CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ QUẢN TRỊ HOẠT ĐỘNG CHO VAY TÍN CHẤP CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Những vấn đề cơ bản về tín dụng tín chấp 1.1 Khái niệm tín dụng tín chấp Là loại cho vay không có tài sản thế chấp, cầm cố hoặc sự bảo lãnh của người thứ ba, mà việc cho vay chỉ dựa vào sự uy tín của bản thân khách hàng. Đối với những khách hàng tốt, trung thực, có khả năng tài chính thì Ngân hàng thương mại có thể cấp tín dụng mà không cần một nguồn trả nợ thứ hai. Ngân hàng cho khách hàng vay tiền để đáp ứng nhu cầu của khách hàng trên cơ sở tín chấp lương, chủ yếu được áp dụng đối với khách hàng có thu nhập ổn định, thu nhập ngoài việc trang trải các chi tiêu thường xuyên còn có một phần tích lũy để trả nợ vay. Vì vậy, có thể hiểu: “Tín dụng tín chấp là quan hệ kinh tế mà trong đó ngân hàng chuyển cho cá nhân quyền sử dụng một khoản tiền dựa trên uy tín của khách hàng đối với ngân hàng, bên đi vay có trách nhiệm hoàn trả vô điều kiện vốn gốc và lãi cho ngân hàng khi đến hạn thanh toán”.
Như vậy, từ khái niệm trên có thể rút ra được bản chất của tín dụng tín chấp: - Tín dụng phải dựa trên cơ sở tin tưởng giữa bên cho vay và bên đi vay. Chỉ khi nào người cho vay thực sự tin tưởng vào sự sẵn lòng và khả năng trả nợ của người đi vay. Khi đó quan hệ tín dụng mới được thiết lập. - Tín dụng là sự chuyển nhượng tạm thời một lượng tài sản của ngân hàng cho người đi vay, trong một thời gian nhất định và cam kết hoàn trả cả gốc và lãi.
- Sau một thời gian như đã thỏa thuận, người đi vay phải hoàn trả cho người cho vay một lượng giá trị gồm cả gốc và lãi. Phần chênh lệch này là giá của việc sử dụng quyền sử dụng vốn của người khác. 2 - Hoạt động tín dụng tín chấp luôn chứa đựng rủi ro. Đó chính là sự mất cân xứng về thông tin của khách hàng có quan hệ tín dụng với ngân hàng.
Rủi ro đó ngoài những nguyên nhân chủ quan xuất phát từ phía ngân hàng và khách hàng. Còn có những nguyên nhân khách quan như: Sự biến động của thị trường, chu kỳ kinh tế, sự thay đổi chính sách.2 Đặc điểm khoản vay và điều kiện vay 1.1 Đặc điểm khoản vay tín chấp Cho vay tín chấp đối với khách hàng cá nhân là một hoạt động không thể thiếu của Ngân hàng thương mại. Đây là hoạt động rủi ro nhưng lại được chú trọng phát triển. Cho vay tín chấp có những đặc điểm riêng thể hiện sự khác biệt với những loại hình cho vay khác như sau: - Thứ nhất, khoản vay không cần tài sản đảm bảo.
Ngân hàng thương mại cấp tín dụng cho khách hàng dựa trên cơ sở tín nhiệm khách hàng, không cần tài sản thế chấp. Nguồn trả nợ chính là lương của khách hàng xin vay. - Thứ hai, hồ sơ vay vốn đơn giản hơn so với các hình thức cho vay khác, khách hàng chỉ cần chứng minh có nguồn thu nhập ổn định theo đánh giá của ngân hàng thương mại, đảm bảo khả năng trả nợ. Khách hàng không phải cung cấp các giấy tờ khác liên quan đến tài sản thế chấp khoản vay.
- Thứ ba, quy mô của từng hợp đồng vay tín chấp thường nhỏ dẫn đến chi phí tổ chức cho vay cao. Hầu hết khoản vay tín chấp của khách hàng có quy mô nhỏ, do khoản vay này đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của cá nhân. Một thực tế, dù giá trị khoản vay lớn hay nhỏ thì để tạo lập được một khoản vay mới, nhân viên ngân hàng vẫn phải thực hiện đầy đủ các bước trong quy trình tín dụng, dẫn tới chi phí quản lý của ngân hàng với một món vay tín chấp theo lương tương đương với một món vay thế chấp tài sản. 3 - Thứ tư, rủi ro và lãi suất đối với khoản vay tín chấp cao.
