CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG VĂN HÓA Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Các nghiên cứu về xây dựng môi trường văn hóa ở trường phổ thông Vào khoảng thập niên 1960, thuật ngữ “văn hóa tổ chức” (Organisational culture) xuất hiện lần đầu tiên trên báo Mỹ. Sau đó khoảng thập niên 1970, thuật ngữ tương đương “văn hóa công ty” (Corporate culture) xuất hiện và trở nên hết sức phổ biến sau khi tác phẩm văn hóa công ty của Terrence Deal và Atlan Kennedy được xuất bản tại Mỹ năm 1982.
Văn hóa tổ chức được khái niệm là tập hợp quy tắc được các cá nhân, các giá trị và các nhóm trong một tổ chức chia sẻ với nhau. Các nghiên cứu của Barth (2002) nhấn mạnh rằng sự tác động của văn hóa sẽ thay đổi đến hoạt động dạy học và học tập của học sinh. Sức mạnh của nó còn mạnh mẽ hơn cả bất kỳ những tác động nào của Bộ Giáo dục hay Tổng thống”. Cùng quan điểm Peterson (2002) cũng cho rằng sự tạo ra môi trường văn hóa tích cực sẽ tăng lên sự tôn trọng và gắn kết giữa các thành viên và ngược lại [30].
Khi nghiên cứu về văn hóa nhóm tác giả Dael T.K đã bàn về văn hóa theo tiếp cận văn hóa tổ chức và xem văn hóa được cấu thành bởi 3 yếu tố: Hiện thực văn hóa, niềm tin và các giá trị cốt lõi. Trong đó, cái khó nhìn thấy nhất là giá trị cốt lõi nhưng lại dễ thay đổi còn cái dễ nhìn thấy nhất là hiện thực văn hóa như: Phong cách, thói quen hành vi của các thành viên trong tổ chức lại rất khó thay đổi [32]. Schein (2004), một trong những nhà nghiên cứu có nhiều đóng góp trong việc đưa ra các quan điểm về văn hóa, văn hóa tổ chức, văn hóa nhà trường. Ông cho rằng văn hóa được cấu thành bởi 3 yếu tố đó là quá 7 trình và cấu trúc hữu hình; là hệ thống các giá trị được tuyên bố và những quan niệm chung.
Sự gắn kết của 3 thành tố này tạo nên văn hóa nhà trường. Nói một cách cụ thể hơn văn hóa gồm 2 thành tố chính đó là giá trị vật chất và giá trị tinh thần [37]. Văn hóa gắn liền với khẩu hiệu “Tiên học lễ, Hậu học văn” trong đó Lễ là đạo đức, là văn hóa. Muốn giỏi tri thức trước hết phải là người có đạo đức, phẩm chất.
Đây là những giá trị mà Bác Hồ kính yêu của chúng ta đã từng phát biểu: “Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây. Vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người”, Con người phải vừa hồng, vừa chuyên, lấy đạo đức làm gốc rễ. Quan điểm này cũng được Cố thủ tướng Phạm Văn Đồng nhắc đến, ông mong muốn xây dựng nhà trường phải mô phạm, “Trường ra trường, lớp ra lớp, thầy ra thầy, trò ra trò” có như vậy mới đưa Việt Nam phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Nghiên cứu của Nguyễn Vũ Bích Hiền và cộng sự cho rằng văn hóa là tập hợp những chuẩn mực, giá trị, niềm tin và hành vi ứng xử.
