Tổng quan nghiên cứu

Xây dựng văn hóa học đường là nhiệm vụ chiến lược hàng đầu trong tiến trình đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW. Quyết định số 1299/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án xây dựng văn hóa ứng xử trong trường học giai đoạn 2018-2025 với mục tiêu cụ thể: 100% cơ sở giáo dục ban hành và thực hiện bộ quy tắc ứng xử, ít nhất 90% đến 95% cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên và học sinh được bồi dưỡng nâng cao năng lực ứng xử văn hóa. Tại thành phố Vĩnh Long, mạng lưới gồm 16 trường tiểu học đóng vai trò nền tảng trong việc định hình nhân cách và chuẩn mực hành vi cho học sinh đầu cấp.

Tuy nhiên, trước tác động phức tạp của kinh tế thị trường và mạng xã hội, công tác quản lý văn hóa ứng xử tại các trường tiểu học trên địa bàn đang bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Tình trạng lệch chuẩn trong giao tiếp sư phạm, áp lực thi đua thành tích và biểu hiện bạo lực học đường cục bộ vẫn còn diễn ra. Đề tài luận văn thạc sĩ Quản lý giáo dục dài 147 trang của tác giả Đặng Phương Chi, dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Nguyễn Thị Trâm Anh tại Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng năm 2022, đã trực tiếp giải quyết vấn đề cấp bách này.

Mục tiêu trọng tâm của đề tài là khảo sát toàn diện thực trạng, đánh giá các yếu tố ảnh hưởng, từ đó đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý mang tính đột phá nhằm chuẩn hóa hành vi ứng xử học đường. Phạm vi nghiên cứu thực địa được triển khai tại 10 trường tiểu học trọng điểm thuộc thành phố Vĩnh Long trong giai đoạn từ tháng 9 năm 2021 đến tháng 12 năm 2021. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn, góp phần trực tiếp nâng cao hơn 25% hiệu quả quản trị nhà trường và củng cố niềm tin vững chắc từ phía phụ huynh cùng xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng đồng bộ hệ thống lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại và các mô hình văn hóa tổ chức đã được kiểm chứng trên thế giới. Nổi bật là lý thuyết văn hóa học đường của chuyên gia Kent D. Peterson (2002), khẳng định văn hóa nhà trường định hình chiều sâu nhận thức, cảm xúc và thành tích học tập của học sinh. Nghiên cứu thực nghiệm của Selahattin Turan chỉ ra rằng các hành vi thực hành lãnh đạo của nhà quản lý giải thích tới 28% phương sai của điểm số văn hóa học đường. Về mặt quản trị chất lượng, tác giả kế thừa mô hình văn hóa chất lượng của Nguyễn Thanh Bình, tập trung vào 4 chức năng cốt lõi: kế hoạch hóa, tổ chức thực hiện, chỉ đạo điều hành và kiểm tra đánh giá định kỳ.

Hệ thống khái niệm công cụ được chuẩn hóa dựa trên các văn bản pháp quy của Bộ Giáo dục và Đào tạo, đặc biệt là Thông tư số 06/2019/TT-BGDĐT quy định quy tắc ứng xử trong cơ sở giáo dục. Ba khái niệm trung tâm bao gồm: Quản lý giáo dục, Quản lý nhà trường tiểu học và Văn hóa ứng xử học đường. Trong đó, văn hóa ứng xử được xác định là hệ thống các chuẩn mực chân - thiện - mỹ, chi phối toàn diện 7 mối quan hệ tương tác giữa cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên, học sinh, cha mẹ học sinh và khách đến liên hệ công tác.

Phương pháp nghiên cứu

Công trình kết hợp chặt chẽ giữa nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận và phương pháp nghiên cứu thực tiễn nhằm bảo đảm độ tin cậy khoa học cao nhất. Dữ liệu thực nghiệm được thu thập thông qua kỹ thuật điều tra bảng hỏi, phỏng vấn sâu cá nhân và xin ý kiến chuyên gia quản lý giáo dục.

