Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ THU THUẾ NHẬP KHẨU SAU THÔNG QUAN CỦA CƠ QUAN HẢI QUAN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận văn Một số công trình nghiên cứu có nội dung liên quan đến đề tài: Thuế xuất khẩu (XK), thuế nhập khẩu (NK) là nguồn thu quan trọng của Ngân sách Nhà nước (NSNN). Quản lý tốt việc thu thuế XK, thuế NK không những đảm bảo nguồn thu cho NSNN mà còn tạo điều kiện cho trao đổi thương mại quốc tế được thực hiện thuận lợi.
Trong thực tế, đã có nhiều bài viết, đề tài nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực này, có thể kể đến như: Nhóm các công trình nghiên cứu trực tiếp và có liên quan về kiểm tra sau thông quan: - Đề tài nghiên cứu cấp Bộ: “Xây dựng chuẩn mực kiểm tra sau thông quan” (năm 2007); “Kiểm tra hồ sơ hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu – Thực trạng và giải pháp” (năm 2008) do tiến sĩ Nguyễn Thị Thương Huyền - Vụ Chính sách thuế và tiến sĩ Nguyễn Việt Cường - Tổng cục Hải quan thuộc Bộ Tài chính làm chủ nhiệm. Dựa trên các tài liệu và thực tế công tác kiểm tra sau thông quan của các nước trên thế giới, đề tài nghiên cứu liên hệ thực tế đặc điểm tình hình, bối cảnh hoạt động thực tiễn của Hải quan Việt Nam để đề ra những chuẩn mực về công tác kiểm tra sau thông quan, các bước tiến hành kiểm tra sau thông quan dối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu. - Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Tổng cục Hải quan: “Xây dựng phần mềm thu thập, khai thác thông tin phục vụ công tác kiểm tra sau thông quan” 5 (năm 2010) do Tạ Thị Mão chủ nhiệm đề tài. Nội dung của đề tài là nghiên cứu xây dựng một phần mềm tin học ứng dụng để thu thập, khai thác thông tin từ các chương trình hệ thống dữ liệu của ngành Hải quan như Hệ thống thông quan điện tử, Hệ thống giá tính thuế GTT02, Hệ thống kế toán tập trung KTT59, Hệ thống quản lý vi phạm Hải quan … để phục vụ công tác kiểm tra sau thông quan.
- Luận án tiến sĩ kinh tế: “ Mô hình kiểm tra sau thông quan ở một số nước trên thế giới và khả năng áp dụng cho Việt Nam” (năm 2008) của tác giả Trần Vũ Minh. Luận án nghiên cứu, phân tích những ưu, khuyết điểm của mô hình kiểm tra sau thông quan mà Việt Nam đang áp dụng, đồng thời đề xuất những mô hình mới, đưa ra những giải pháp vận dụng cũng như xây dựng lộ trình thực hiện trong thời kỳ hội nhập kinh tế toàn cầu hóa. - Luận văn thạc sĩ kinh tế “Quản lý thu thuế xuất nhập khẩu của Cục Hải quan Tỉnh Lạng Sơn” (năm 2015) của tác giả Phùng Quang Hội. Luận văn nghiên cứu, phân tích tình hình hoạt động thu thuế xuất nhập khẩu tại Cục Hải quan Tỉnh Lạng Sơn và tìm ra những giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý thu thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu trên địa bàn do Cục Hải quan Tỉnh Lạng Sơn quản lý.
