Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Quản lý vốn khả dụng trong điều hành Chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam" do NCS. Nguyễn Tường Vân thực hiện tại Học viện Ngân hàng (Chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng, Mã số: 62.01) là công trình học thuật tiên phong tiếp cận một cách toàn diện và chuyên sâu về cơ chế quản trị thanh khoản ngân hàng trung ương (NHTƯ) trong nền kinh tế chuyển đổi. Trong điều kiện hội nhập tài chính quốc tế và các cú sốc ngoại sinh từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, công tác quản trị trạng thái thanh khoản của hệ thống tổ chức tín dụng (TCTD) trở thành mắt xích cốt lõi quyết định tính chuẩn xác của cơ chế truyền tải chính sách tiền tệ (CSTT).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) thực tiễn và lý thuyết được xác định rõ: Trước công trình này, các nghiên cứu quốc nội phần lớn chỉ tiếp cận đơn lẻ các công cụ CSTT gián tiếp hoặc dừng lại ở đề tài cấp ngành của Nguyễn Đồng Tiến (2006) về dự báo vốn khả dụng (VKD). Văn hiến học thuật hoàn toàn thiếu vắng một mô hình tích hợp phân tích hành vi cấu thành cung - cầu VKD dựa trên cấu trúc Bảng cân đối tiền tệ rút gọn của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN), cũng như thiếu khung lượng hóa tác động đàn hồi của các biến số tự định và chính sách trong mối tương quan với lãi suất liên ngân hàng.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) được xác lập:

  • RQ1: Cấu trúc cung - cầu vốn khả dụng tại NHTƯ chịu sự chi phối của những nhân tố tự định và chính sách nào theo phương pháp tiếp cận Bảng cân đối tiền tệ?
  • RQ2: Cơ chế phản ứng và hiệu quả của các biện pháp can thiệp thị trường mở (OMO), tái cấp vốn của NHNN trong việc tái lập cân bằng trạng thái thanh khoản thực tế giai đoạn 2000–2012 ra sao?
  • RQ3: Mức độ co giãn của cung và cầu vốn khả dụng trước sự biến động của tài sản có ngoại tệ ròng, cho vay chính phủ ròng và dự trữ bắt buộc tại Việt Nam đạt giá trị bao nhiêu?
  • H1: Biến động Tài sản có ngoại tệ ròng (TSCNT) có quan hệ đồng biến và tạo áp lực co giãn mạnh nhất lên tổng cung vốn khả dụng của hệ thống ngân hàng.
  • H2: Cơ chế quản lý dự trữ bắt buộc (DTBB) theo kỳ duy trì trùng một phần hoặc nối tiếp giúp tối ưu hóa độ chính xác của dự báo cầu vốn khả dụng hơn phương pháp trùng hoàn toàn.
  • H3: Sự phân tách thị trường tiền tệ (market segmentation) và độ trễ thông tin ngân sách làm suy giảm hiệu ứng định hướng của lãi suất chỉ đạo so với lãi suất thị trường liên ngân hàng.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên Lý thuyết quản lý thanh khoản NHTƯ của Ulrich Bindseil (2000), Khung phân tích Bảng cân đối NHTƯ của Simon T. Gray (2008, 2011) và Mô hình chuỗi thời gian dự báo tiền mặt của Mohamed Afzal Norat (2008). Nghiên cứu bao hàm phạm vi dữ liệu toàn diện giai đoạn 2000–2012 từ cơ sở dữ liệu Thống kê Tài chính Quốc tế (IFS - IMF) và Bảng cân đối tổng hợp của NHNN, mang lại giá trị thực tiễn đột phá cho việc tái định hình khung điều hành CSTT quốc gia.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu quốc tế cho thấy các nhánh nghiên cứu chính về quản lý thanh khoản NHTƯ xoay quanh ba luồng tư tưởng:

  1. Luồng lý thuyết điều hành thanh khoản và tín hiệu thị trường: Đại diện tiêu biểu là Ulrich Bindseil (2000) với công trình nghiên cứu tại Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB), chỉ rõ quản lý VKD là việc NHTƯ điều tiết cung thanh khoản đáp ứng cầu dự trữ nhằm ổn định lãi suất qua đêm (EONIA) thông qua nghiệp vụ thị trường mở và "hiệu ứng thông báo" (signaling effect).
  2. Luồng vi mô về hành vi dự trữ của ngân hàng thương mại: Falko Fecht, Kjell G. Nyborg và Jörg Rocholl (2007) phân tích hành vi bất đối xứng của các ngân hàng Đức trong kỳ duy trì dự trữ, chứng minh hiện tượng thiếu hụt VKD cục bộ vào ngày cuối tháng tác động đẩy lãi suất qua đêm tăng vọt, tạo cơ sở cho việc xác định thời điểm can thiệp của NHTƯ.
  3. Luồng cấu trúc dự báo dòng tiền Bảng cân đối và chức năng dự trữ: Simon T. Gray (2008, 2011) chuẩn hóa quy trình dự báo thông qua Bảng cân đối NHTƯ và khảo sát 121 NHTƯ thuộc IMF, chỉ ra ba chức năng cốt lõi của DTBB: bảo đảm an toàn thanh khoản, kiểm soát khối tiền tệ và hoạt động như "phần đệm" (buffer) giảm sốc thanh khoản ngắn hạn. Bổ trợ cho luồng này, Mohamed Afzal Norat (2008) phát triển mô hình chuỗi thời gian phân tích sự biến thiên của tiền mặt lưu thông tại Ngân hàng Trung ương Anh (BoE) và ECB.

Trong y văn tồn tại cuộc tranh luận học thuật gay gắt giữa hai trường phái: Trường phái duy trì tình trạng "thiếu hụt thanh khoản có chủ đích" (structural liquidity deficit) như thông lệ của ECB, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) và Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BoJ) – nơi NHTƯ không trả lãi hoặc trả lãi thấp cho dự trữ dư thừa để buộc các TCTD phụ thuộc vào tái cấp vốn; đối lập với Trường phái quản lý thanh khoản tại các thị trường mới nổi (EMEs), nơi dòng vốn nước ngoài (FDI, FII) biến động mạnh gây ra tình trạng thặng dư và thiếu hụt thanh khoản đan xen khó dự báo.

Luận án định vị chính xác vị thế học thuật bằng cách kiểm chứng các lý thuyết phương Tây trong môi trường đặc thù của Việt Nam: một nền kinh tế có độ mở lớn, tỷ lệ đô la hóa và thói quen thanh toán tiền mặt cao, thị trường liên ngân hàng phân tách sâu sắc và cơ chế phối hợp tài khóa - tiền tệ giữa Bộ Tài chính và NHNN còn tồn tại độ trễ thông tin. So sánh với các nghiên cứu kinh điển quốc tế, luận án đã làm rõ sự chuyển đổi từ kiểm soát trực tiếp sang gián tiếp trong quản lý thanh khoản của một nền kinh tế chuyển đổi.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng thuyết quản lý thanh khoản của Ulrich Bindseil (2000) và Simon T. Gray (2008) bằng cách phân tách ranh giới rõ rệt giữa các yếu tố tự định (autonomous factors) và các yếu tố chính sách (policy-driven factors) trên cả hai vế Cung và Cầu vốn khả dụng:

  • Về phía Cung: Làm rõ tác động ngoại sinh của Tài sản có ngoại tệ ròng, Cho vay Chính phủ ròng, Tiền mặt trong lưu thông và Tài sản có khác ròng.
  • Về phía Cầu: Hệ thống hóa mối quan hệ giữa Cầu dự trữ bắt buộc (mang tính thể chế) và Cầu dự trữ dư thừa (phục vụ thanh toán tức thời và phòng ngừa rủi ro).

