CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TỔ CHUYÊN MÔN THEO HƯỚNG NGHIÊN CỨU BÀI HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Từ những nghiên cứu trong quá trình làm việc tại trung tâm nghiên cứu Quốc gia về Giáo dục Bourgogne – Pháp, tác giả Picquenot, A. cho rằng: “muốn quản lý chuyên môn tốt hiệu trưởng phải có 5 năng lực cơ bản: Hiệu trưởng có năng lực lý thuyết, phương pháp, sư phạm và công nghệ đào tạo. Ngoài ra cần có năng lực xử lý tín hiệu, năng lực đạo đức nghề nghiệp” [dẫn theo 39].
Như vậy, trong nghiên cứu của mình, tác giả Picquenot, A. quan niệm chất lượng, hiệu quả QL chuyên môn của GV trong nhà trường phụ thuộc rất lớn vào năng lực của hiệu trưởng, ngoài năng lực sư phạm, đòi hỏi người hiệu trưởng phải có năng lực QL. Cũng nghiên cứu đề tài tương tự, tác giả Goodman Lesson Lab (2004) (dẫn theo [42]), Ông đưa ra kết luận: “Việc tự chủ của GV cùng với sự đóng góp trí tuệ của họ đang bị xói mòn bởi những chương trình phát triển GV trong xã hội. Đây là những chương trình do cấp quản lý đưa xuống mà không căn cứ vào thực tiễn.
Theo quan điểm của ông kết quả bồi dưỡng, phát triển chất lượng cho đội ngũ giáo viên phụ thuộc rất lớn vào sự phù hợp của chương trình bồi dưỡng. Tác giả Hollingsworth, H&Oliver (2005)[38] và tác giả D.Jacqueline Hurd và Catherine Lewis (2011) [39] thì lại quan tâm đến vấn đề quyền tự chủ về chuyên môn của GV trong tổ, trong khối chuyên môn và đưa ra các biện pháp quản lý để nâng cao quyền tự chủ chuyên môn của đội ngũ GV trong nhà trường phổ thông. Perry AE Catherine C. Lewis (2004) [43] đã nghiên cứu về sự thích ứng thành công của mô hình NCBH tại các trường học ở Hoa Kỳ, qua đó đã khẳng định vai trò quan trọng trong việc đổi mới các hoạt động của TCM trong các nhà trường phổ thông, bên cạnh đó nâng cao năng lực nghề nghiệp cho đội ngũ GV phổ thông, trong đó có đội ngũ giáo viên cấp trung học cơ sở.
Tác giả Phạm Đức Bách (2010) đã nghiên cứu, Một số hình thức SHCM ở 7 trường THCS nhằm góp phần đổi mới phương pháp dạy học [3], Trên cơ sở lý luận về hình thức sinh hoạt tổ chuyên môn ở trường THCS, tác giả đã đưa ra phân tích, bình luận nhằm đánh giá các hình thức hiệu quả từ đó đổi mới phương pháp dạy học nâng cao chất lượng dạy học ở trường THCS. Cũng nghiên cứu về hoạt động của TCM, tác giả Hoàng Tấn Bình Long (2013) đã nghiên cứu, Vấn đề đổi mới SHCM dựa trên NCBH [26]. Tác giả Hoàng Tấn Bình Long đã đưa ra vai trò, tầm quan trọng của đổi mới hoạt động của TCM theo hướng NCBH. Việc nghiên cứu chuyên môn ở các nhà trường đã tiến hành thường xuyên theo quy định của Điều lệ trường trung học, tuy nhiên việc đổi mới hoạt động tổ chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học còn chưa được hiệu quả.
Nghiên cứu của tác giả Hoàng Tấn Bình Long cũng đã chỉ ra quy trình triển khai hoạt động TCM theo hướng NCBH. Năm 2015, tác giả Nguyễn Kim Anh đã nghiên cứu đề tài: “QL hoạt động TCM tại các trường THPT trên địa bàn thị xã Sơn Tây, thành phố Hà Nội” [1]. Tác giả đã đưa ra được một số khái niệm như: Quản lý, quản lý giáo dục, TCM và QL hoạt động TCM. Từ đó xác định nội dung quản lý theo chức năng như: Lập kế hoạch hoạt động TCM; tổ chức thực hiện kế hoạch; chỉ đạo triển khai kế hoạch; kiểm tra đánh giá việc thực hiện kế hoạch hoạt động TCM.