Luận văn thạc sĩ kinh tế “Hoàn thiện kiểm tra sau thông quan tại Cục Hải quan Tỉnh Lạng Sơn” (năm 2016) của tác giả Tô Hoài Nam; Luận văn thạc sĩ kinh tế “Hoạt động kiểm tra sau thông quan tại trụ sở doanh nghiệp của Cục Hải quan Tỉnh Lạng Sơn” (năm 2018) của tác giả Ngô Văn Dũng. Đây là những tài liệu gần với đề tài nghiên cứu, tuy nhiên nội dung các luận văn nghiên cứu ở phạm vi rộng, toàn bộ hoạt động kiểm tra sau thông quan của Cục Hải quan Tỉnh Lạng Sơn bao gồm cả những nội dung ngoài nghiệp vụ kiểm tra sau thông quan như công tác Tổ chức cán bộ, công tác lương thưởng. ảnh hưởng đến chất lượng kiêm tra sau thông quan tại Cục Hải quan Tỉnh Lạng Sơn mà chưa đi sâu nghiên cứu, phân tích từng nghiệp vụ 6 kiểm tra sau thông quan, hoặc phân tích một quy trình nghiệp vụ hoạt động kiểm tra sau thông quan tại trụ sở doanh nghiệp bao gồm kiểm tra tất cả các hoạt động liên quan đến xuất khẩu, nhập khẩu, chứng từ sổ sách kế toán, quy trình sản xuất gia công hàng hóa. Nhận xét chung về các công trình nghiên cứu và khoảng trống cần nghiên cứu tiếp Đề tài công tác kiểm tra sau thông quan đã được đề cập nhiều trong các công trình nghiên cứu của các trường Đại học chuyên ngành kinh tế, trong các chuyên đề nghiên cứu của các cơ quan nghiên cứu, cơ quan quản lý Nhà nước, đặc biệt là Bộ Tài chính và Tổng cục Hải quan.
Các công trình nghiên cứu trên của một số tác giả là những tài liệu quý, đề cập đến một số khía cạnh liên quan đến khái niệm, các phương pháp, các kỹ thuật ứng dụng mang tính chất nghiệp vụ đối với công tác quản lý thu thuế nhập khẩu tại khâu kiểm tra sau thông quan. Hầu hết các công trình trên được nghiên cứu trong bối cảnh tự do hóa thương mại có thể tham khảo để hoàn thiện việc nghiên cứu tổng hợp trong phần lý luận của đề tài luận văn này. Tuy nhiên chưa có nghiên cứu nào về công tác quản lý thu thuế nhập khẩu sau thông tại Cục Hải quan Tỉnh Lạng Sơn. Vì vậy nghiên cứu quản lý thu thuế nhập khẩu sau thông tại Cục Hải quan Tỉnh Lạng Sơn là đề tài có ý nghĩa thực tiễn, không bị trùng lắp, đó là khoảng trống nghiên cứu của luận văn.
Cơ sở lý luận về quản lý thu thuế nhập khẩu sau thông quan của cơ quan Hải quan 1. Một số khái niệm cơ bản về Thuế và quản lý thuế nhập khẩu sau thông quan 1. Thuế và Thuế nhập khẩu * Thuế Thuế là một khoản tiền hoặc hiện vật mà các tổ chức, cá nhân thực hiện nghĩa vụ và quyền lợi đóng góp theo luật định cho Nhà nước theo mức độ, 7 thời hạn cụ thể nhằm đáp ứng nhu cầu chi của Nhà nước, điều tiết vĩ mô nền kinh tế, phân phối lại một phần thu nhập và của cải của xã hội, kiểm soát quá trình phân phối và mức chi tiêu trong nề kinh tế, thay đổi tập quán tiêu dùng của xã hội và không mang tính hoàn trả trực tiếp cho người nộp thuế. Một phần thuế mà các tổ chức và cá nhân đóng góp cho Nhà nước được trả cho người dân một cách gián tiếp dưới các hình thức như trợ cấp xã hội, phúc lợi xã hội và các quỹ tiêu dùng.
* Thuế nhập khẩu Thuế Nhập khẩu là một loại thuế mà một quốc gia hay vùng lãnh thổ đánh vào hàng hóa có nguồn gốc từ nước ngoài nhập khẩu vào quốc gia hay vùng lãnh thổ đó. Thuế nhập khẩu là loại thuế gián thu động viên từ người tiêu dùng hàng hóa nhập khẩu nhằm góp phần bảo đảm nguồn thu cho ngân sách nhà nước và bảo hộ sản xuất trong nước. Thuế nhập khẩu với mục tiêu kinh tế là bảo hộ sản xuất trong nước và tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước thông qua việc thu vào hàng hoá được phép nhập khẩu từ nước ngoài hoặc từ khu phi thuế quan vào thị trường trong nước; là thuế đánh vào hàng hóa khi nhập khẩu qua cửa khẩu, biên giới quốc gia; hàng hoá đưa từ khu phi thuế quan vào thị trường trong nước. Thuế nhập khẩu là một trong những yếu tố cấu thành trong giá cả hàng hoá.