Tác giả cũng chỉ ra những nét riêng biệt đặc trưng của văn hóa với các tổ chức khác và giữa nhà trường với nhau [12]. Phạm Quang Huân trong bài “Văn hóa tổ chức - hình thái cốt lõi của văn hóa nhà trường” cũng tiếp tục khẳng định văn hóa là văn hóa của một tổ chức. Tác giả nhấn mạnh rằng văn hóa là tài sản lớn của bất kì một tổ chức nào, văn hóa hỗ trợ điều phối và kiểm soát, tạo động lực làm việc, hạn chế xung đột và tiêu cực và nâng cao chất lượng hoạt động của nhà trường [14]. Ngoài ra một số tác giả như Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Phạm Thành Nghị, Lê Tiến Hùng, Phạm Quang Huân, Phan Thị Hoa Hương, Lê Hiển Dương, Trần Quốc Thành.
trong quá trình tiếp cận quản lý văn hóa đã đề xuất một số giải pháp giúp nhà quản lý thiết kế, phát triển môi trường văn hóa hiệu quả. Văn hóa sẽ hữu ích trong việc giúp nhà trường đạt được mục tiêu trong thời kỳ hội nhập và phát triển. 8 Nghiên cứu của Phạm Minh Hạc về quản lý nhà trường theo tiếp cận hệ thống giá trị đề cao các yếu tố cơ sở vật chất, môi trường giáo dục, giao tiếp ứng xử giữa các thành viên trong nhà trường. Ông cho rằng nhà trường cần xây dựng một hệ giá trị mà ở đó tất cả thành viên đều có sự đồng thuận nhất trí cao, coi đó là mục tiêu đạo đức xã hội [10].
Nghiên cứu của tác giả Lê Thị Ngọc Thúy đã nhấn mạnh trong nhà trường tồn tại các loại hình văn hóa như văn hóa giảng dạy, văn hóa học tập, văn hóa quản lý, đây được xem là công cụ là mục tiêu để nhà trường hướng tới xây dựng tổ chức có văn hóa [27]. Các nghiên cứu về quản lý xây dựng môi trường văn hóa ở trường phổ thông Trong thời đại ngày nay, Đảng và Nhà nước đã xác định Giáo dục là “Quốc sách hàng đầu”, trong đó chú trọng xây dựng môi trường văn hóa nhà trường, cơ sở nền tảng để GD&ĐT phát triển bền vững, sâu sắc. Theo chỉ thị số 8077/CT - Bộ Giáo dục và Đào tạo ngày 21/12/2007 tập trung kiểm tra, chấn chỉnh vi phạm đạo đức nhà giáo. Theo Chỉ thị số 40/2008/CT - Bộ GD&ĐT ngày 22/7/2008, từ năm học 2008-2009, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã phát động phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, HS tích cực” nhằm xây dựng môi trường giáo dục an toàn, thân thiện, hiệu quả, phù hợp với điều kiện địa phương và đáp ứng nhu cầu xã hội.
Theo Chỉ thị số 71/2008/CT - Bộ GD&ĐT ngày 23/12/2008, về tăng cường phối hợp nhà trường, gia đình và xã hội trong công tác giáo dục trẻ em, học sinh, sinh viên. Điều đó được Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân khẳng định các phong trào này nhằm "Thiết lập lại môi trường sư phạm với 6 đặc trưng: Trật tự kỉ cương, trung thực, khách quan, công bằng, tình thương và khuyến khích sáng tạo, hiệu quả". Hay tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII năm 2016 của Đảng tiếp tục xác định: “Giáo dục là quốc sách hàng đầu. Phát triển giáo dục và đào tạo nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài”.
Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ trang bị kiến thức sang phát triển toàn 9 diện năng lực và phẩm chất người học; học phải đi đôi với hành, lý luận phải gắn với thực tiễn. Đó là những nội dung rất cơ bản của văn hóa nhà trường. Quan tâm vấn đề xây dựng MTVH góp phần đẩy mạnh sự nghiệp phát triển sự nghiệp Giáo dục và Đào tạo cung cấp nguồn nhân lực có chất lượng, đáp ứng ngày càng cao của nhu cầu xã hội trong thời kì hội nhập, công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước. Trong nước cũng có một số tác giả viết về MTVH như sau: Xây dựng MTVH đã được đề cập trong công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước nghiên cứu vấn đề này.
