Luận văn thạc sĩ về quản lý tài chính trong hoạt động khoa học công nghệ tại Đại học Quốc gia Hà Nội

Tổng hợp kiến thức Quản lý tài chính trong khoa học công nghệ tại Đại học Quốc gia Hà Nội, tiếp cận khoa học, hỗ trợ học tập và nghiên cứu hiệu quả

• Tác giả: Trần Thị Huệ
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Thu Phương
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Quản Lý Tài Chính Trong Hoạt Động Khoa Học Công Nghệ Tại Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TRONG HOẠT ĐỘNG KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Vấn đề về quản lý tài chính trong Giáo dục Đại học
• 1.3. Vấn đề quản lý KH&CN của một số nước trên thế giới
• 1.4. Vấn đề về quản lý tài chính trong hoạt động khoa học và công nghệ tại Việt Nam
• 1.5. Khoảng trống trong nghiên cứu
• 1.6. Cơ sở lý luận về quản lý tài chính trong hoạt động KH&CN
• 1.7. Nguyên tắc quản lý tài chính trong hoạt động KH&CN
• 1.8. Nội dung, đặc điểm và các nhân tố ảnh hưởng của quản lý tài chính trong hoạt động khoa học và công nghệ
• 1.9. Đặc điểm quản lý tài chính trong hoạt động KH&CN
• 1.10. Các nhân tố ảnh hưởng
• 1.11. Chỉ tiêu đánh giá quản lý tài chính trong hoạt động KH&CN
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phương pháp luận về nghiên cứu
• 2.2. Các bước tiến hành nghiên cứu
• 2.3. Thu thập dữ liệu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5. Quy trình nghiên cứu
• 2.6. Loại hình nghiên cứu, phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu
• 2.7. Loại hình nghiên cứu
• 2.8. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 2.9. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.9.1. Phương pháp phân tích
• 2.9.2. Phương pháp thống kê mô tả
• 2.9.3. Phương pháp thống kê so sánh
• 2.9.4. Phương pháp tổng hợp
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TRONG HOẠT ĐỘNG KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TẠI ĐHQGHN
• 3.1. Giới thiệu chung về Đại học Quốc gia Hà Nội và hoạt động Khoa học công nghệ tại Đại học Quốc gia Hà Nội
• 3.2. Lịch sử hình thành và phát triển của Đại học Quốc gia Hà Nội
• 3.3. Cơ cấu tổ chức và đặc thù của Đại học Quốc gia Hà Nội
• 3.4. Tình hình hoạt động KH&CN tại ĐHQGHN
• 3.5. Thực trạng quản lý tài chính trong hoạt động KH&CN
• 3.6. Quản lý tài chính các khoản thu từ hoạt động KH&CN
• 3.7. Quản lý các khoản chi trong hoạt động KH&CN
• 3.8. Quản lý phân phối kết quả tài chính
• 3.9. Kết quả điều tra khảo sát
• 3.9.1. Mục đích điều tra khảo sát
• 3.9.2. Thu thập dữ liệu
• 3.9.3. Thông tin chung
• 3.9.4. Kết quả điều tra khảo sát
• 3.9.5. Đánh giá chung
• 3.9.6. Điểm đạt được
• 3.9.7. Tồn tại, hạn chế
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TRONG HOẠT ĐỘNG KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TẠI ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
• 4.1. Chiến lược phát triển Khoa học và công nghệ tại Đại học Quốc gia Hà Nội đến năm 2020 và tầm nhìn 2030
• 4.2. Kiến nghị và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý tài chính trong hoạt động khoa học và công nghệ tại Đại học Quốc gia Hà Nội
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý tài chính trong khoa học công nghệ

Quản lý tài chính trong khoa học công nghệ tại Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển và duy trì các hoạt động nghiên cứu. Quản lý tài chính không chỉ liên quan đến việc phân bổ ngân sách mà còn bao gồm việc tối ưu hóa các nguồn lực tài chính để đạt được hiệu quả cao nhất trong nghiên cứu và phát triển. Theo báo cáo, ngân sách dành cho khoa học công nghệ tại ĐHQGHN vẫn còn hạn chế, điều này ảnh hưởng đến khả năng thực hiện các dự án nghiên cứu lớn. Việc quản lý ngân sách hiệu quả là cần thiết để đảm bảo rằng các hoạt động nghiên cứu có thể được thực hiện một cách liên tục và bền vững. Đặc biệt, trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu, việc nâng cao hiệu quả quản lý tài chính sẽ giúp ĐHQGHN khẳng định vị thế của mình trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học.