Cỡ mẫu khảo sát thực tế gồm 155 khách thể trực tiếp tại 10 trường tiểu học tiêu biểu trên địa bàn thành phố Vĩnh Long. Trong đó, cơ cấu chọn mẫu gồm: 75 cán bộ quản lý (gồm 70 cán bộ quản lý, tổ trưởng chuyên môn tại 10 trường và 5 cán bộ Phòng Giáo dục và Đào tạo), 50 học sinh khối lớp 4 và lớp 5, cùng 30 đại diện Ban đại diện cha mẹ học sinh. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện tuyệt đối cho mọi chủ thể tham gia vào đời sống học đường.

Toàn bộ dữ liệu định lượng được làm sạch và xử lý bằng phương pháp thống kê toán học qua phần mềm SPSS. Lý do lựa chọn công cụ SPSS là nhằm tính toán chính xác điểm trung bình (Mean), độ lệch chuẩn (SD), kiểm định tương quan giữa tính cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp, loại bỏ hoàn toàn các nhận định chủ quan. Toàn bộ tiến trình khảo sát thực địa được hoàn tất trong 4 tháng, từ tháng 9 năm 2021 đến tháng 12 năm 2021.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng quản lý xây dựng văn hóa ứng xử tại 10 trường tiểu học thành phố Vĩnh Long ghi nhận 4 phát hiện căn bản:

Thứ nhất, 100% các trường tiểu học khảo sát đã ban hành văn bản quy định quy tắc ứng xử nội bộ theo Thông tư số 06/2019/TT-BGDĐT. Tuy nhiên, có tới hơn 35% nội dung quy tắc tại các trường còn mang tính sao chép nguyên văn văn bản cấp trên, thiếu vắng nét đặc thù văn hóa địa phương Nam Bộ và chưa tích hợp sâu vào giá trị cốt lõi riêng của từng nhà trường.

Thứ hai, nhận thức về vai trò của văn hóa ứng xử có sự chênh lệch đáng kể giữa các nhóm đối tượng. Trong khi tỷ lệ cán bộ quản lý nhận thức sâu sắc về tầm quan trọng của văn hóa học đường đạt mức cao khoảng 85%, thì tỷ lệ này ở đội ngũ nhân viên hành chính và giáo viên trực tiếp đứng lớp chỉ dao động trong khoảng 68% đến 72%.

Thứ ba, quy trình xây dựng và đánh giá bộ quy tắc còn bộc lộ nhiều lỗ hổng quản trị. Có hơn 40% đơn vị chưa thực hiện nghiêm túc quy trình khảo sát lấy ý kiến đa chiều từ phía học sinh và cha mẹ học sinh trước khi ban hành. Đáng chú ý, trên 50% các trường chưa tổ chức đánh giá, đo lường định kỳ 2 lần mỗi năm vào thời điểm giữa kỳ và cuối năm học.

Thứ tư, kỹ năng ứng xử sư phạm thực tế của một bộ phận giáo viên khi đứng trước áp lực công việc còn hạn chế. Ước tính có khoảng 15% trường hợp phản ánh về việc giáo viên chưa kiểm soát tốt cảm xúc cá nhân trong giao tiếp với học sinh cá biệt, gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường thân thiện của lớp học.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những tồn tại trên xuất phát từ việc hiệu trưởng tại một số trường chưa thực sự coi quản lý văn hóa ứng xử là một trụ cột quản trị độc lập, mà chỉ xem như một hoạt động phong trào lồng ghép. Thêm vào đó, năng lực thiết kế công cụ đo lường hành vi và kỹ năng quản trị xung đột của đội ngũ tổ trưởng chuyên môn còn nhiều hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Dữ liệu khảo nghiệm 5 biện pháp quản lý được biểu diễn trực quan qua hệ thống bảng thống kê tần số và Biểu đồ 3.1 trong luận văn, thể hiện rõ nét mức độ tương đồng giữa tính cấp thiết và tính khả thi. Điểm trung bình đánh giá của cả 5 biện pháp đều đạt ngưỡng rất cao, dao động từ 4.25 đến 4.75 trên thang đo 5 điểm. Hệ số tương quan Pearson đạt giá trị r > 0.85, khẳng định tính khả thi đồng bộ khi đưa vào thực tiễn cơ sở.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các công trình nghiên cứu văn hóa công vụ của Nguyễn Thị Lý tại Thái Nguyên và luận điểm của Rifki A. tại Indonesia, chứng minh rằng khi người đứng đầu đổi mới phương thức quản trị và huy động sự tham gia của cộng đồng thì mức độ tuân thủ văn hóa ứng xử trong nhà trường tăng lên trên 30%.

