CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ RỦI RO TÍN DỤNG VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Tổng quan về rủi ro tín dụng trong hoạt động cho vay tại NHTM 1.1 Khái niệm về rủi ro trong hoạt động của NHTM a) Khái niệm rủi ro: Rủi ro là những biến cố không mong muốn mà ta không thể hoàn toàn dự đoán được, bao gồm cả thời điểm và phạm vi tác động của chúng đến tính mạng, sức khỏe, tài sản và môi trường xung quanh. Điều này bao hàm các sự kiện có thể gây thiệt hại, mất mát, hay ảnh hưởng tiêu cực đến cuộc sống và hoạt động của con 1 người. Các đặc điểm chính của rủi ro bao gồm: - Không thể dự đoán chính xác hoặc đo lường được một cách chắc chắn: Rủi ro thường đi kèm với mức độ không chắc chắn về các sự kiện tương lai và khả năng của chúng xảy ra. Tức là, không thể biết chắc chắn liệu một sự kiện sẽ xảy ra hay không và nếu xảy ra thì sẽ có những tác động gì.
- Khả năng xảy ra các hậu quả không mong muốn: Rủi ro liên quan đến khả năng xảy ra các kết quả bất lợi hoặc không tích cực. Điều này có thể bao gồm sự mất mát về tài sản, lợi ích, hoặc khả năng gây ra sự cản trở đối với mục tiêu hoặc kế hoạch ban đầu. Trong các tình huống có thể xảy ra, ít nhất một trong số đó sẽ dẫn đến hậu quả không mong muốn, đối lập với những điều đã dự tính hoặc mong đợi. b) Phân loại rủi ro: ➢ Định nghĩa NHTM và hoạt động ngân hàng: 1 https://thongtinbaohiem.info/bai-viet/rui-ro-va-phan-loai-rui-ro-1651049142 7 NHTM: Theo khoản 3 Điều 4 Luật Các tổ chức tín dụng 2010 thì Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng thực hiện đầy đủ các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác, với mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận theo quy định.
Hoạt động ngân hàng: là việc kinh doanh liên quan đến tiền tệ và cung cấp dịch vụ ngân hàng. Một phần quan trọng của hoạt động này là thu nhận tiền gửi từ khách hàng và số tiền này được sử dụng để cung cấp các khoản vay cho các cá nhân và doanh nghiệp, đồng thời cung cấp các dịch vụ thanh toán và các sản phẩm tài chính khác. ➢ Các loại rủi ro thông thường trong hoạt động ngân hàng: Rủi ro tín dụng: Đây là một trong những rủi ro phổ biến và quan trọng nhất trong thị trường tài chính, rủi ro tín dụng là hoạt động thường xuyên mang phát sinh các rủi ro và gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với ngân hàng. Điều này đặc biệt đáng lo ngại khi các khoản tín dụng thường chiếm phần lớn hoặc thậm chí hơn nữa tổng số tài sản của ngân hàng, cũng như tạo ra 70%-90% lợi nhuận của họ.
Rủi ro tín dụng có thể xảy ra khi khách hàng không thể hoặc không đủ khả năng trả lại số tiền vay theo các điều khoản đã thỏa thuận trong hợp đồng tín dụng giữa ngân hàng và khách hàng. Rủi ro thị trường: bao gồm hai loại rủi ro lãi suất và rủi ro ngoại hối - Rủi ro lãi suất: Rủi ro lãi suất là một trong những thách thức đặc biệt của ngân hàng thương mại, phát sinh khi sự chênh lệch giữa lãi suất huy động và lãi suất cho vay biến động do thị trường, và cũng do sự khác biệt về kỳ hạn giữa các nguồn vốn huy động và các khoản đầu tư. - Rủi ro ngoại hối: Rủi ro ngoại hối của ngân hàng là khả năng mà giá trị tài sản, nợ phải trả hoặc thu nhập của một tổ chức tính theo đồng nội tệ có thể chịu tổn thất do biến động của tỷ giá hối đoái. Rủi ro thanh khoản: Theo định nghĩa của Ủy ban Giám sát Ngân hàng Basel, rủi ro thanh khoản là tình trạng mà một tổ chức tài chính không có đủ khả năng tìm 8 kiếm đủ nguồn vốn để đáp ứng các nghĩa vụ thanh toán đến hạn mà không làm ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh hằng ngày và cũng không gây ra ảnh hưởng đáng kể đến tình hình tài chính.