Cho vay tín chấp có mức độ rủi ro cao và được xem là tài sản rủi ro nhất trong danh mục tài sản của Ngân hàng thương mại. Xuất phát từ bản thân khách hàng vay vốn có thể có biến động về tình hình tài chính dẫn đến mất khả năng chi trả, khách hàng cố tình không trả nợ hoặc do biến động về tình trạng sức khỏe, công việc… Việc thẩm định khả năng trả nợ của khách hàng vay vốn cũng hết sức khó khăn. Đặc biệt, ngân hàng cho khách hàng vay dựa trên sự tin tưởng và không có tài sản thế chấp. Do đó, ngân hàng thường xem xét rất kỹ lưỡng khi cấp tín dụng cho khoản vay.
Khoản vay tín chấp theo lương thường là khoản vay nhỏ và độ rủi ro cao. Vì vậy, lãi suất áp dụng cho những khoản vay này cao hơn hơn nhiều so với khoản vay thông thường khác. Lãi suất khoản vay cao cũng để bù đắp một phần khi rủi ro tín dụng xảy ra, người đi vay mất khả năng thanh toán gây thiệt hại cho ngân hàng. - Thứ năm, nguồn trả nợ có thể biến động lớn.
Nguồn trả nợ đối với khoản vay tín chấp là lương. Tuy nhiên, thu nhập ròng của khách hàng phụ thuộc vào các khoản chi phí của khách hàng. Thu và chi là yếu tố tác động trực tiếp đến khả năng hoàn trả. Và hai yếu tố này dễ bị ảnh hưởng khi có sự thay đổi về điều kiện khách quan và chủ quan như: Tuổi tác, sức khỏe, tình trạng lao động, cơ quan công tác… - Thứ sáu, tư cách của khách hàng là yếu tố khó xác định song lại là yếu tố rất quan trọng, quyết định sự hoàn trả của khoản vay.
Bên cạnh việc đánh giá năng lực tài chính của khách hàng thì một yếu tố quan trọng mà nhân viên tín dụng không bao giờ bỏ qua, đó là: Xác định tư cách khách hàng - quyết định thiện chí trả nợ. Tuy nhiên, việc thu thập thông tin của khách hàng khó đầy đủ và chính xác.2 Điều kiện vay tín chấp Các ngân hàng thương mại khác nhau đưa ra tiêu chí chọn lọc khách hàng khác nhau. Tuy nhiên, khách hàng cá nhân phải đáp ứng được các điều kiện cấp tín dụng theo Pháp luật và các điều kiện cơ bản sau: 4 - Là cá nhân có quốc tịch Việt Nam và sinh sống, làm việc tại Việt Nam; - Là cá nhân từ đủ 18 tuổi tại thời điểm vay vốn và không quá 55 tuổi đối với nữ, 60 tuổi đối với nam giới tính đến thời điểm kết thúc khoản vay; - Có nguồn thu nhập ổn định nhận bằng tiền mặt hay chuyển khoản ngân hàng. Thu nhập ròng sau khi trừ các khoản chi phí đủ đảm bảo nghĩa vụ trả nợ gốc và lãi cho ngân hàng; - Không có nợ nhóm 2 tại thời điểm hiện tại và không có nợ nhóm 3-5 trong 2 năm gần nhất.3 Các loại hình cho vay tín chấp * Căn cứ vào hình thái giá trị cấp tín dụng - Cho vay bằng tiền mặt: Là hình thức tín dụng mà ngân hàng trực tiếp cho khách hàng vay bằng tiền mặt để đáp ứng nhu cầu thiếu hụt về vốn trong hoạt động tiêu dùng, sản xuất kinh doanh.