Đề xuất và khuyến nghị

Căn cứ vào kết quả khảo sát thực chứng, luận văn đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng văn hóa ứng xử tại các trường tiểu học:

Biện pháp 1: Nâng cao nhận thức sâu sắc về tầm quan trọng của văn hóa ứng xử cho 100% cán bộ quản lý, giáo viên và nhân viên. Chủ thể thực hiện là Chi ủy và Ban Giám hiệu nhà trường, lồng ghép nội dung vào các buổi sinh hoạt chuyên đề hàng tháng và lễ khai giảng đầu năm học. Mục tiêu target đạt trên 95% cán bộ giáo viên xếp loại nhận thức tốt ngay trong năm học đầu tiên triển khai.

Biện pháp 2: Chuẩn hóa năng lực xây dựng và thực thi bộ quy tắc ứng xử cho đội ngũ cốt cán. Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố phối hợp cùng các trường tổ chức định kỳ 02 đợt bồi dưỡng kỹ năng giao tiếp sư phạm, giải quyết xung đột và kiểm soát cảm xúc mỗi năm học. Timeline thực hiện vào tháng 8 và tháng 1 hàng năm.

Biện pháp 3: Đổi mới toàn diện quy trình xây dựng bộ quy tắc ứng xử theo hướng dân chủ, khoa học. Ban soạn thảo nhà trường phải tuân thủ nghiêm ngặt 5 bước: khảo sát giá trị cốt lõi, dự thảo nội dung, trưng cầu ý kiến đa chiều (đạt tỷ lệ đồng thuận tối thiểu 90%), ký ban hành công khai và niêm yết trang trọng tại 100% các phòng học, phòng chức năng.

Biện pháp 4: Đa dạng hóa phương thức triển khai và giám sát thực hiện. Giáo viên chủ nhiệm tích hợp nội dung ứng xử vào môn Đạo đức, các tiết sinh hoạt dưới cờ thứ Hai hàng tuần và hoạt động trải nghiệm. Hiệu trưởng thiết lập hòm thư điện tử và đường dây nóng tiếp nhận phản ánh, cam kết giải quyết 100% kiến nghị của phụ huynh trong vòng 48 giờ.

Biện pháp 5: Huy động tối đa các nguồn lực xã hội hóa để nâng cấp cơ sở vật chất. Dành tối thiểu 5% đến 10% kinh phí chi thường xuyên hàng năm để kiến tạo không gian sư phạm xanh - sạch - đẹp, xây dựng khuôn viên trường học hạnh phúc, an toàn và hoàn toàn không có bạo lực học đường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục này mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn to lớn cho 4 nhóm đối tượng:

Thứ nhất, Cán bộ quản lý và Hiệu trưởng các trường tiểu học trên toàn quốc, đặc biệt là hơn 16 trường tiểu học tại địa bàn thành phố Vĩnh Long. Luận văn cung cấp bản cẩm nang quy trình 5 bước chuẩn hóa việc xây dựng và vận hành bộ quy tắc văn hóa ứng xử, giúp nâng cao năng lực quản trị trường học chuyên nghiệp.

Thứ hai, Đội ngũ giáo viên tiểu học và nhân viên nhà trường với quy mô hơn 500 nhân sự trên địa bàn tỉnh. Tài liệu là cẩm nang thiết thực giúp giáo viên tự soi chiếu, điều chỉnh hành vi giao tiếp sư phạm chuẩn mực đối với học sinh các khối lớp 1 đến lớp 5, nâng cao đạo đức nhà giáo và tạo dựng môi trường lớp học tích cực.

Thứ ba, Học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Quản lý giáo dục thuộc mã số 8.14. Luận văn cung cấp nguồn tài liệu tham khảo 147 trang với khung lý thuyết chặt chẽ, hệ thống bảng hỏi chuẩn hóa và mô hình phân tích SPSS thực nghiệm có giá trị trích dẫn cao.

Thứ tư, Lãnh đạo Phòng Giáo dục và Đào tạo cùng Ban đại diện cha mẹ học sinh tại các địa phương. Nghiên cứu mở ra cơ chế phối hợp liên ngành hiệu quả giữa gia đình, nhà trường và xã hội, thiết lập kênh giám sát văn hóa học đường minh bạch và khoa học.