1.1. Tình hình tài chính trong hoạt động khoa học công nghệ

Tình hình tài chính trong hoạt động khoa học công nghệ tại ĐHQGHN hiện nay cho thấy nhiều thách thức. Ngân sách từ nhà nước cho khoa học công nghệ chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ trong tổng ngân sách, dẫn đến việc các dự án nghiên cứu không được đầu tư đúng mức. Theo số liệu thống kê, tỷ lệ ngân sách dành cho khoa học công nghệ tại Việt Nam chỉ đạt khoảng 1,7% tổng ngân sách nhà nước, thấp hơn nhiều so với các nước trong khu vực. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc quản lý tài chính một cách hiệu quả hơn, nhằm thu hút thêm nguồn lực từ các tổ chức và doanh nghiệp. Việc quản lý ngân sách cần phải được cải thiện để đảm bảo rằng các hoạt động nghiên cứu có thể được thực hiện một cách hiệu quả và bền vững.

II. Thực trạng quản lý tài chính tại ĐHQGHN

Thực trạng quản lý tài chính trong hoạt động khoa học công nghệ tại ĐHQGHN cho thấy nhiều điểm mạnh và điểm yếu. Các khoản thu từ hoạt động nghiên cứu chủ yếu đến từ ngân sách nhà nước và một phần từ các nguồn tài trợ quốc tế. Tuy nhiên, việc quản lý ngân sách còn nhiều bất cập, dẫn đến tình trạng thiếu hụt kinh phí cho các dự án nghiên cứu quan trọng. ĐHQGHN cần có chiến lược rõ ràng trong việc phân bổ ngân sách cho các lĩnh vực nghiên cứu ưu tiên. Việc quản lý dự án cũng cần được cải thiện để đảm bảo rằng các nguồn lực tài chính được sử dụng một cách hiệu quả nhất. Đặc biệt, việc phân tích tài chính cần được thực hiện thường xuyên để đánh giá hiệu quả sử dụng ngân sách và điều chỉnh kịp thời.

2.1. Các khoản thu và chi trong hoạt động nghiên cứu

Các khoản thu từ hoạt động nghiên cứu tại ĐHQGHN chủ yếu đến từ ngân sách nhà nước và các nguồn tài trợ từ doanh nghiệp. Tuy nhiên, việc quản lý chi phí trong các dự án nghiên cứu vẫn còn nhiều hạn chế. Nhiều dự án không được dự toán chi tiết, dẫn đến tình trạng vượt ngân sách. Việc quản lý tài chính cần phải được thực hiện một cách chặt chẽ hơn, với các quy trình rõ ràng để đảm bảo rằng mọi khoản chi đều được kiểm soát và hợp lý. ĐHQGHN cần xây dựng một hệ thống hệ thống thông tin tài chính hiệu quả để theo dõi và quản lý các khoản thu chi một cách minh bạch và chính xác.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý tài chính

Để nâng cao hiệu quả quản lý tài chính trong hoạt động khoa học công nghệ tại ĐHQGHN, cần thực hiện một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần tăng cường công tác đầu tư cho các lĩnh vực nghiên cứu trọng điểm, nhằm thu hút thêm nguồn lực từ các tổ chức và doanh nghiệp. Thứ hai, việc quản lý rủi ro tài chính cũng cần được chú trọng, nhằm giảm thiểu các rủi ro có thể xảy ra trong quá trình thực hiện các dự án nghiên cứu. Cuối cùng, cần xây dựng một hệ thống đánh giá tài chính định kỳ để theo dõi và điều chỉnh kịp thời các hoạt động tài chính, đảm bảo rằng ngân sách được sử dụng một cách hiệu quả nhất.

