Chương 1: Cơ sở lý luận về quản trị rủi ro tác nghiệp trong thanh toán quốc tế của ngân hàng thương mại. Chương 2: Thực trạng quản trị rủi ro tác nghiệp trong hoạt động thanh toán quốc tế tại VCB Đà Nẵng. Chương 3: Giải pháp hoàn thiện quản trị rủi ro tác nghiệp trong thanh toán quốc tế tại VCB Đà Nẵng. Tổng quan tài liệu nghiên cứu Quản trị rủi ro là công tác quan trọng trong hoạt động của Ngân hàng Luan van 5 thƣơng mại hiện nay đặc biệt là trong bối cảnh nên kinh tế đang gặp rất nhiều khó khăn và thách thức.
Các ngân hàng tập trung chủ yếu vào 3 loại rủi ro chính: Rủi ro tín dụng, rủi ro thị trƣờng, rủi ro tác nghiệp. Tuy nhiên với những nghiên cứu mang tính hệ thống thì chủ yếu tập trung vào rủi ro tín dụng và rủi ro thị trƣờng nhƣng rất ít các nghiên cứu về rủi ro tác nghiệp mà đặc biệt là rủi ro tác nghiệp trong hoạt động thanh toán quốc tế. Tại VCB Đà Nẵng hiện chƣa có đề tài nghiên cứu nào về vấn đề này, chính vì vậy trong quá trình thực hiện đề tài, tác giả đã tham khảo một số luận văn thạc sĩ đƣợc thực hiện ở một số ngân hàng thƣơng mại khác, cụ thể nhƣ sau: Đề tài “Quản trị rủi ro tác nghiệp tại Ngân hàng TMCP Công thƣơng Việt Nam” của Hồ Thị Xuân Thanh, Luận văn thạc sĩ, Trƣờng Đại học kinh tế TP Hồ Chí Minh (2009). Cụ thể, trong phần lý luận của đề tài, tác giả đã đƣa ra các bƣớc quản trị rủi ro tác nghiệp gồm Xác định rủi ro – Đo lƣờng rủi ro – Giám sát rủi ro – Quản lý rủi ro.
Tác giả cũng đã nêu thực trạng rủi ro tác nghiệp cũng nhƣ thực trạng công tác quản trị rủi ro tác nghiệp tại ngân hàng này. Mặc dù đề tài này tác giả đã có những đánh giá về thực trạng quản trị rủi ro tác nghiệp nhƣng phần đánh giá còn mang nặng tính lý thuyết, mới chỉ nêu đƣợc vấn đề. Đề tài nêu ra qui định về các bƣớc thực hiện công tác quản trị rủi ro tác nghiệp tại ngân hàng nhƣng chƣa nêu đƣợc thực trạng xảy ra và đánh giá hiệu quả của nó. Đề tài “Giải pháp quản trị rủi ro tác nghiệp trong hoạt động ngân hàng bán lẻ tại Vietcombank” của Phan Thị Minh Hằng, Luận văn thạc sĩ, Trƣờng Đại học kinh tế TP Hồ Chí Minh (2010).
Tác giả đƣa ra những vấn đề lý luận cơ bản về rủi ro tác nghiệp và quản trị rủi ro tác nghiệp cũng nhƣ các tiêu chí đánh giá công tác quản trị rủi ro tác nghiệp về mảng bán lẻ tại ngân hàng mà tác giả thực hiện đề tài. Tuy nhiên, trong phần thực trạng thì chƣa phân tích đƣợc thực trạng rủi ro tác nghiệp theo nhƣ các bƣớc đã nêu trong Luan van 6 phần lý luận. Đề tài “Quản trị rủi ro tác nghiệp tại Ngân hàng TMCP Đầu tƣ và phát triển Việt Nam” của Văn Nguyễn Thu Hằng, Luận văn thạc sĩ, Đại học kinh tế Đà Nẵng (2012). Các đề tài trên hầu hết phân tích quản trị rủi ro tác nghiệp theo các bƣớc Xác định rủi ro – Đo lƣờng rủi ro – Giám sát rủi ro – Quản lý rủi ro mà không đề cập đến Tài trợ rủi ro.