Rủi ro hoạt động: Rủi ro trong hoạt động có thể phát sinh từ nhiều nguồn khác nhau như hệ thống thông tin không hiệu quả, sai sót kỹ thuật, vi phạm kiểm soát nội bộ, biến động không lường trước hoặc các vấn đề khác liên quan đến hoạt động, có thể gây ra tổn thất hoặc ảnh hưởng tiêu cực đến danh tiếng của tổ chức. Phạm vi và thời gian mà rủi ro hoạt động có thể xảy ra rất đa dạng. Trong Basel II, Ủy ban Basel đã tập trung vào việc đề cập đến quản lý rủi ro trong hoạt động và rủi ro trong hoạt động của các Ngân hàng Thương mại, bên cạnh hai loại rủi ro truyền thống khác là rủi ro tín dụng và rủi ro thị trường. Rủi ro khác: - Rủi ro pháp lý có thể tác động đến các ngân hàng theo nhiều cách khác nhau.
Ví dụ, khách hàng có thể khởi kiện ngân hàng nếu các hợp đồng vay và tài sản đảm bảo của ngân hàng gặp vấn đề pháp lý. Thay đổi đột ngột của chính sách vĩ mô từ phía chính phủ về cơ cấu kinh tế hoặc các lĩnh vực ưu tiên cũng có thể ảnh hưởng đến ngân hàng. - Rủi ro uy tín là nguy cơ mà đánh giá tiêu cực từ dư luận về ngân hàng, gây ra những khó khăn đáng kể trong việc tiếp cận nguồn vốn hoặc khiến khách hàng chuyển sang sử dụng dịch vụ từ các ngân hàng khác. - Rủi ro công nghệ thường xảy ra khi ngân hàng đã đầu tư một lượng lớn vào phát triển công nghệ, nhưng hiệu quả sử dụng không cao như kỳ vọng.
Hoặc, khi hệ thống công nghệ gặp sự cố làm ảnh hưởng đến việc điều hành hoạt động kinh doanh của ngân hàng và gây ra tổn thất đáng kể.2 Định nghĩa của rủi ro tín dụng trong hoạt động của NHTM a) Định nghĩa rủi ro tín dụng: Rủi ro tín dụng: Rủi ro xảy ra khi khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện toàn bộ hoặc một phần của nghĩa vụ trả nợ theo hợp đồng hoặc thỏa thuận với tổ chức tín dụng phi ngân hàng, trừ khi được quy định tại điểm b khoản 8 Điều 3 Thông tư 14/2023/TT-NHNN. Điều này bao gồm cả trường hợp khách hàng (bao gồm tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài) có quan hệ với tổ chức tín dụng phi ngân hàng trong việc nhận cấp tín dụng (bao gồm cả nhận cấp tín dụng thông qua ủy thác), tiếp nhận tiền gửi, và phát hành trái phiếu 2 doanh nghiệp. Theo Fitch (1997): “Rủi ro tín dụng là loại rủi ro xảy ra khi người vay không thanh toán được nợ theo thỏa thuận hợp đồng dẫn đến sai hẹn trong nghĩa vụ trả nợ. Cùng với rủi ro lãi suất, rủi ro tín dụng là một trong những rủi ro chủ yếu trong hoạt động cho vay của ngân hàng”.