3.1. Tăng cường đầu tư cho nghiên cứu

Việc tăng cường đầu tư cho các lĩnh vực nghiên cứu trọng điểm là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả quản lý tài chính. ĐHQGHN cần xây dựng các chương trình hợp tác với doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế để thu hút thêm nguồn lực tài chính. Đồng thời, cần có các chính sách khuyến khích các nhà khoa học tham gia vào các dự án nghiên cứu có tính ứng dụng cao. Việc này không chỉ giúp tăng cường nguồn lực tài chính mà còn nâng cao chất lượng nghiên cứu tại ĐHQGHN.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hoạt động khoa học công nghệ (KH&CN) đóng vai trò then chốt trong phát triển kinh tế - xã hội hiện đại, được xác định là quốc sách hàng đầu trong Văn kiện Đại hội XII của Đảng. Tuy nhiên, đầu tư tài chính cho KH&CN tại Việt Nam còn thấp, bình quân giai đoạn 2011-2015 chỉ khoảng 1,7% ngân sách nhà nước, tương đương 0,4% GDP, thấp hơn nhiều so với các nước trong khu vực như Thái Lan (0,48%), Malaysia (1,26%) và Singapore (2,2%). Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) là trung tâm đại học nghiên cứu đa ngành, đa lĩnh vực hàng đầu Việt Nam, nhưng cũng đang đối mặt với nhiều khó khăn về quản lý tài chính trong hoạt động KH&CN.

Luận văn tập trung nghiên cứu thực trạng quản lý tài chính trong hoạt động KH&CN tại ĐHQGHN giai đoạn 2014-2017, với định hướng chiến lược đến năm 2020 và tầm nhìn 2030. Mục tiêu chính là làm rõ hiệu quả quản lý tài chính, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý tài chính trong hoạt động KH&CN tại ĐHQGHN. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc góp phần hoàn thiện cơ chế quản lý tài chính, tăng cường nguồn lực tài chính, thúc đẩy phát triển KH&CN tại các trường đại học công lập, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập và cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết quản lý tài chính công và quản lý tài chính trong giáo dục đại học, kết hợp với mô hình quản lý tài chính theo chu trình: lập dự toán, tổ chức thực hiện, quyết toán và kiểm tra giám sát. Hai lý thuyết trọng tâm gồm:

• Lý thuyết tài chính công: Nhấn mạnh vai trò của quản lý tài chính trong việc phân phối và sử dụng nguồn lực công, đảm bảo công khai, minh bạch và hiệu quả trong chi tiêu ngân sách nhà nước.
• Lý thuyết quản lý tài chính trong giáo dục đại học: Tập trung vào đặc thù tài chính của các trường đại học nghiên cứu, bao gồm đa dạng nguồn thu, tự chủ tài chính và quản lý chi tiêu theo kết quả đầu ra.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: quản lý tài chính, hiệu quả quản lý tài chính, nguồn thu tài chính KH&CN, chi phí hoạt động KH&CN, nguyên tắc công khai minh bạch, nguyên tắc tiết kiệm hiệu quả, và các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý tài chính trong KH&CN.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp, kết hợp thu thập số liệu sơ cấp và thứ cấp:

• Nguồn dữ liệu sơ cấp: Khảo sát điều tra với hơn 200 giảng viên và cán bộ quản lý tại ĐHQGHN, thu thập thông tin về thực trạng quản lý tài chính, khó khăn và đề xuất giải pháp.
• Nguồn dữ liệu thứ cấp: Tổng hợp số liệu tài chính, báo cáo hoạt động KH&CN của ĐHQGHN giai đoạn 2014-2017, các văn bản pháp luật liên quan, và tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước.

Phân tích dữ liệu sử dụng các phương pháp thống kê mô tả, so sánh và tổng hợp. Cỡ mẫu được lựa chọn đảm bảo tính đại diện cho các khoa, viện nghiên cứu và phòng ban quản lý tài chính. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 1/2017 đến tháng 8/2018, đảm bảo thu thập và xử lý dữ liệu đầy đủ, chính xác.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Nguồn thu tài chính KH&CN tại ĐHQGHN chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước với tỷ trọng khoảng 65-70% tổng nguồn thu, trong khi nguồn thu ngoài ngân sách chiếm khoảng 30-35%. Giai đoạn 2014-2017, tổng kinh phí KH&CN tăng trung bình 8% mỗi năm, nhưng vẫn thấp so với nhu cầu phát triển.