Tài trợ rủi ro là một khâu đóng vai trò quan trọng trong quản trị rủi ro. Trong đề tài này, tác giả đã nghiên cứu quản trị rủi ro theo các bƣớc Xác định rủi ro – Đo lƣờng rủi ro – Giám sát rủi ro – Tài trợ rủi ro. Hầu hết các đề tài trƣớc đều chƣa xác định đƣợc các tiêu chí để đánh giá kết quả công tác quản trị rủi ro tác nghiệp của ngân hàng thƣơng mại, với đề tài này tác giả đã xác định đƣợc các tiêu chí đánh giá kết quả công tác quản trị rủi ro tác nghiệp và sử dụng các tiêu chí này để đánh giá kết quả công tác quản trị rủi ro tác nghiệp tại ngân hàng mà tác giả thực hiện nghiên cứu. - Luận văn thạc sĩ kinh tế: “Giải pháp hạn chế rủi ro trong thanh toán quốc tế tại Ngân hàng TMCP Xuất nhập khẩu Việt Nam” của tác giả Lê Thị Ngọc Hân – Đại học kinh tế TP Hồ Chí Minh năm 2010.
Với đề tài nghiên cứu của mình, tác giả đã đƣa ra những cơ sở lý luận về thanh toán quốc tế và rủi ro trong thanh toán quốc tế. Tác giả cũng đã tập hợp đƣợc một số tình huống thực tế về khả năng xảy ra rủi ro trong thanh toán quốc tế ở các ngân hàng trên thế giới cũng nhƣ ở Việt Nam. Ngoài ra tác giả cũng đƣa ra đƣợc một số những giải pháp cơ bản (liên quan đến từng phƣơng thức thanh toán) và đồng bộ để hạn chế những rủi ro trong thanh toán quốc tế tại ngân hàng mà tác giả thực hiện đề tài. Luan van 7 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÁC NGHIỆP TRONG HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN QUỐC TẾ CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1.
RỦI RO TÁC NGHIỆP TRONG HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN QUỐC TẾ 1. Hoạt động thanh toán quốc tế của ngân hàng thƣơng mại. Khái niệm Hoạt động thanh toán quốc tế của NHTM là hoạt động nhằm thực hiện vai trò trung gian thanh toán giữa các chủ thể ở các nƣớc khác nhau liên quan đến các hoạt động mua bán hàng hóa, dịch vụ, cung ứng lao động và các mối quan hệ khác. Có thể nói rằng Thanh toán quốc tế phát sinh trên cơ sở hoạt động thƣơng mại quốc tế, do nhu cầu thanh toán, chi trả giữa các chủ thể tại các quốc gia khác nhau, và là khâu cuối cùng của quá trình mua bán, trao đổi hàng hoá, dịch vụ giữa các tổ chức và cá nhân thuộc các quốc gia khác nhau trên thế giới.
Tùy theo từng điều kiện, hoàn cảnh cụ thể, vị thế của các bên mà các nhà xuất nhập khẩu sẽ lựa chọn và thỏa thuận sử dụng một phƣơng thức thanh toán phù hợp. Trong đề tài này, để phù hợp với mục đích nghiên cứu, tác giả lựa chọn chỉ phân tích rủi ro tác nghiệp và quản trị rủi ro tác nghiệp liên quan đến ba phƣơng thức thanh toán quốc tế chủ yếu sau: Chuyển tiền, Nhờ thu và Tín dụng chứng từ, vốn là ba phƣơng thức thanh toán truyền thống và đƣợc thực hiện nhiều nhất tại VCB Đà Nẵng. Thanh toán bằng chuyển tiền là phƣơng thức thanh toán trong đó ngƣời nhập khẩu yêu cầu ngân hàng chuyển một số tiền nhất định cho ngƣời xuất khẩu bằng phƣơng tiện chuyển tiền thỏa thuận. Luan van 8 Trong phƣơng thức nhờ thu kèm chứng từ, ngƣời xuất khẩu ủy thác cho ngân hàng thu hộ tiền từ ngƣời nhập khẩu căn cứ vào bộ chứng từ gửi hàng kèm theo với điều kiện là nếu ngƣời nhập khẩu trả tiền hoặc chấp nhận trả tiền hối phiếu thì ngân hàng mới trao bộ chứng từ gửi hàng cho ngƣời nhập khẩu để nhận hàng.