Luận án đóng góp luận điểm khoa học chứng minh rằng tại các nền kinh tế đang phát triển, biến động của tài sản có ngoại tệ ròng do can thiệp tỷ giá là nguyên nhân chủ yếu làm biến dạng tổng cung thanh khoản nội tệ, làm vô hiệu hóa một phần hiệu ứng thông báo của lãi suất chính sách nếu NHTƯ không có công cụ trung hòa (sterilization) kịp thời.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        KHUNG LÝ THUYẾT CUNG - CẦU VỐN KHẢ DỤNG                    |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| CUNG VỐN KHẢ DỤNG = [Cung Tự định] + [Cung Chính sách]                            |
|                   = (TSCNT ròng + Cho vay CP ròng + TSCK ròng - Tiền mặt lưu thông) |
|                     + Cho vay TCTD qua Tái cấp vốn & OMO                          |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| CẦU VỐN KHẢ DỤNG  = [Cầu Chính sách] + [Cầu Tự định]                              |
|                   = Tiền gửi Dự trữ bắt buộc (DTBB) + Dự trữ dư thừa thanh toán    |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Bảng cân đối NHTƯ, Lý thuyết Hành vi nắm giữ dự trữ ngân hàng và Lý thuyết Truyền tải tiền tệ. Cách tiếp cận phân tích mang tính đột phá nằm ở việc mô hình hóa chu trình quản lý VKD 6 bước chuẩn mực:

  1. Xác định cấu phần Bảng cân đối tiền tệ;
  2. Thiết lập dãy số liệu chuỗi thời gian lịch sử;
  3. Phân tích các nhân tố tác động trong kỳ dự báo;
  4. Đo lường và phân tích lỗi dự báo (forecast error) của kỳ trước;
  5. Thực thi mô hình dự báo định lượng kết hợp điều chỉnh mùa vụ;
  6. Tổng hợp kết quả và đưa ra quyết định can thiệp OMO/Tái cấp vốn.

Điều kiện biên (boundary conditions) được xác định rõ: Khung phân tích vận hành tối ưu trong điều kiện hệ thống thanh toán quốc gia tập trung hóa cao độ và thị trường tiền tệ liên ngân hàng không bị chia cắt cục bộ giữa các khối ngân hàng thương mại nhà nước và ngân hàng thương mại cổ phần nhỏ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu tuân thủ chặt chẽ thế giới quan thực chứng (positivism), kết hợp hài hòa giữa phương pháp quy nạp - suy diễn lý thuyết với kiểm định kinh tế lượng định lượng. Thiết kế đa tầng phân tích dữ liệu vĩ mô từ hệ thống tài khoản tiền tệ của NHNN và dữ liệu vi mô từ báo cáo thanh khoản của các NHTM Việt Nam.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu được kiểm soát nghiêm ngặt từ nguồn Thống kê Tài chính Quốc tế (IFS - IMF) và các báo cáo nghiệp vụ nội bộ của NHNN trong 13 năm (2000–2012). Để xử lý triệt để tính mùa vụ của dòng tiền (dịp Tết Nguyên Đán, kỳ chi trả lương ngân sách, chu kỳ nộp thuế), luận án áp dụng công thức ngoại suy thống kê chuẩn hóa:

$$y_t^{nn} = \frac{y_{t-1}^{nn} + y_{t-2}^{nn} + y_{t-3}^{nn}}{y_{t-1}^{nt} + y_{t-2}^{nt} + y_{t-3}^{nt}} \times y_t^{nt}$$

Trong đó: $y_t^{nn}$ là giá trị dự báo kỳ $t$ năm nay; các số hạng tử số là số thực tế 3 kỳ liền kề năm nay; mẫu số là số thực tế 3 kỳ liền kề năm trước; $y_t^{nt}$ là số thực tế kỳ $t$ năm trước.

Độ tin cậy và giá trị nội tại của nghiên cứu được củng cố thông qua việc phân tích đối chiếu sai số qua từng chu kỳ điều hành, đảm bảo kiểm soát các sai lệch do chuyển dịch cấu trúc tiền gửi.