2. Cơ cấu chi tiêu cho hoạt động KH&CN chưa tối ưu, trong đó chi thường xuyên chiếm 60%, chi đầu tư chỉ chiếm khoảng 25%, còn lại là chi cho các dự án và đề tài. Tỷ trọng chi cho nghiên cứu cơ bản và ứng dụng còn thấp, ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm đầu ra.

3. Hiệu quả quản lý tài chính còn hạn chế, thể hiện qua việc giải trình, quyết toán kinh phí mất nhiều thời gian (trung bình 40% thời gian của nhà khoa học dành cho thủ tục hành chính), gây ảnh hưởng đến tiến độ nghiên cứu. Tỷ lệ bài báo khoa học ISI/SCOPUS đạt khoảng 15% trên tổng số bài báo, thấp hơn so với các trường đại học nghiên cứu trong khu vực.

4. Các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý tài chính gồm chính sách pháp luật, năng lực quản lý, chất lượng đội ngũ nghiên cứu và danh tiếng đơn vị. Đặc biệt, chính sách phân bổ ngân sách theo kết quả đầu ra chưa được áp dụng triệt để, làm giảm động lực nghiên cứu và hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy ĐHQGHN đang trong quá trình chuyển đổi quản lý tài chính KH&CN theo hướng tăng cường tự chủ và đa dạng hóa nguồn thu, nhưng vẫn còn nhiều khó khăn về cơ chế và năng lực quản lý. So sánh với các mô hình quản lý tài chính KH&CN ở Mỹ, Anh và Nhật Bản, ĐHQGHN cần cải tiến quy trình giải ngân, quyết toán và áp dụng cơ chế phân bổ ngân sách trung hạn theo kết quả nghiên cứu để nâng cao hiệu quả.

Việc chi tiêu chưa hợp lý, tỷ lệ chi đầu tư thấp so với chi thường xuyên làm hạn chế khả năng đổi mới công nghệ và phát triển sản phẩm mới. Thời gian giải trình thủ tục hành chính kéo dài làm giảm thời gian nghiên cứu thực tế của cán bộ khoa học, ảnh hưởng đến chất lượng và số lượng sản phẩm KH&CN.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cơ cấu nguồn thu và chi tiêu, bảng so sánh tỷ lệ bài báo khoa học quốc tế và thời gian giải trình thủ tục hành chính, giúp minh họa rõ nét các vấn đề tồn tại và tiềm năng cải thiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đa dạng hóa nguồn thu tài chính KH&CN: Khuyến khích hợp tác với doanh nghiệp, tổ chức xã hội và quốc tế để thu hút đầu tư ngoài ngân sách nhà nước, đặt mục tiêu tăng tỷ trọng nguồn thu ngoài NSNN lên ít nhất 40% trong vòng 3 năm tới. ĐHQGHN phối hợp với các phòng ban nghiên cứu và đối tác doanh nghiệp triển khai các chương trình hợp tác nghiên cứu ứng dụng.

2. Cải tiến quy trình quản lý tài chính theo hướng đơn giản, minh bạch: Rút ngắn thời gian giải trình, quyết toán kinh phí xuống dưới 20% tổng thời gian nghiên cứu, áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý tài chính để tăng tính minh bạch và hiệu quả. Ban quản lý tài chính ĐHQGHN phối hợp với các đơn vị nghiên cứu xây dựng hệ thống phần mềm quản lý tài chính KH&CN.

3. Áp dụng cơ chế phân bổ ngân sách trung hạn theo kết quả đầu ra: Xây dựng khung chỉ tiêu đánh giá hiệu quả tài chính dựa trên sản phẩm nghiên cứu, số lượng bài báo quốc tế, bằng sáng chế và chuyển giao công nghệ. Mục tiêu hoàn thiện cơ chế này trong vòng 2 năm, giúp tăng động lực nghiên cứu và sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn.