Với các quan điểm khác nhau và tiếp cận khác nhau như: Văn hóa nhà trường, văn hóa học đường, văn hóa theo tiếp cận văn hóa tổ chức. Bàn về một số vấn đề lý luận theo hướng áp dụng các vấn đề cơ bản của văn hóa tổ chức vào giáo dục và quản lý giáo dục của tác giả Trần Kiểm (2008), những vấn đề cơ bản của Khoa học quản lý giáo dục, Nhà xuất bản Đại học sư phạm. Bài viết cho rằng nhận thức- hành vi- thái độ là bộ ba cấu thành nên văn hóa tổ chức và được xem xét trong mối quan hệ với các yếu tố bên trong và môi trường bên ngoài của tổ chức [17]. Tác giả Phạm Quang Huân (2007), đã phân tích 7 biểu hiện trong hình thái và cấp độ biểu hiện của VHNT đồng thời đưa ra 5 lí do để khẳng định tầm quan trọng của VHNT đối với chất lượng giáo dục để tiếp tục khẳng định VHNT là văn hóa của một tổ chức: Văn hóa là tài sản lớn của bất kì một tổ chức nào, VHNT tạo động lực làm việc, VHNT hỗ trợ điều phối và kiểm soát, VHNT hạn chế tiêu cực và xung đột, Văn hóa nâng cao chất lượng các hoạt động trong nhà trường [14].
Tác giả Lê Thị Ngọc Thúy (2014) đã đề cập đến cách tiếp cận VHNT trong đó nhấn mạnh vào nghiên cứu các loại hình văn hóa như: Văn hóa quản lý, văn hóa giảng dạy, văn hóa học tập, văn hóa phục vụ dịch vụ là các loại văn hóa chính được tồn tại trong các nhà trường. Tác giả cũng đã đề cập đến các tiêu chí đánh giá văn hóa để phát triển các loại hình văn hóa trong nhà trường tạo nên thương hiệu độc đáo của mỗi nhà trường. Xác định rõ được xây dựng môi trường văn hóa vừa là mục tiêu để nhà trường hướng tới và vừa là công cụ để quản lý phát triển nhà trường [27]. 10 Cùng với các tác giả nêu trên, nhiều nghiên cứu về xây dựng môi trường văn hóa nhà trường dưới dạng các bài giảng chuyên đề, sách tham khảo, giáo trình và luận văn thạc sĩ cũng đã được công bố.
Có thể nêu một số nghiên cứu dưới đây: - Tác giả Trần Thị Minh Hằng- Đỗ Tiến Sỹ - Lê Thị Loan, Chuyên đề xây dựng và phát triển VHNT, Học viện quản lý giáo dục [11]. - Tác giả Nguyễn Thị Minh Nguyệt (2011), Biện pháp xây dựng môi trường văn hóa nhằm nâng cao chất lượng giáo dục của hiệu trưởng các trường tiểu học thành phố Hà Nội [25]. - Tác giả Nguyễn Vũ Bích Hiền và cộng tác viên, 2017, Giáo trình văn hóa tổ chức: Vận dụng vào phân tích văn hóa nhà trường, Nhà xuất bản Đại học Sư phạm, Hà Nội [12]. Xây dựng môi trường văn hóa ở mỗi trường THCS, mỗi bậc học, ở mỗi địa phương sẽ có những nét khác nhau.
Với mong muốn tìm ra các biện pháp quản lý công tác xây dựng môi trường văn hóa phù hợp với đặc điểm các trường THCS trong huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam nhằm nâng cao chất lượng dạy và học của các trường THCS trong huyện nói riêng, của toàn ngành GD&ĐT tỉnh Hà Nam nói chung, góp phần thực hiện tốt mục tiêu chung của sự nghiệp phát triển GD&ĐT nước nhà trong giai đoạn hiện nay, tôi đã chọn đề tài “Quản lý xây dựng môi trường văn hóa ở các trường trung học cơ sở huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam”. Một số khái niệm cơ bản của đề tài 1. Văn hóa và văn hóa tổ chức 1.