nhiều phân khúc và các ngành nghề kinh tế ít chịu rủi ro chu kỳ.
  9. Nâng cao vai trò của hoạt động kiểm tra, kiểm soát nội bộ: Thực hiện kiểm tra định kỳ và đột xuất sau giải ngân nhằm phát hiện sớm các sai phạm tác nghiệp.
  10. Nâng cao trình độ và trách nhiệm của cán bộ tín dụng: Đào tạo liên tục về kỹ năng phân tích tài chính và bồi dưỡng đạo đức nghề nghiệp.

Ngoài ra, tác giả đưa ra các kiến nghị đối với Ngân hàng Nhà nước và Hội sở HDBank về việc hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin phục vụ quản trị rủi ro.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và lượng hóa chi tiết bức tranh hoạt động kinh doanh cũng như công tác quản lý tín dụng tại HDBank – SGD Đồng Nai trong giai đoạn 2021 – 2022:

  • Nguồn vốn huy động tăng trưởng đạt 3.002 tỷ đồng vào năm 2022, trong đó tiền gửi cá nhân chiếm tỷ trọng 88,61% (2.660 tỷ đồng).
  • Quy mô dư nợ cho vay mở rộng từ 460,196 tỷ đồng (năm 2021) lên 581,316 tỷ đồng (năm 2022), với tỷ trọng dư nợ VNĐ chiếm áp đảo 93,11% và dư nợ ngắn hạn chiếm 65,00%.
  • Hệ thống hóa bộ 10 giải pháp mang tính ứng dụng thực tiễn cao, bao quát từ khâu thẩm định trước vay, quản lý tài sản bảo đảm, đo lường kỹ thuật cho đến kiểm tra sau giải ngân và nâng cao năng lực đội ngũ nhân sự.

Về mặt học thuật và thực tiễn, khóa luận cung cấp một công trình khảo sát điển cứu (case study) cập nhật về công tác QTRRTD tại một chi nhánh ngân hàng thương mại cổ phần trên địa bàn kinh tế trọng điểm Đông Nam Bộ sau đại dịch, bổ sung nguồn tư liệu thực tế cho các nghiên cứu tiếp nối về quản trị rủi ro ngân hàng tại Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tồn tại một số hạn chế gắn liền với phạm vi nghiên cứu:

  • Phạm vi không gian: Dữ liệu và phân tích chỉ tập trung tại một đơn vị duy nhất là HDBank – Sở Giao dịch Đồng Nai, do đó kết quả chưa phản ánh toàn diện bức tranh quản trị rủi ro của toàn hệ thống HDBank hay các tổ chức tín dụng khác trên cùng địa bàn.
  • Phạm vi dữ liệu: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên số liệu báo cáo thứ cấp giai đoạn 2020 – 2022, thiếu vắng các khảo sát định lượng diện rộng về xác suất vỡ nợ thực tế ($\text{PD}$) hay tổn thất khi vỡ nợ ($\text{LGD}$) do giới hạn tiếp cận dữ liệu bảo mật.

Hướng mở rộng: Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng khảo sát so sánh đa chi nhánh, so sánh liên ngân hàng trên địa bàn tỉnh Đồng Nai, đồng thời ứng dụng các mô hình kinh tế lượng để kiểm định sâu hơn tác động của các nhân tố vĩ mô đến tỷ lệ nợ xấu ngân hàng.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

  • Sinh viên, học viên ngành Tài chính – Ngân hàng: Dùng làm tài liệu tham khảo về phương pháp xây dựng báo cáo thực tập tốt nghiệp, cấu trúc phân tích thực trạng tín dụng và cách thức tiếp cận khung lý thuyết QTRRTD theo chuẩn mực.
  • Cán bộ tín dụng và nhân viên quản trị rủi ro: Tham khảo quy trình nhận biết, đo lường, kiểm soát rủi ro 3 bước và các biện pháp thực tế trong quản lý, xử lý tài sản bảo đảm tại chi nhánh ngân hàng thương mại.