4. Nâng cao năng lực quản lý tài chính và chuyên môn cho đội ngũ cán bộ: Tổ chức các khóa đào tạo về quản lý tài chính KH&CN, kỹ năng lập kế hoạch và báo cáo tài chính cho cán bộ quản lý và nhà khoa học. ĐHQGHN phối hợp với các tổ chức đào tạo trong và ngoài nước triển khai chương trình đào tạo định kỳ hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Lãnh đạo các trường đại học công lập: Giúp hiểu rõ thực trạng và giải pháp quản lý tài chính KH&CN, từ đó xây dựng chính sách phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động nghiên cứu.

2. Cán bộ quản lý tài chính và phòng KH&CN tại các cơ sở giáo dục đại học: Cung cấp kiến thức về quản lý nguồn thu, chi tiêu và các nguyên tắc quản lý tài chính trong hoạt động KH&CN, hỗ trợ cải tiến quy trình quản lý.

3. Nhà nghiên cứu và giảng viên tham gia hoạt động KH&CN: Hiểu rõ các khó khăn về tài chính và thủ tục hành chính, từ đó chủ động đề xuất và phối hợp với bộ phận quản lý để nâng cao hiệu quả nghiên cứu.

4. Các cơ quan quản lý nhà nước về KH&CN và giáo dục đại học: Tham khảo để hoàn thiện chính sách, cơ chế tài chính hỗ trợ hoạt động KH&CN trong các trường đại học, góp phần phát triển tiềm lực KH&CN quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

1. Quản lý tài chính trong hoạt động KH&CN tại ĐHQGHN gặp những khó khăn gì?
   Khó khăn chính là tỷ lệ đầu tư từ ngân sách nhà nước còn thấp, thủ tục giải trình, quyết toán phức tạp, mất nhiều thời gian (khoảng 40% thời gian nghiên cứu), và cơ chế phân bổ ngân sách chưa gắn chặt với kết quả đầu ra.

2. Nguồn thu tài chính KH&CN tại ĐHQGHN chủ yếu đến từ đâu?
   Khoảng 65-70% nguồn thu đến từ ngân sách nhà nước, còn lại là nguồn thu ngoài ngân sách như hợp tác doanh nghiệp, tài trợ quốc tế và các dịch vụ khoa học công nghệ.

3. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả quản lý tài chính trong hoạt động KH&CN?
   Cần đa dạng hóa nguồn thu, cải tiến quy trình quản lý tài chính theo hướng minh bạch, áp dụng cơ chế phân bổ ngân sách theo kết quả đầu ra và nâng cao năng lực quản lý cho cán bộ.

4. Cơ chế phân bổ ngân sách trung hạn có ý nghĩa gì?
   Giúp phân bổ nguồn lực tài chính hiệu quả hơn, tạo động lực cho các đơn vị nghiên cứu nâng cao chất lượng sản phẩm, đồng thời giảm thiểu lãng phí và tăng tính minh bạch trong sử dụng ngân sách.

5. Ai nên tham khảo luận văn này?
   Lãnh đạo trường đại học, cán bộ quản lý tài chính, nhà nghiên cứu và các cơ quan quản lý nhà nước về KH&CN và giáo dục đại học sẽ tìm thấy nhiều thông tin hữu ích để cải thiện quản lý tài chính KH&CN.

Kết luận

• Quản lý tài chính trong hoạt động KH&CN tại ĐHQGHN còn nhiều hạn chế, đặc biệt về nguồn thu và hiệu quả sử dụng ngân sách.
• Nguồn thu chủ yếu từ ngân sách nhà nước chiếm khoảng 65-70%, cần tăng cường đa dạng hóa nguồn thu ngoài ngân sách.
• Thủ tục giải trình, quyết toán chiếm nhiều thời gian, ảnh hưởng đến tiến độ và chất lượng nghiên cứu.
• Cần áp dụng cơ chế phân bổ ngân sách trung hạn theo kết quả đầu ra để nâng cao hiệu quả quản lý tài chính.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm cải tiến quy trình quản lý, nâng cao năng lực cán bộ và tăng cường hợp tác với doanh nghiệp, tổ chức xã hội.

