Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ DẠY NGHỀ Ở TTDN 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề. Các nghiên cứu ở ngoài nước Tại nhiều quốc gia trên thế giới, vai trò của đào tạo nghề đối với sự phát triển của kinh tế, xã hội đã sớm được xác định và đào tạo nghề thực sự đã đóng góp một phần quan trọng trong việc cung cấp lực lượng lao động kỹ thuật tay nghề cao, đáp ứng nhu cầu phát triển của nền kinh tế. Tổ chức Giáo dục – Khoa học và văn hóa của Liên Hiệp Quốc (UNESCO) là tổ chức quốc tế lớn nhất dành sự quan tâm, sâu sắc đến giáo dục, đào tạo, hiệu quả và chất lượng của giáo dục và đào tạo.
Các nghiên cứu, cẩm nang hướng dẫn, chương trình hợp tác, dự án phát triển của UNESCO khá nhiều; đa dạng về thể loại, phong phú về nội dung. Cẩm nang này của UNESCO đề xuất một phương pháp hệ thống và cấu trúc hóa nhằm hỗ trợ việc phân tích các chính sách giáo dục và đào tạo cũng như kế hoạch hóa lĩnh vực này để tăng cường khả năng tiếp cận, nâng cao chất lượng và hiệu quả quản lý, giải quyết các vấn đề liên ngành, liên lĩnh vực đối với mọi cấp trình độ cũng như loại hình giáo dục, đào tạo của mỗi quốc gia. Ở phương Đông cổ đại, nhất là ở Trung Hoa và Ấn Độ… đã sớm xuất hiện những tư tưởng về quản lý. Khổng Tử (551- 479 TCN): Ông có quan điểm về nội dung giáo dục đó là Nho giáo là nhằm tạo ra người quân tử, ông là một nhà đại giáo dục, ông đã tổng kết được rất nhiều kinh nghiệm trong phương pháp dạy học là “Dùng cách gợi mở, đi từ gần đến xa, từ đơn giản đến phức tạp nhưng vẫn đòi hỏi người học phải tích cực suy nghĩ, đòi hỏi học trò phải luyện tập, phải hình thành về nề nếp, thói quen trong học tập” và “Học không biết chán, dạy không biết mỏi”.
Tư tưởng về quản lý con người và những yêu cầu về người đứng đầu – cai trị dân còn tìm thấy trong quan điểm của nhà triết học cổ đại Hy Lạp Platon (427 – 347 TCN). Theo ông, muốn trị nước thì phải biết đoàn kết dân lại, phải vì dân. Người 13 đứng đầu phải ham chuộng hiểu biết, thành thật, tự chủ, biết điều độ, ít tham vọng về vật chất, đặc biệt là phải được đào tạo kỹ lưỡng. Từ cuối thế kỷ XIV, khi mà chủ nghĩa tư bản xuất hiện, vấn đề về dạy học và quản lý dạy học đã được nhiều nhà giáo dục thực sự quan tâm.
Nổi bật nhất là CôMenxki (1592 – 1670), ông là ông tổ của nền giáo dục cận đại, theo ông nghề thầy giáo là nghề rất vinh dự “dưới ánh sáng mặt trời không có nghề nghiệp nào cao quý hơn”, ông nêu ra hàng loạt nguyên tắc dạy học chủ yếu dựa vào cơ sở triết học mới nhất về nhận thức luận. Ông đã đặt cơ sở lý luận cho một nền dân chủ giáo dục tiến bộ sau này. Cho đến nay hệ thống lý luận đó vẫn còn giá trị tích cực, tiến bộ đối với sự nghiệp giáo dục đào tạo, giáo dục thế hệ trẻ trong xã hội văn minh hiện đại. Vào cuối thế kỷ XVII, có những nhà nghiên cứu về quản lý tiêu biểu như RoBer Owen (1771 – 1858), F.TayLo (1856 – 1915) người được coi là “cha đẻ của thuyết quản lý theo khoa học”.
Đến cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX xuất hiện hàng loạt công trình với nhiều cách tiếp cận khác nhau về quản lý: Tính khoa học và nghệ thuật quản lý, những động cơ để thúc đẩy một tổ chức phát triển, làm thế nào để việc ra quyết định quản lý đạt hiệu quả cao… trong lĩnh vực giáo dục, khoa học giáo dục đã thực sự biến đổi về lượng và chất. Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế đã đưa ra khái niệm quản lý chất lượng, những nguyên tắc và quá trình của nó được công nhận trên phạm vi thế giới. Trong đó, quản lý chất lượng là các hoạt động có phối hợp để định hướng và kiểm soát một tổ chức về chất lượng. Quản lý chất lượng gồm bốn quá trình (lập kế hoạch chất lượng, kiểm soát chất lượng, bảo đảm chất lượng và cải tiến chất lượng) và tám nguyên tắc (hướng vào khách hàng, sự lãnh đạo, sự tham gia của mọi người, cách tiếp cận theo quá trình, cách tiếp cận theo hệ thống, cải tiến liên tục, quyết định dựa trên sự kiện, và quan hệ hợp tác cùng có lợi với người cung ứng).