- Cho vay thông qua thẻ: Là hình thức mà ngân hàng cấp cho khách hàng một hạn mức tín dụng. Thẻ tín dụng cung cấp một dòng tín dụng thường xuyên và quay vòng vốn mà khách hàng có thể sử dụng bất cứ khi nào họ có nhu cầu. Những người sử dụng thẻ tín dụng có thể vay trả dần hoặc trả một lần vì họ có thể trả tiền mua hàng vào tài khoản thẻ tín dụng của mình. * Căn cứ theo nguồn gốc tín dụng - Cho vay tín chấp gián tiếp: Là hình thức cho vay trong đó ngân hàng mua các khoản nợ phát sinh của doanh nghiệp đã bán chịu hàng hoá hoặc đã cung cấp dịch vụ cho khách hàng của họ.
Theo hình thức này ngân hàng cho vay thông qua doanh nghiệp bán hàng hoặc làm các dịch vụ, mà không trực tiếp tiếp xúc với khách hàng. 5 Thông thường cho vay tín chấp gián tiếp thực hiện theo sơ đồ sau: (1) NGÂN HÀNG (4) CÔNG TY BÁN LẺ (5) (6) (2) (3) KHÁCH HÀNG VAY – NGƯỜI TIÊU DÙNG Sơ đồ 1.1: Sơ đồ cho vay tín chấp gián tiếp Nguồn: GS. TS Nguyễn Văn Tiến, Nguyên lý & nghiệp vụ ngân hàng thương mại, NXB thống kê, năm 2013. (1): Ngân hàng ký hợp đồng mua bán nợ với công ty bán lẻ thỏa thuận các điều kiện thực hiện.
(2): Công ty bán lẻ ký hợp đồng bán trả chậm với người tiêu dùng. (3): Công ty bán lẻ giao tài sản, hàng hóa cho người tiêu dùng. (4): Công ty bán lẻ bán bộ chứng từ bán hàng trả chậm cho ngân hàng. (5): Ngân hàng thanh toán tiền cho công ty bán lẻ.
(6): Người tiêu dùng trả góp cho ngân hàng. Ưu điểm của hình thức cho vay tín chấp gián tiếp: + Với hình thức này ngân hàng dễ dàng mở rộng và tăng doanh số cho vay. + Ngân hàng cắt giảm được chi phí và tiết kiệm thời gian cho vay như: Giảm chi phí tiếp thị, quảng bá thương hiệu, tiết kiệm thời gian tìm kiếm khách hàng… Nhược điểm của hình thức tín dụng gián tiếp: + Khi cho vay ngân hàng không tiếp xúc trực tiếp với khách hàng (bên vay) mà thông qua doanh nghiệp đã bán chịu hàng hoá, dịch vụ. Do đó, các khoản vay này có mức rủi ro cao hơn so với khoản vay trực tiếp.
+ Ngân hàng khó kiểm soát được khoản vay (trước, trong và sau khi vay). 6 Nhằm hạn chế rủi ro của hình thức cho vay gián tiếp, ngân hàng thường mua lại khoản nợ dưới hình thức truy đòi toàn bộ hoặc một phần từ doanh nghiệp trong trường hợp khách hàng (bên vay) không trả nợ cho ngân hàng. - Cho vay tín chấp trực tiếp: Là hình thức cho vay mà ngân hàng và khách hàng trực tiếp gặp nhau để tiến hành đàm phán, ký kết hợp đồng tín dụng. Khách hàng sẽ nhận tiền vay từ ngân hàng hoặc chuyển vào tài khoản cá nhân của họ.
Thông thường cho vay tín chấp trực tiếp thực hiện theo sơ đồ sau: (1) NGÂN HÀNG KHÁCH HÀNG (2) VAY Sơ đồ 1.2: Sơ đồ cho vay tín chấp trực tiếp Nguồn: GS. TS Nguyễn Văn Tiến, Nguyên lý & nghiệp vụ ngân hàng thương mại, NXB thống kê, năm 2013. (1): Ngân hàng cấp tín dụng cho khách hàng. (2): Khách hàng trả nợ cho ngân hàng.
Hình thức cho vay trực tiếp có những ưu điểm sau: + Chất lượng tín dụng của khoản vay trực tiếp thường cao hơn so với khoản vay gián tiếp.