Next steps: Triển khai các giải pháp đề xuất trong vòng 2-3 năm tới, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng phạm vi và đối tượng để hoàn thiện cơ chế quản lý tài chính KH&CN tại các trường đại học công lập khác.

Các đơn vị nghiên cứu và quản lý tài chính tại ĐHQGHN cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện các giải pháp, đồng thời đề xuất chính sách hỗ trợ từ cấp quản lý cao hơn nhằm thúc đẩy phát triển KH&CN bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý tài chính trong hoạt động khoa học công nghệ. Phương pháp nghiên cứu Chương 3. Thực trạng quản lý tài chính trong hoạt động khoa học công nghệ tại Đại học Quốc gia Hà Nội Chương 4.

Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý tài chính trong hoạt động khoa học công nghệ tại Đại học Quốc gia Hà Nội Kết luận 4 z CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TRONG HOẠT ĐỘNG KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Vấn đề về quản lý tài chính trong Giáo dục Đại học Các công trình nghiên cứu về tài chính công là khá đa dạng được bổ sung, cập nhật qua thời gian. Năm 1979, Alan [19] đã cho tái bản lần thứ sáu cuốn sách của mình về tài chính công “Tài chính công – Lý thuyết và thực tiễn”.

Những nội dung cơ bản nhất về tài chính công được tác giả bàn khá chi tiết. Một số vấn đề thực tiễn tài chính công ở Anh đã được đưa ra phân tích và lồng ghép vào các nội dung lý thuyết. Ba mươi năm sau, với cùng tên sách là “Tài chính công – Lý thuyết và thực tiễn”, tác giả Holley (2007) [20] cũng cho tái bản lần thứ hai cuốn sách của mình. Holley đưa ra những vấn đề thực tiễn mới về tài chính công ở Mỹ.

Những công trình nghiên cứu về tài chính công ngoài nước, đặc biệt ở Mỹ, Anh, mang tính học thuật cao (kể cả sách được xuất bản hay các bài viết báo, tạp chí). Trong các nghiên cứu đó, khi đưa vấn đề thực tiễn vào phân tích các tác giả cũng đưa vấn đề giáo dục công lập và tài chính cho giáo dục công lập. Tuy nhiên, việc phân tích như vậy chỉ mang tính minh họa cho lý thuyết về tài chính công. Các quốc gia như Mỹ, Anh và Úc có mô hình giáo dục công khá độc lập giữa các bang hay các vùng.

Mỗi vùng có những chính sách riêng giáo dục công, chính vì thế họ đều xây dựng các khung khổ và chính sách giáo dục cho riêng họ. Năm 2007, Hội đồng chính quyền vùng Hampshire Anh đưa ra khung khổ nguyên tắc quản lý tài chính cho các trường học công lập các cấp [27]. Một số công trình lồng ghép lý thuyết về tài chính công vào quản lý tài chính 5 z cho giáo dục có thể kể đến nghiên cứu về quản lý và kiểm soát tài chính đối với giáo dục đại học của Malcolm Prowle và Eric Morgan (2005) [23]. Cuốn sách này được coi là cẩm nang nghề nghiệp của những người quản lý tài chính trong các trường đại học ở Mỹ.

Nghiên cứu chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt về các điều kiện chính trị, văn hóa, kinh tế - xã hội, môi trường gắn với vấn đề quản lý tài chính trong cơ sở giáo dục. Các nước nghiên cứu gồm: Campuchia, Indonesia, Lào, Malaysia, Philipin, Singapore, Thái Lan, Việt Nam. Công trình nhấn mạnh tầm quan trọng sự hỗ trợ của nhà nước trong việc gia tăng cạnh tranh của giáo dục đại học quốc gia trong bối cảnh mới. Marianne, Coleman&Lesley Anderson (2000) [24] đã tập trung phân tích một số nội dung chủ yếu sau: quan niệm về nguồn lực giáo dục, các phương pháp quản lý nguồn lực.