Các nghiên cứu ở trong nước Phát triển nhanh nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao là một khâu đột phá chiến lược để bảo đảm đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành 14 nước công nghiệp theo hướng hiện đại. Đây là một nhiệm vụ rất cơ bản đồng thời cũng rất cấp bách, cần được quan tâm thực hiện ở nhiều cấp khác nhau, từ những người lao động ở các cơ sở sản xuất kinh doanh cho đến các chuyên gia, nhà quản lý (quản lý doanh nghiệp, quản lý nhà nước) đến các nhà hoạch định chính sách ở tầm vĩ mô. Sự phát triển của nguồn nhân lực ở các cấp ấy là điều kiện tiên quyết cho sự phát triển bền vững của nền kinh tế nước ta hiện nay. Trong xu thế toàn cầu hóa, hội nhập, đất nước ta có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Bên cạnh đó, cũng có nhiều sự tác động tiêu cực từ nền kinh tế thị trường. Công cuộc đổi mới ở nước ta đang đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến chất lượng giáo dục nói chung và dạy nghề nói riêng. Có thể nói, chưa bao giờ giáo dục của nước ta lại phải chịu nhiều tác động bởi cơ chế thị trường và quá trình toàn cầu hóa như hiện nay. Cho nên, việc phát triển sự nghiệp giáo dục, đặc biệt là nâng cao chất lượng dạy học, dạy nghề vừa là một trong những yêu cầu của công cuộc đổi mới về kinh tế - xã hội, vừa là đòi hỏi cấp thiết của sự nghiệp phát triển con người hiện nay.
Thực hiện Đề án "Đào tạo nghề cho lao động nông thôn đến năm 2020" theo Quyết định số 1956- QĐ/TTg ngày 27-11-2009 của Thủ tướng Chính phủ đã đề cập khá đầy đủ, từ chương trình, giáo trình đến việc mở trường, lớp, trang thiết bị và giáo viên (GV)… Tuy vậy, một vấn đề lớn được đặt ra là làm sao cho việc dạy nghề đáp ứng nhu cầu của sản xuất, kinh doanh của mỗi địa phương, có kết quả thiết thực, tính đến nay hiện cả nước có 130 trường Cao đẳng nghề, 270 trường trung cấp nghề và 800 TTDN và trên 1.000 cơ sở khác có dạy nghề (theo báo cáo từ Bộ LĐTB & XH); nhiều trường thuộc ngành lao động, thương binh và xã hội được xây dựng bề thế. Thế nhưng việc dạy nghề trong nhiều trường công lập chưa đạt yêu cầu, do chưa gắn với nhu cầu của sản xuất, kinh doanh, nhiều người học xong vẫn không tìm được việc làm hoặc nơi tiếp nhận họ phải tốn thêm thời gian và kinh phí để đào tạo lại. Bên cạnh những nguyên nhân cơ bản là do các trường này thiếu trang thiết bị cần thiết cho việc dạy và học, thiếu kinh phí, thiếu thầy giỏi, địa điểm tổ 15 chức lớp không thuận tiện cho việc đi lại của học viên,…Thì một nguyên nhân không kém phần quan trọng đó là sự yếu kém trong công tác quản lý Trong thời gian vừa qua, đã có khá nhiều các nghiên cứu nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả quản lý dạy học, quản lý đào tạo nói chung đã được đề cập trong đề tài nghiên cứu, luận văn với phạm vi rộng hoặc một số đề tài trong phạm vi của một ngành, một địa phương. Nhiều nhà nghiên cứu đã quan tâm đến vấn đề quản lý chất lượng giáo dục, quản lý chất lượng đào tạo nghề như: “Lí luận giáo dục đại học” của tác giả Đặng Vũ Hoạt đã nêu: “Về tiêu chuẩn đánh giá phải đảm bảo tính toàn diện, đảm bảo tính khách quan, đảm bảo có tác dụng phát triển trí tuệ, năng lực và tư duy độc lập sáng tạo của sinh viên” [13].
Tác giả Đặng Bá Lãm trong cuốn “Kiểm tra - đánh giá trong dạy - học đại học” cho rằng: “đánh giá trong giảng dạy Đại học là chất xúc tác để tạo ra sự thay đổi của chính bản thân người học với đầy đủ ý nghĩa của nó. Nó giúp cho sinh viên nhận ra chính mình, giúp họ tìm cách củng cố, phát triển những kinh nghiệm, những tiềm năng sẵn có, tạo nên hào hứng, tạo ra động lực cho sinh viên học tập, hình thành và phát triển năng lực nghề nghiệp, hoàn thiện nhân cách bản thân” [20]. Hầu hết các công trình này đều có hai phần nội dung chính là đề cập tới cơ sở lí luận của hoạt động giảng dạy nói chung, hệ thống lí luận về quản lý đào tạo, các khái niệm công cụ và quan trọng là xây dựng cơ sở lí luận của các phương pháp, nội dung, hình thức quản lý đào tạo, các kĩ thuật xây dựng công cụ đo và đánh giá. Bên cạnh đó, còn có nhiều công trình là các luận án, luận văn nghiên cứu về vấn đề quản lý giáo dục như.
Có thể kể đến các luận văn như: tác giả Nguyễn Thị Kim Thoa “Một số biện pháp quản lý công tác đánh giá kết quả rèn luyện của sinh viên trường Cao đẳng sư phạm Quảng Ngãi”, tác giả Đặng Khắc Quân “Các biện pháp quản lý hoạt động kiểm tra đánh giá chất lượng học sinh của Hiệu trưởng trường Tiểu học ở huyện Mai Sơn tỉnh Sơn La khi bỏ thi tốt nghiệp”. tác giả Nguyễn Minh Phi “Một số biện pháp quản lý của Hiệu trưởng trong việc kiểm tra, đánh giá quá trình dạy học ở trường THPT”. Các công trình này đã xây dựng được hệ thống lí luận kiểm tra đánh giá; có công trình thiên về đánh giá quá trình dạy học, đánh giá 16 chương trình, có công trình thiên về đánh giá kết quả học tập của người học, và ở công trình nào tác giả cũng đánh giá được thực trạng của quản lý đào tạo làm cơ sở để xây dựng được các giải pháp quản lý chất lượng đào tạo của chủ thể nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động quản lý nói riêng và nâng cao chất lượng học tập, đào tạo nói chung.