Câu hỏi thường gặp

1. Mục tiêu nghiên cứu tổng quát và cụ thể của khóa luận là gì?
Mục tiêu tổng quát là tìm ra các giải pháp quản trị rủi ro tín dụng tại HDBank – SGD Đồng Nai. Mục tiêu cụ thể gồm: (1) Hệ thống hóa lý luận về RRTD và vai trò quản trị rủi ro; (2) Phân tích thực trạng RRTD và công tác QTRRTD tại HDBank – SGD Đồng Nai giai đoạn 2020 – 2022; (3) Đề xuất các giải pháp và kiến nghị củng cố công tác QTRRTD tại đơn vị.

2. Quy mô dư nợ và cơ cấu kỳ hạn cho vay tại HDBank – SGD Đồng Nai biến động như thế nào giữa năm 2021 và 2022?
Tổng dư nợ cho vay tăng từ 460,196 tỷ đồng (năm 2021) lên 581,316 tỷ đồng (năm 2022). Cơ cấu kỳ hạn chuyển dịch: cho vay ngắn hạn giảm từ 66,44% xuống 65,00%; cho vay trung hạn giảm từ 11,53% xuống 9,75%; cho vay dài hạn tăng từ 22,03% lên 25,25%.

3. Cơ cấu nguồn vốn huy động của chi nhánh có đặc điểm gì nổi bật trong năm 2022?
Nguồn vốn huy động năm 2022 đạt 3.002 tỷ đồng, chủ yếu đến từ tiền gửi dân cư với 2.660 tỷ đồng (chiếm 88,61%), trong khi tiền gửi tổ chức đạt 342 tỷ đồng (chiếm 11,39%). Nguồn vốn bằng đồng Việt Nam (VNĐ) chiếm ưu thế vững chắc với tỷ lệ trên 92% tổng huy động.

4. Tác giả đã trình bày những công thức và mô hình định lượng nào dùng trong đo lường rủi ro tín dụng?
Khóa luận trình bày mô hình tổn thất dự kiến theo Basel ($\text{EL} = \text{PD} \times \text{LGD} \times \text{EAD}$), mô hình chỉ số cảnh báo vỡ nợ Z-Score của Altman, cùng hệ thống chỉ số: Tỷ lệ nợ xấu, Tỷ lệ nợ quá hạn, Tỷ lệ nợ có khả năng mất vốn và Hệ số bù đắp rủi ro ($\text{Dự phòng rủi ro} / \text{Nợ xấu}$).

5. Tác giả đề xuất những nhóm giải pháp nào để hoàn thiện công tác quản trị rủi ro tín dụng tại chi nhánh?
Tác giả đề xuất 10 nhóm giải pháp: nâng cao chất lượng thẩm định cho vay; mở rộng cho vay có tài sản đảm bảo; áp dụng tiêu chí đo lường rủi ro; thực hiện nghiêm túc bảo đảm tín dụng; tổ chức quản lý rủi ro tập trung; phân tán rủi ro (đồng tài trợ); hoàn thiện hệ thống thông tin; đa dạng hóa đối tượng khách hàng; tăng cường kiểm tra nội bộ độc lập; và bồi dưỡng trình độ, trách nhiệm của cán bộ tín dụng.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Đoàn Phan Thụy Tường Vy đã thực hiện phân tích có hệ thống về thực trạng hoạt động tín dụng và công tác quản trị rủi ro tại HDBank – Sở Giao dịch Đồng Nai trong giai đoạn 2020 – 2022. Dựa trên chuỗi số liệu thực tế về huy động vốn và tăng trưởng dư nợ cho vay, nghiên cứu đã chỉ rõ những kết quả đạt được cũng như các áp lực rủi ro tiềm ẩn đối với chi nhánh. Hệ thống 10 nhóm giải pháp được đề xuất có tính bám sát thực tiễn, đóng góp cơ sở tham khảo thiết thực cho công tác kiểm soát và nâng cao chất lượng tín dụng tại đơn vị.