Bài báo cũng đi sâu phân tích thực trạng quản lý các nguồn lực giáo dục đại học, nhấn mạnh tầm quan trọng của các nguồn lực tài chính, các loại hình hợp tác quốc tế về giáo dục đại học, nghiên cứu so sánh các chính sách hiện hành và các chính sách khuyến nghị cũng như những điều cần làm để cải thiện tình hình quản lý tài chính trong giáo dục đại học, mở rộng đối tượng nghiên cứu không chỉ tài chính mà các nguồn lực khác cho giáo dục.C (1997) [28] tiếp cận theo cách phân tích chi phí lợi nhuận để đưa ra chính sách hoặc đánh giá chính sách trong lĩnh vực giáo dục. Nhìn chung, các công trình theo hướng này mang tính ứng dụng, tác nghiệp, đôi chỗ có lồng ghép lý thuyết tài chính công. Trong bài “Phân tích sự gia tăng chi phí GDĐH” của các tác giả Robert B.Archibald và David H. Feldman (2006) [26] đã so sánh việc tăng chi phí GDĐH với việc tăng giá thành sản xuất sản phẩm của một số ngành công nghiệp và dịch vụ khác, phân tích vấn đề chi phí và các yếu tố ảnh hưởng đến chi phí GDĐH.

Gia tăng chi phí được các tác giả phân tích như một gánh nặng mà người học phải gánh chịu. Một trong những lý do đáng nói là sự 6 z chậm tăng năng suất trong dịch vụ sẽ đặt áp lực lên việc tăng giá dịch vụ bên cạnh áp lực về tăng lương, chi phí bảo hiểm cho lao động có trình độ cao. Một số đề xuất như tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, điều chỉnh quy mô, hình thức tổ chức lớp học hay kiểm soát chặt chẽ chi phí có thể kiểm soát vấn đề trên nhưng không phải dễ dàng. Riêng trong vấn đề kiểm soát chi tiêu bằng cách hạn chế doanh thu của các trường đại học có thể dẫn đến những tác dụng phụ không mong muốn.

Bruce Johnstone (2006) [10] cho rằng: “Tài chính là nền tảng chi phối phần lớn ba chủ đề bao quát về chính sách GDĐH hiện đại: chất lượng, và mối quan hệ giữa việc cấp chi phí và chất lượng ở bất cứ khía cạnh nào của nó; sự nhập học, hay việc tìm kiếm công bằng xã hội ở những người được hưởng lợi ích và những người phải chi trả cho GDĐH; và hiệu quả, hay việc tìm kiếm một mối quan hệ về hiệu suất chi phí giữa các nguồn thu nhập và các sản phẩm đầu ra”. Về việc cung cấp tài chính cho GDĐH, cần xem xét ba vấn đề lớn: Quy mô đầu tư cho GDĐH của quốc gia, hiệu quả và năng suất của GDĐH, các nguồn thu nhập để hỗ trợ cho GDĐH. Trong đó, vấn đề chi phí đơn vị có sự khác biệt lớn và lạm phát trong chi phí đôi khi tăng hơn mức bình thường. Trong báo cáo nghiên cứu về “Hiệu quả của GDĐH công: tiếp cận hai giai đoạn đa quốc gia”, các tác giả Joanna Wolszczak-Derlacz và Aleksandra Parteka (2011) [22] đã đưa ra những nhận định về các yếu tố tác động đến hiệu quả hoạt động của nhà trường sau khi tiến hành nghiên cứu 259 trường đại học thuộc 7 quốc gia châu Âu.

Nghiên cứu sử dụng hai thông số kỹ thuật phân tích, lần đầu bao gồm hai kết quả đầu ra (ấn phẩm và số sinh viên tốt nghiệp) và ba yếu tố đầu vào (số lượng đội ngũ, quy mô sinh viên và kinh phí) và lần thứ hai với hai kết quả đầu ra như trên và hai đầu vào (số lượng đội ngũ và kinh phí). Quy mô sinh viên, số lượng các khoa, nguồn kinh phí, thành phần đội ngũ và bề dày truyền thống được tác giả cho rằng là những 7 z nhân tố quyết định hiệu suất của các đơn vị. Về tài chính, mức đầu tư của các nguồn bên ngoài cao hơn sẽ nâng cao hiệu quả của tổ chức. Các tác giả cũng kết luận rằng, do hiệu quả khác biệt giữa các trường trong mỗi quốc gia nên việc chỉ ra quốc gia nào có thể là chuẩn mực cho các quốc gia khác là không khả thi.