Tác giả đã đề xuất các biện pháp QL hoạt động TCM tại các trường trên địa bàn thị xã Sơn Tây, Hà Nội. Khảo nghiệm các biện pháp đề xuất đã cho thấy các biện pháp đều mang tính khả thi trong thực tiễn giảng dạy. Tác giả Trần Minh Thùy, trong nghiên cứu “QL hoạt động TCM ở trường THPT Nguyễn Văn Cừ, huyện Hóc Môn, thành phố Hồ Chí Minh” [36], năm 2015. Trong phần cơ sở lý luận, luận văn đã giúp người đọc hiểu rõ hơn về vai trò của Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, đồng thời chỉ ra những đặc điểm của TCM trong trường phổ thông.
Tác giả đã nêu ra các giải pháp để nâng cao vai trò tự chủ của TCM dựa trên việc đánh giá thực trạng QL hoạt động TCM ở trường THPT Nguyễn Văn Cừ, huyện Hóc Môn, thành phố Hồ Chí Minh. Nghiên cứu của tác giả Lê Thị Minh Huệ về “QL hoạt động TCM ở trường THCS Châu Văn Liêm, Quận Phú Nhuận, Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh 8 đổi mới giáo dục hiện nay” [20], năm 2015. Trong nghiên cứu này, tác giả đã có những phân tích, đánh giá sâu sắc về thực trạng quản lý hoạt động TCM ở trường Trung học cơ sở. Từ đó chỉ ra mặt tích cực, hạn chế, chỉ ra được các nguyên nhân của hạn chế.
Trên cơ sở đó tác giả đã đề xuất các biện pháp quản lý có cơ sở khoa học và phù hợp với bối cảnh đổi mới giáo dục đang diễn ra hiện nay. Cũng nghiên cứu về vấn đề này, tác giả Bùi Thị Diễm Hằng (2016), đã nghiên cứu: “QL hoạt động TCM ở trường THPT Cát Hải, thành phố Hải Phòng” [18]. Trên cơ sở lý luận về QL hoạt động của TCM, tác giả đã nghiên cứu thực trạng và đề ra được các biện pháp QL hoạt động TCM ở trường THPT Cát Hải, thành phố Hải Phòng có tính khả thi. Tác giả Lê Thị Loan (2016), nghiên cứu thực trạng và biện pháp QL hoạt động NCBH tại TCM ở trường THCS Cổ Nhuế 2, quận Bắc Từ Liêm, thành phố Hà Nội.
Tác giả đưa ra một số vấn đề lí luận về hoạt động “Nghiên cứu bài học, sinh hoạt chuyên môn, từ đó đánh giá thực trạng quản lí hoạt động nghiên cứu bài học ở Trường THCS Cổ Nhuế 2. Từ đó, tác giả đã đề xuất 6 biện pháp gồm: (1) Nâng cao nhận thức, tạo niềm tin cho giáo viên về những thay đổi tích cực trong phát triển nghề nghiệp khi tham gia hoạt động NCBH; (2) Xây dựng kế hoạch, quy chế SHCM trong hoạt động NCBH của nhà trường; (3) Chỉ đạo TCM thực hiện đúng hoạt động SHCM theo NCBH (4) Tăng cường kiểm tra TCM thực hiện NCBH; (5) Thành lập chuyên gia tư vấn về hoạt động NCBH cho TCM; (6) Xây dựng môi trường thuận lợi, tạo động lực thúc đẩy đội ngũ TTCM và GV tích cực thực hiện hoạt động NCBH[28]. Trong những năm gần đây, nhiều tác giả nghiên cứu đề tài về quản lý hoạt động TCM trong nhà trường phổ thông, có thể kể đến một số đề tài như: Tác giả Hồ Thị Loan (2019), đổi mới SHCM theo NCBH-một giải pháp nâng cao chất lượng dạy học theo chương trình giáo dục phổ thông mới ở trường THCS. Tác giả đã đưa ra khái niệm về SHCM theo NCBH, từ đó chỉ ra vai trò mục đích, ý nghĩa của SHCM theo NCBH.