Data và phân tích

Để định lượng hóa hệ số co giãn giữa các nhân tố cấu thành Bảng cân đối với tổng Cung và Cầu vốn khả dụng mà không gặp khuyết tật đa cộng tuyến (multicollinearity), tác giả thiết lập hệ thống 6 mô hình hồi quy đơn dạng Log-Log:

$$\begin{aligned} \text{Mô hình 1 (TSCNT ròng tác động đến Cung):} \quad &\log(CUNG) = \beta_1 + \beta_2 \log(TSCNT) + u \ \text{Mô hình 2 (Cho vay CP ròng tác động đến Cung):} \quad &\log(CUNG) = \beta_1 + \beta_2 \log(CVCP) + u \ \text{Mô hình 3 (Cho vay TCTD tác động đến Cung):} \quad &\log(CUNG) = \beta_1 + \beta_2 \log(CVNH) + u \ \text{Mô hình 4 (Tài sản có khác ròng tác động đến Cung):} \quad &\log(CUNG) = \beta_1 + \beta_2 \log(TSCK) + u \ \text{Mô hình 5 (Dự trữ bắt buộc tác động đến Cầu):} \quad &\log(CAU) = \beta_1 + \beta_2 \log(DTBB) + u \ \text{Mô hình 6 (Dự trữ vượt tác động đến Cầu):} \quad &\log(CAU) = \beta_1 + \beta_2 \log(DTV) + u \end{aligned}$$

Phương pháp ước lượng OLS cho phép các hệ số góc $\beta_2$ phản ánh trực tiếp độ co giãn: khi biến độc lập thay đổi 1%, Cung/Cầu vốn khả dụng trung bình biến thiên tương ứng $\beta_2%$. Mọi thông số thống kê, hệ số xác định $R^2$ và giá trị p-value đều được kiểm định chặt chẽ, xác nhận mối liên hệ tuyến tính có ý nghĩa thống kê cao giữa các chỉ tiêu tiền tệ.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

[!IMPORTANT] Trích dẫn minh chứng từ luận án:

  1. "Cung VKD = (Tài sản có ngoại tệ ròng + cho vay Chính phủ ròng + các khoản mục khác ròng – tiền mặt trong lưu thông) + cho vay các TCTD từ NHTƯ"
  2. "Quản lý vốn khả dụng là việc Ngân hàng Trung ương điều tiết mức cung VKD sao cho phù hợp với sự biến động thường xuyên của nhu cầu VKD nhằm đạt được các mục tiêu hoạt động của Chính sách tiền tệ về giá và lượng."
  3. "Dự trữ bắt buộc là một phần nằm trong lượng dự phòng trung bình, là phần đệm hỗ trợ hiệu quả cho các ngân hàng thương mại quản lý thanh khoản ngắn hạn. Đặc biệt chức năng này có thể đặc biệt hữu ích khi NHTƯ khó dự báo chính xác tất cả các luồng trên bảng cân đối kế toán của mình."
  1. Sự chi phối áp đảo của Tài sản có ngoại tệ ròng lên Cung thanh khoản: Kết quả hồi quy chỉ ra hệ số co giãn của $TSCNT$ đối với $CUNG$ đạt mức cao vượt trội so với các khoản mục khác. Việc mua ròng ngoại tệ để tích lũy dự trữ ngoại hối trong giai đoạn dòng vốn FII/FDI đổ mạnh vào Việt Nam (đặc biệt 2007–2008) đã bơm một lượng tiền nội tệ khổng lồ vào lưu thông, gây thặng dư thanh khoản ngoài tầm kiểm soát trực tiếp của các kênh tín dụng truyền thống.
  2. Nghịch lý dư thừa và thiếu hụt thanh khoản do phân tách thị trường: Luận án phát hiện hiện tượng phân tách thị trường tiền tệ sâu sắc: trong khi các NHTM Nhà nước nắm giữ phần lớn dự trữ dư thừa và thặng dư VKD, các NHTM cổ phần nhỏ lại rơi vào trạng thái căng thẳng thanh khoản cục bộ. Do thị trường liên ngân hàng thiếu niềm tin và hạn mức tín dụng bị đóng băng, dòng vốn không thể tự phân bổ qua cơ chế Arbitrage lãi suất, buộc NHNN phải vừa hút tiền qua tín phiếu ở nhóm thừa vừa bơm tiền qua OMO/tái cấp vốn ở nhóm thiếu.
  3. Mối liên kết bất đối xứng giữa Chi tiêu ngân sách và Tiền mặt trong lưu thông: Không giống các quốc gia phát triển nơi chi tiêu chính phủ chuyển khoản qua tài khoản NHTM, tại Việt Nam giai đoạn 2000–2012, các đợt giải ngân ngân sách hoặc trả lương công chức cuối tháng làm gia tăng đột biến lượng rút tiền mặt tại quỹ, trực tiếp làm sụt giảm số dư tiền gửi dự trữ của TCTD tại NHNN.
  4. Hạn chế trong cơ chế quản lý Dự trữ bắt buộc trùng hoàn toàn: Luận án chứng minh phương pháp quản lý DTBB trùng hoàn toàn tạo ra sai số dự báo rất lớn vì kỳ duy trì và kỳ xác định diễn ra song song (chỉ lệch 2–3 ngày), khiến các TCTD bị động trong việc ước tính số dư phải duy trì, dẫn tới hành vi tích trữ dự trữ vượt mức để phòng ngừa phạt vi phạm, làm méo mó tín hiệu lãi suất ngắn hạn.
Khoản mục Bảng cân đối Bản chất nhân tố Tác động lên Cung/Cầu VKD Hệ số co giãn kỳ vọng ($\beta_2$) Mức độ phức tạp trong dự báo
Tài sản có ngoại tệ ròng (TSCNT) Tự định Cung (+) Rất cao ($> 0.7$) Phức tạp (phụ thuộc cán cân thanh toán)
Cho vay Chính phủ ròng (CVCP) Tự định Cung (+) Trung bình ($0.3 - 0.5$) Phụ thuộc chia sẻ thông tin từ Bộ Tài chính
Tiền mặt trong lưu thông (CIC) Tự định Cung (-) Cao ($< -0.5$) Biến động mạnh theo mùa vụ/Tết
Tái cấp vốn & Cho vay TCTD Chính sách Cung (+) Kiểm soát trực tiếp Thấp (chủ động theo kế hoạch NHNN)
Dự trữ bắt buộc (DTBB) Chính sách Cầu (+) Cao ($> 0.6$) Dễ dự báo nếu dùng phương pháp nối tiếp
Dự trữ vượt (DTV) Tự định Cầu (+) Biến thiên rộng Khó dự báo (phụ thuộc tâm lý thị trường)

Implications đa chiều

  • Về mặt học thuật: Cung cấp khung phương pháp luận hoàn chỉnh giúp giới nghiên cứu tài chính – ngân hàng lượng hóa Bảng cân đối NHTƯ tại các quốc gia EMEs.
  • Về mặt điều hành chính sách: Khuyến nghị NHNN chuyển dịch phương thức quản lý DTBB từ "trùng hoàn toàn" sang "trùng một phần" hoặc "nối tiếp", kéo dài kỳ duy trì dự trữ và cho phép áp dụng cơ chế dự trữ bình quân linh hoạt để tạo vùng đệm thanh khoản tự nhiên cho các NHTM.
  • Về mặt phối hợp vĩ mô: Thiết lập quy chế chia sẻ dữ liệu luồng tiền thời gian thực giữa Kho bạc Nhà nước, Bộ Tài chính và NHNN, tiến tới thống nhất tài khoản tiền gửi Kho bạc tại NHTƯ nhằm triệt tiêu các biến động khó lường của khoản mục Cho vay Chính phủ ròng.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật không thể tránh khỏi:

  1. Giới hạn mô hình kinh tế lượng: Việc sử dụng chuỗi mô hình hồi quy đơn Log-Log giúp tránh được hiện tượng đa cộng tuyến giữa các biến vĩ mô nhưng chưa bao quát được các tác động tương tác đồng thời và độ trễ phi tuyến phức tạp vốn có trong hệ thống tài chính (như mô hình VAR, VECM hay SVAR).
  2. Giới hạn dữ liệu thời gian thực: Nguồn số liệu IFS-IMF và Bảng cân đối rút gọn có tần suất tháng/quý, chưa phản ánh được toàn bộ các biến động thanh khoản bước ngày (intraday and daily liquidity swings) – vốn là trọng tâm của các quyết định can thiệp OMO tức thời.
  3. Điều kiện thể chế biến động: Bối cảnh giai đoạn 2000–2012 chịu tác động của tiến trình tái cơ cấu hệ thống ngân hàng và sửa đổi Luật NHNN 2010, tạo ra những biến động cấu trúc chưa thể lượng hóa trọn vẹn trong các hệ số co giãn tĩnh.

Hướng nghiên cứu tương lai:

  • Ứng dụng mô hình Chuỗi thời gian cấu trúc đa biến (Multivariate Structural Time Series) hoặc Vector Autoregression (VAR/VECM) để mô hình hóa mối quan hệ đồng thời giữa Cung - Cầu VKD và cấu trúc kỳ hạn của lãi suất liên ngân hàng.
  • Xây dựng mô hình vi mô dựa trên lý thuyết trò chơi để phân tích hành vi đấu thầu thanh khoản của các nhóm NHTM có vị thế thống lĩnh thị trường.
  • Nghiên cứu tác động của quá trình chuyển đổi số và thanh toán không dùng tiền mặt (fintech, Mobile Money) làm suy giảm tỷ trọng tiền mặt trong lưu thông và thay đổi cấu trúc cầu thanh khoản.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

  • Ảnh hưởng học thuật: Là tài liệu tham khảo nền tảng tại các cơ sở đào tạo sau đại học khối ngành Kinh tế – Tài chính tại Việt Nam, mở đầu cho chuỗi các nghiên cứu định lượng chuyên sâu về nghiệp vụ ngân hàng trung ương hiện đại.
  • Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho Ban Điều hành CSTT và Vụ Chính sách Tiền tệ (NHNN) trong việc chuẩn hóa quy trình dự báo dòng tiền trên Bảng cân đối, tái cấu trúc kỳ hạn các phiên đấu thầu thị trường mở và từng bước hoàn thiện hành lang lãi suất (interest rate corridor).
  • Lợi ích ngành ngân hàng: Giúp các TCTD nâng cao năng lực quản trị dự trữ sơ cấp, giảm thiểu chi phí cơ hội của việc nắm giữ tiền mặt tại quỹ và chủ động cân đối nguồn vốn trên thị trường liên ngân hàng.

Đối tượng hưởng lợi

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc hệ thống hóa và bản địa hóa Khung phân tích thanh khoản Bảng cân đối của Simon T. Gray (2008) và Ulrich Bindseil (2000) vào nền kinh tế chuyển đổi Việt Nam. Luận án đã làm rõ cấu trúc phân rã của Cung - Cầu VKD thành hai cấu phần Tự định và Chính sách, đồng thời chứng minh rằng trong điều kiện quản lý tỷ giá cố định/thả nổi có kiểm soát, biến số Tài sản có ngoại tệ ròng đóng vai trò nhân tố ngoại sinh chi phối mạnh nhất đến tổng cung thanh khoản.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?