Trong “Tài chính cho GDĐH - xu hướng và vấn đề”, Arthur M.Hauptman Arlington, Virginia đã nêu một số khái niệm vĩ mô về chính sách tài chính GDĐH như mức độ hỗ trợ tổng thể các nguồn lực cho GDĐH, tỷ lệ hoàn vốn, mức độ đầu tư và tham gia của nhà nước. Ông phản ánh những quan điểm đang thay đổi trên thế giới và sự tác động đến sự phát triển của quốc gia. Trong đó là các vấn đề yêu cầu ngày càng tăng trên cơ sở tỷ lệ hoàn vốn đang tăng, sự tăng trưởng không đồng đều giữa quy mô đào tạo và nguồn lực, kêu gọi tăng cường tính trách nhiệm, việc tư nhân hóa và cơ chế thị trường. Báo cáo về “GDĐH Việt Nam - khủng hoảng và trách nhiệm” tháng 11-2008 của chương trình châu Á - Trường Harvard Kennedy, thông qua kinh nghiệm hợp tác từ Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright tại Thành phố Hồ Chí Minh (TPHCM), đã nêu lên các vấn đề gốc rễ trong khủng hoảng GDĐH ở Việt Nam và tầm quan trọng của việc đổi mới thể chế, trong đó vấn đề tự chủ và trách nhiệm được nêu ra như là yếu tố cơ bản.

Báo cáo cũng đề cập cơ chế trả lương cho viên chức giảng dạy. Trong “Cải cách quản trị đại học: Khả năng tự chủ nhiều hơn?”, Tom Christensen (2011) [30] bàn về những xu hướng cải cách quản lý công trong giáo dục qua các giai đoạn khác nhau. Tự chủ đại học hiện nay được chuyển từ tự chủ hình thức ở cấp độ thấp sang tự chủ thực sự ở mức cao hơn. Vấn đề này dựa trên hai yếu tố, một là thay đổi những quan điểm về tổ chức, văn hóa và môi trường nội tại, hai là phác thảo xu hướng cải cách nhà trường.

Nhiều trường đại học đã chủ động tìm cách khai thác các nguồn tài chính thay vì phụ thuộc vào sự bảo trợ từ tài chính công như trước đây. Với “Tự chủ tài chính trong GDĐH” tác giả 8 z Vuokko Kohtamaki (2009) [29] tiến hành nghiên cứu ở các trường thuộc tổ chức GDĐH AMK Phần Lan, đã phân tích về mức độ tự chủ tài chính, mối quan hệ với cơ quan chủ quản là Bộ Giáo dục và cơ chế kiểm soát của cơ quan quản lý với cơ sở GDĐH. Nguồn lực hoạt động và quyền tự chủ rất quan trọng đối với trường đại học, song tự chủ tài chính là một hiện tượng phức tạp và thuộc các quy phạm hành chính. Nghiên cứu còn đề cập mối tương quan giữa cơ chế tự chủ nguồn lực tài chính với sự phát triển các ngành và quy mô đào tạo của các trường.

Vào những năm 60 của thế kỷ thứ XX, hai nhà khoa học Mỹ là Robert S. McNamara và Charles J. Hitch đã đề xuất cơ chế phân bổ và quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra. Tuy nhiên, nó chỉ được áp dụng rộng rãi từ những năm 90 trở lại đây ở các nước phát triển, đặc biệt là châu Âu.

Để có cái nhìn cụ thể, có thể xem trường hợp của Ireland, các chương trình hoặc dự án nghiên cứu phải có báo cáo giải trình với nhiều nội dung cụ thể trong đó phải nêu được sứ mệnh hoặc mục tiêu nghiên cứu, các chỉ tiêu có thể đo lường được gắn với mục tiêu nghiên cứu.