Kiểm tra sau thông quan Tại Việt Nam, theo Điều 77 Luật Hải quan số 54/2014/QH13 ngày 23/6/2014 cũng nêu rõ: “Kiểm tra sau thông quan là hoạt động kiểm tra của cơ quan Hải quan đối với hồ sơ hải quan, sổ kế toán, chứng từ kế toán và các chứng từ khác, tài liệu, dữ liệu có liên quan đến hàng hóa; kiểm tra thực tế hàng hóa trong trường hợp cần thiết và còn điều kiện sau khi hàng hóa đã được thông quan nhằm đánh giá tính chính xác, trung thực nội dung các chứng từ, hồ sơ mà người khai hải quan đã khai, nộp, xuất trình với cơ quan 8 Hải quan; đánh giá việc tuân thủ pháp luật Hải quan và các quy định khác của pháp luật liên quan đến quản lý xuất khẩu, nhập khẩu của người khai hải quan”. Quản lý thuế nhập khẩu sau thông quan Quản lý thu thuế nhập khẩu là các hoạt động của nhà nước liên quan đến thuế nhập khẩu. Quản lý thu thuế nhập khẩu không chỉ bao gồm hoạt động tổ chức điều hành quá trình thu nộp thuế vào ngân sách Nhà nước mà còn bao gồm hoạt động xây dựng chiến lược phát triển hệ thống thuế, ban hành pháp luật thuế và cả hoạt động kiểm tra, giám sát việc sử dụng tiền thuế của các tổ chức thụ hưởng ngân sách Nhà nước. Điều 3, Luật Quản lý thuế hiện hành của Việt Nam liệt kê các nội dung quản lý thuế gồm: “Đăng ký thuế, khai thuế, nộp thuế, ấn định thuế; thủ tục hoàn thuế, miễn thuế, giảm thuế; xoá nợ tiền thuế, tiền phạt; quản lý thông tin về người nộp thuế; kiểm tra thuế, thanh tra thuế; cưỡng chế thi hành quyết định hành chính thuế; xử lý vi phạm pháp luật về thuế; giải quyết khiếu nại, tố cáo về thuế”.
Điều luật này cho thấy các nhà lập pháp Việt Nam xác định quản lý thuế theo nghĩa hẹp. Ở Việt Nam, quản lý thu thuế nhập khẩu được phân cấp ở những cấp quản lý khác nhau. Ở cấp quốc gia cơ quan quản lý thuế nhập khẩu là Tổng cục Hải quan, ở địa phương cơ quan quản lý thuế xuất nhập khẩu là Cục Hải quan tỉnh, thành phố, dưới Cục Hải quan tỉnh là các Chi cục Hải quan. Quản lý thu thuế nhập khẩu tại Cục Hải quan do Cục Hải quan tỉnh thực hiện trên địa bàn tỉnh.
Đây là cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong quản lý thu, nộp thuế nhập khẩu cho nhà nước từ các tổ chức, cá nhân là đối tượng nộp thuế đã được xác định trong các luật thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu và luật quản lý thuế. Quản lý thu thuế nhập khẩu sau thông quan do Chi cục Kiểm tra sau thông quan thuộc Cục Hải quan tỉnh thực hiện, tiến hành truy thu các khoản 9 thuế do doanh nghiệp khai sai tên hàng, mã số, thuế suất dẫn đến thiếu số thuế phải nộp, hoặc cố ý khai sai để hưởng thuế suất ưu đãi đặc biệt thông qua việc kiểm tra các hồ sơ, chứng từ, tài liệu có liên quan đến hàng hóa nhập khẩu theo các dấu hiệu nghi vấn mà cơ quan chưa kịp thời kiểm tra tại khâu thông quan hàng hóa.