So với nghiên cứu định tính thuần túy của Nguyễn Đồng Tiến (2006), luận án đã thiết lập quy trình dự báo 6 bước chuẩn mực kết hợp công thức ngoại suy chuỗi thời gian có trọng số điều chỉnh mùa vụ 3 kỳ liền kề với hệ thống 6 mô hình hồi quy đơn Log-Log. Phương pháp này lượng hóa chính xác hệ số co giãn đàn hồi giữa từng khoản mục Bảng cân đối với Cung/Cầu thanh khoản, loại bỏ hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng giữa các biến tiền tệ.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất và có bằng chứng định lượng cụ thể ra sao?

Phát hiện bất ngờ nhất là hiện tượng "bất cân xứng thanh khoản do phân tách thị trường". Dù tổng cung VKD toàn hệ thống ở trạng thái thặng dư lớn do can thiệp mua ngoại tệ, lãi suất liên ngân hàng vẫn không giảm tương ứng mà biến động dữ dội. Bằng chứng định lượng chỉ ra dòng tiền thặng dư bị ứ đọng tại các NHTM Nhà nước, trong khi các NHTM cổ phần nhỏ rơi vào tình trạng thiếu hụt cục bộ do đứt gãy kênh truyền dẫn Arbitrage liên ngân hàng.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (replication protocol) không?

Có. Nghiên cứu công khai toàn bộ cấu trúc công thức tính toán toán học, phương pháp lấy logarit tự nhiên chuỗi số liệu từ IFS-IMF và Bảng cân đối NHNN giai đoạn 2000–2012, phương pháp phân tích sai số dự báo và các bước tổng hợp dữ liệu, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập hoàn toàn có thể tái lập và cập nhật mô hình với các chuỗi số liệu mới.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Chương trình nghiên cứu mở rộng tập trung vào: (i) Tích hợp mô hình dự báo thanh khoản tần suất cao theo ngày (Daily/Intraday Liquidity Forecasting) sử dụng dữ liệu lớn từ hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng (IBPS); (ii) Đánh giá tác động tương hỗ giữa chính sách an toàn vĩ mô (tỷ lệ LDR, Basel II/III) và quản lý thanh khoản NHTƯ; (iii) Mô hình hóa tác động của tiền kỹ thuật số NHTƯ (CBDC) lên cấu trúc Bảng cân đối tiền tệ quốc gia.

Kết luận

Công trình nghiên cứu của NCS. Nguyễn Tường Vân đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu học thuật và thực tiễn đề ra, ghi dấu ấn với các cống hiến nền tảng:

  1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận: Xây dựng khung lý thuyết chuẩn xác về vốn khả dụng, phân định rõ ràng bản chất cung - cầu tự định và chính sách trên Bảng cân đối NHTƯ.
  2. Chuẩn hóa quy trình dự báo 6 bước: Cung cấp công cụ dự báo kết hợp định tính, ngoại suy mùa vụ và định lượng kinh tế lượng phù hợp với thực tiễn hệ thống ngân hàng Việt Nam.
  3. Lượng hóa mức độ co giãn của các nhân tố tiền tệ: Đo lường thành công tác động của Tài sản có ngoại tệ ròng, Cho vay Chính phủ ròng và Dự trữ bắt buộc lên cân bằng thanh khoản giai đoạn 2000–2012.
  4. Chỉ ra các điểm nghẽn thể chế: Làm sáng tỏ hiện tượng phân tách thị trường tiền tệ và những bất cập của phương pháp quản lý dự trữ bắt buộc trùng hoàn toàn.
  5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ: Kiến nghị lộ trình chuyển đổi phương thức điều hành thanh khoản từ trực tiếp sang gián tiếp thông qua hoàn thiện hành lang lãi suất, nâng cao hiệu lực nghiệp vụ thị trường mở và tăng cường phối hợp chính sách tài khóa – tiền tệ.

Luận án khẳng định tầm quan trọng sống còn của công tác quản lý vốn khả dụng như một tiền đề quyết định để nâng cao tính độc lập, hiệu lực và sự chuẩn xác trong điều hành chính sách tiền tệ quốc gia, đóng góp thiết thực vào sự ổn định kinh tế vĩ mô của Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.