Đặc biệt xác định các bước SHCM theo hướng NCBH: Bước 1: Xác định mục tiêu, xây dựng kế hoạch bài học nghiên cứu; Bước 2: Tiến hành bài học và dự giờ; Bước 3: Thảo luận về bài học nghiên 9 cứu; Bước 4. Áp dụng vào thực tiễn dạy học hằng ngày. Từ đó, tác giả đưa ra một số khó khăn cần khắc phục khi đổi mới SHCM theo NCBH [27]. Tác giả Vũ Thị Hương (2020), nghiên cứu tăng cường sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học để phát triển năng lực dạy đọc hiểu văn bản thông tin cho giáo viên trung học, tác giả đã chỉ ra rằng SHCM theo NCBH là một biện pháp tích cực, được thể nghiệm thành công ở nhiều môn học.
Với chương trình giáo dục phổ thông mới, việc tăng cường SHCM theo NCBH để phát triển năng lực dạy học đọc hiểu VBTT cho GV Ngữ văn là việc làm khả quan song kết quả sẽ phụ thuộc rất lớn vào sự chỉ đạo hoạt động chuyên môn ở mỗi nhà trường phổ thông. Sự tiên phong của lãnh đạo (đặc biệt là lãnh đạo phụ trách chuyên môn); sự nhiệt huyết, sẵn sàng đi trước, đón đầu của tổ trưởng, của GV cốt cán; sự đam mê khám phá, tiếp thu cái mới không ngừng nghỉ của mỗi GV Ngữ văn chính là những chất “xúc tác” nhiệm màu góp phần làm nên thành công của mỗi buổi SHCM theo NCBH[23]. Như vậy, trong thực tiễn nghiên cứu khoa học đã có một số tác giả ở một số địa phương nghiên cứu các đề tài liên quan đến quản lý hoạt động tổ chuyên môn cho thấy vấn đề nghiên cứu quản lý hoạt động TCM theo NCBH là cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Qua các nghiên cứu đó nhiều công trình được phân tích nhìn nhận dưới nhiều góc độ như: tiếp cận quá trình quản lý, tiếp cận chức năng QL, theo hoạt động, theo các thành tố trong quá trình SHCM.
Những công trình khoa học hữu ích trên của các nhà nghiên cứu là nguồn tư liệu quý giá để tác giả có thể học hỏi, kế thừa và vận dụng vào quá trình học tập và nghiên cứu đề tài của mình. Tuy nhiên, xét trên phạm vi tại địa bàn tỉnh Hà Nam, nhất là tại thị xã Duy tiên thì vấn đề nghiên cứu quản lý hoạt động TCM theo hướng NCBH với danh nghĩa một công trình khoa học chưa nhiều, mà nghiên cứu mới chỉ dừng ở dạng một vài báo cáo chuyên đề, tham luận… tại một số hội nghị, hội thảo, tập huấn, bên cạnh đó nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng còn chưa phổ biến. Với những đặc trưng về điều kiện kinh tế, văn hoá - xã hội, tình hình đội ngũ GV và HS của tỉnh Hà Nam, đặc biệt là những đặc thù về quản lý chuyên môn ở các 10 trường THCS thị xã Duy Tiên, đã thôi thúc tác giả nghiên cứu đề tài “Quản lý hoạt động tổ chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học ở các trường THCS thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam”. Một số khái niệm cơ bản 1.
Tổ chuyên môn ở trường trung học cơ sở Tổ chuyên môn là nơi trực tiếp thực hiện các chủ trương, đường lối Đảng; chính sách, pháp luật của Nhà nước và các văn bản hướng dẫn của Bộ GD&ĐT, Sở GD&ĐT, của địa phương, của nhà trường về giáo dục nhằm đạt được mục tiêu giáo dục của nhà trường. Tại điều 9 của Điều lệ trường THCS, trường THPT và trường phổ thông có nhiều cấp học được ban hành kèm theo Thông tư số 32/2020/TT-BGDĐT ngày 15 tháng 9 năm 2020 của Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định: TCM là một thành phần trong cơ cấu tổ chức của trường trung học [7].