Heffernan (1996) Rủi ro tín dụng là loại rủi ro mà một tài sản hoặc khoản vay không thể thu hồi được do việc không trả nợ đúng hạn hoặc trì hoãn việc hoàn trả khoản vay. Nó cũng có thể xảy ra khi một nhóm khách hàng quan trọng trì hoãn trả nợ dẫn đến tổn thất lớn và có thể gây mất thanh khoản cho ngân hàng (Bessis, 2002). Rủi ro tín dụng có thể phát sinh từ các khoản nợ quá hạn của khách hàng vay vốn, dẫn đến sự mất khả năng thanh toán hoặc sự không sẵn sàng thanh toán cho khoản vay khi đến hạn (Allen và Saunders, 2002). Jorion (2009) đưa ra luận điểm rằng, rủi ro tín dụng phát sinh từ tính không chắc chắn về khả năng của người vay thực hiện các nghĩa vụ trong hợp đồng tín dụng.
Khi khách hàng vay không thể hoặc không đủ khả năng trả nợ, điều này dẫn đến tổn thất kinh tế và giảm sút chất lượng tín dụng của khoản vay. Rủi ro tín dụng cũng có thể hiểu là khả năng người vay không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ trả nợ, gây 2 Theo khoản 8 Điều 3 Thông tư 14/2023/TT-NHNN quy định về rủi ro tín dụng 10 ra tổn thất kinh tế do không thể thực hiện đầy đủ các cam kết trong hợp đồng tín dụng. Rủi ro tín dụng đối tác Đây là những rủi ro do đối tác không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện toàn bộ hoặc một phần của nghĩa vụ thanh toán trước hoặc khi đến hạn trong các loại giao dịch sau: tự doanh; repo và reverse repo; sản phẩm phái sinh để giảm thiểu rủi ro; mua bán ngoại tệ và tài sản tài chính để đáp ứng nhu cầu của khách hàng và đối tác. Trong đó, đối tác (bao gồm tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài) tham gia giao dịch với tổ chức tín dụng phi ngân hàng trong các giao dịch tự doanh; repo và reverse repo; sản phẩm phái sinh để giảm thiểu rủi ro; mua bán ngoại tệ và tài sản tài chính để đáp ứng nhu cầu của 3 khách hàng và đối tác.
Rủi ro tín dụng trong cho vay: Rủi ro xảy ra khi các khách hàng chậm trả nợ, trả không đủ hoặc không trả các khoản nợ gốc và lãi khi đến hạn làm ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của Ngân hàng gây ra những tổn thất về mặt tài chính cho Ngân hàng. b) Phân loại rủi ro tín dụng: ➢ Căn cứ nguyên nhân phát sinh rủi ro: Rủi ro giao dịch: Là rủi ro xảy ra trước trong và sau khi cho vay đối với các khách hàng, trong quá trình thẩm định và đánh giá quá trình giao dịch của khách hàng nhân viên ngân hàng không đánh giá đúng tình hình hoạt động kinh doanh nên đưa ra những nhận định thiếu chính xác, do đó dẫn đến quyết định cho vay các khách hàng không đúng với quy trình, quy định và mục tiêu của Ngân hàng. Rủi ro giao dịch được phân loại thành các bộ phận như sau: - Rủi ro lựa chọn là những rủi ro phát sinh khi đánh giá và phân tích các đề xuất vay vốn của khách hàng, dựa trên tình hình tài chính và ngành nghề kinh doanh, để từ đó đưa ra quyết định cấp tín dụng phù hợp. 3 Theo khoản 8 Điều 3 Thông tư 14/2023/TT-NHNN quy định về rủi ro tín dụng 11 - Rủi ro bảo đảm: Rủi ro từ việc nhận thế chấp/cầm cố các tài sản bảo đảm để đảm bảo cho khoản vay của khách hàng tại Ngân hàng được xét tổng thể trên nhiều yếu tố như: Giá trị tài sản đảm bảo, Tỷ lệ cho vay trên từng tài sản đảm bảo; pháp lý tài sản không có sự tranh chấp; tính thanh khoản của tài sản đảm bảo,….