Thanh toán quốc tế theo phƣơng thức tín dụng chứng từ là phƣơng thức thanh toán trong đó Ngân hàng phát hành, theo yêu cầu của ngƣời nhập khẩu (ngƣời yêu cầu) sẽ thanh toán một số tiền nhất định cho ngƣời xuất khẩu (ngƣời hƣởng) hoặc chấp nhận hối phiếu do ngƣời xuất khẩu ký phát khi nhận đƣợc bộ chứng từ thanh toán phù hợp với những quy định của Thƣ tín dụng. Để có thể hiểu và phân tích đƣợc một cách toàn diện và sâu sắc về những rủi ro tác nghiệp trong thanh toán quốc tế, chúng ta trƣớc tiên cần hiểu đƣợc về những đặc điểm, đặc trƣng chủ yếu của hoạt động thanh toán quốc tế, ở đây đƣợc tác giả phân thành ba nhóm đặc trƣng chủ yếu, bao gồm: đặc trƣng về chủ thể tham gia hoạt động TTQT, đặc trƣng về môi trƣờng pháp luật, thông lệ quốc tế và đặc trƣng về hệ thống công nghệ. Đặc trƣng của hoạt động TTQT Đặc trưng về chủ thể tham gia hoạt động TTQT Thứ nhất, đặc điểm cơ bản nhất của hoạt động thanh toán quốc tế là có nhiều chủ thể tham gia (Ngƣời bán, Ngƣời mua, Ngân hàng của ngƣời bán, Ngân hàng của ngƣời mua, các bên thứ 3 khác nhƣ các công ty vận tải, bảo hiểm, chuyển phát nhanh, các cơ quan hữu quan nhƣ Tòa án, trọng tài, ICC.), đồng thời các bên tham gia này lại là ở các quốc gia khác nhau, khác nhau về chính trị, kinh tế, văn hoá, ngôn ngữ, luật pháp, tập quán kinh doanh thƣơng mại. Sự khác biệt về văn hoá, ngôn ngữ,.sẽ khiến cho việc giao tiếp, trao đổi thông tin và hợp tác với nhau gặp trở ngại, nhiều trƣờng hợp có những hiểu lầm nghiêm trọng, có thể gây ảnh hƣởng lớn tới sự thành công của Luan van 9 giao dịch.
Ngoài ra, việc tham gia vào các giao dịch thƣơng mại quốc tế đòi hỏi các doanh nghiệp XNK phải am hiểu không chỉ về mặt hàng mà mình kinh doanh mà còn phải có kiến thức sâu rộng cả về đối tác kinh doanh, thị trƣờng mà mình xuất/nhập hàng hóa, tập quán thƣơng mại đối với ngành hàng mà mình kinh doanh, và cả những kiến thức pháp lý có liên quan tại cả thị trƣờng trong và ngoài nƣớc. Tuy nhiên, trên thực tế, rất nhiều doanh nghiệp bƣớc chân vào thƣơng trƣờng quốc tế mà không chuẩn bị cho mình tốt hành trang cả về chất lƣợng hàng hóa lẫn kiến thức kinh doanh. Chính vì vậy, rất nhiều rủi ro đã phát sinh trong quá trình thực hiện giao dịch TTQT do doanh nghiệp thiếu năng lực, trình độ, có hành vi gian lận cả về hàng hóa và chứng từ. Thêm nữa, các chủ thể trong mối quan hệ đa phƣơng này lại có mâu thuẫn về mặt lợi ích.
Cụ thể, ngƣời bán luôn muốn bán đƣợc hàng với giá cao, thu tiền về sớm, còn ngƣời mua lại muốn mua đƣợc hàng chất lƣợng tốt, giá cả phải chăng, và thanh toán tiền cho ngƣời bán càng chậm càng tốt. Chính việc xung đột giữa lợi ích và trách nhiệm giữa các bên trong một giao dịch thanh toán quốc tế đã khiến cho hoạt động này càng trở nên phức tạp và tiềm ẩn nhiều rủi ro. Nhƣ phân tích, nghiệp vụ TTQT tiềm ẩn nhiều loại rủi ro tác nghiệp đối với mọi chủ thể tham gia giao dịch: kể cả ngƣời bán, ngƣời mua, ngân hàng trung gian hay bên thứ 3 có liên quan. Ở đây, tác giả sẽ phân tích những loại rủi ro tác nghiệp có khả năng xảy ra với góc nhìn từ phía các Ngân hàng.