Câu hỏi thường gặp

Mục tiêu cốt lõi của việc xây dựng văn hóa ứng xử trong trường tiểu học là gì? Mục tiêu trọng tâm là hình thành hệ giá trị chuẩn mực về nhân cách, đạo đức và lối sống cho học sinh ngay từ bậc học nền tảng, ngăn chặn triệt để bạo lực học đường. Tại 10 trường tiểu học thành phố Vĩnh Long, công tác này hướng tới chuẩn hóa giao tiếp sư phạm cho 100% cán bộ, giáo viên và học sinh theo Đề án 1299/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Tại sao nhà trường cần tổ chức đánh giá văn hóa ứng xử định kỳ 2 lần mỗi năm học? Việc kiểm tra định kỳ vào giữa học kỳ và cuối năm học giúp người quản lý đo lường chính xác mức độ chuyển biến hành vi của từng cá nhân và tập thể. Dữ liệu thực tế chứng minh quy trình kiểm tra 2 lần/năm giúp giảm thiểu hơn 20% các xung đột sư phạm phát sinh và tạo cơ sở điều chỉnh bộ quy tắc sát với thực tế nhà trường.

Quy trình chuẩn để xây dựng một bộ quy tắc ứng xử học đường gồm những bước nào? Quy trình khoa học bao gồm 5 bước chặt chẽ: Khảo sát thực trạng gắn với giá trị cốt lõi; Biên soạn bản dự thảo; Trưng cầu ý kiến đóng góp từ giáo viên, phụ huynh và học sinh; Ký ban hành chính thức sau khi đạt trên 90% phiếu đồng thuận; Giám sát, sơ kết và cải tiến định kỳ hàng năm.

Phương pháp nào giúp định lượng chính xác tính khả thi của các biện pháp quản lý giáo dục? Tác giả đã ứng dụng phương pháp khảo nghiệm thực nghiệm bằng phiếu hỏi chuẩn hóa trên mẫu 75 cán bộ quản lý, xử lý số liệu qua phần mềm SPSS. Kết quả cho thấy hệ số tương quan r > 0.85 giữa tính cấp thiết và tính khả thi, minh chứng giải pháp có cơ sở khoa học vững chắc và khả năng áp dụng thực tế cao.

Môi trường cơ sở vật chất đóng vai trò như thế nào trong việc phát triển văn hóa ứng xử? Cơ sở vật chất, cảnh quan lớp học và không gian làm việc khang trang tạo ra môi trường tâm lý tích cực cho thầy và trò. Kết quả nghiên cứu thực tế khẳng định những trường học đầu tư khuôn viên xanh - sạch - đẹp và trang thiết bị hiện đại giúp nâng cao hơn 25% tính tự giác, lịch sự trong hành vi giao tiếp hàng ngày của học sinh tiểu học.

Kết luận

Luận văn thạc sĩ Quản lý giáo dục của tác giả Đặng Phương Chi đã hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra với 5 kết luận then chốt:

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về quản lý xây dựng văn hóa ứng xử trong trường tiểu học, tích hợp nhuần nhuyễn các lý thuyết quốc tế và văn bản chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
  • Đánh giá khách quan, chính xác thực trạng tại 10 trường tiểu học thành phố Vĩnh Long thông qua điều tra chọn mẫu 155 khách thể, chỉ rõ 4 hạn chế cốt lõi trong quy trình quản trị và nhận thức của đội ngũ.
  • Đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý mang tính đột phá, bảo đảm tính hệ thống, tính kế thừa, tính khả thi và hướng tới mục tiêu 100% trường học đạt chuẩn văn hóa ứng xử.
  • Khảo nghiệm thực chứng bằng công cụ thống kê SPSS, xác nhận mối tương quan chặt chẽ với hệ số r > 0.85 giữa tính cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp đề xuất.
  • Mở ra định hướng ứng dụng thực tiễn rộng rãi, làm tài liệu tham khảo chuẩn mực để nhân rộng mô hình xây dựng văn hóa ứng xử cho các bậc học từ mầm non đến trung học phổ thông trên toàn tỉnh Vĩnh Long trong giai đoạn 2022-2025.