CHƯƠNG 1 RỦI RO TÍN DỤNG VÀ QUẢN LÝ RỦI RO TÍN DỤNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. RỦI RO TÍN DỤNG TRONG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Quan niệm về rủi ro tín dụng của ngân hàng thƣơng mại Rủi ro tín dụng là một trong những loại rủi ro phổ biến nhất trong hoạt động của các NHTM. Rủi ro tín dụng cũng là loại rủi ro lớn nhất, thƣờng xuyên xảy ra và gây hậu quả nặng nề nhất đối với hoạt động của ngân hàng.
Rủi ro tín dụng là rủi ro phức tạp nhất, khả năng quản lý và phòng ngừa khó khăn nhất.[4] Chính vì vậy, trong quá trình hoạt động các Ngân hàng phải có các giải pháp đồng bộ, hữu hiệu mới có thể hạn chế đƣợc rủi ro tín dụng. Hiện nay có nhiều quan niệm khác nhau về rủi ro tín dụng: - Rủi ro tín dụng đƣợc hiểu là những tổn thất do khách hàng không trả đƣợc nợ hoặc sự giảm sút chất lƣợng tín dụng của những khoản vay.[1] - Rủi ro tín dụng phát sinh trong trƣờng hợp Ngân hàng không thu đƣợc đầy đủ gốc và lãi của khoản vay hoặc là việc thanh toán nợ gốc và lãi không đúng kỳ hạn.[2] - Rủi ro tín dụng đƣợc định nghĩa là nguy cơ mà ngƣời đi vay không thể chi trả tiền lãi, hoặc hoàn trả vốn gốc trong thời gian đã ấn định của hợp đồng tín dụng. Điều này gây ra sự cố đối với dòng chu chuyển tiền tệ, và gây ảnh hƣởng tới khả năng thanh khoản của ngân hàng.[4] Nếu coi tín dụng là việc "tin tƣởng" mà đƣa cho khách hàng sử dụng giá trị hiện tại với mong muốn nhận đƣợc giá trị tƣơng lai trong một thời gian nhất định thì rủi ro tín dụng chính là khả năng mong muốn đó không đƣợc đáp ứng hay nói một cách khác đó là khả năng xảy ra sự khác biệt không mong muốn giữa kết quả thực tế và kết quả kỳ vọng theo kế hoạch - đúng hạn nhận đƣợc đầy đủ gốc và lãi. Với mục tiêu ngân hàng nhận đƣợc đầy đủ gốc và lãi theo đúng hợp đồng tín dụng, thì rủi ro tín dụng có thể được hiểu là những tổn thất tiềm năng có thể xảy ra do các bên đối tác trong hợp đồng tín dụng không có khả năng hoặc không có đủ 4 năng lực thực hiện nghĩa vụ của họ một cách đầy đủ hoặc đúng hạn theo cam kết.
Nhƣ vậy, trên quan điểm quản lý ngân hàng, rủi ro tín dụng là không thể tránh khỏi. Rủi ro tín dụng là yếu tố gắn liền với hoạt động kinh doanh của NHTM, có thể đề phòng, hạn chế, chứ không thể loại trừ. Nguyên nhân của rủi ro tín dụng tại ngân hàng thƣơng mại 1. Nguyên nhân rủi ro thuộc về phía Ngân hàng Ngân hàng thƣơng mại đƣợc quản lý tốt thƣờng thực hiện phân tích các khoản cho vay đã gây ra tổn thất cho ngân hàng nhằm rút ra bài học kinh nghiệm.
Sau đây là những trƣờng hợp sai sót trong quy trình cấp tín dụng: - Thông tin tín dụng không đầy đủ và chính xác; - Phân tích tín dụng không phản ánh đúng mức độ rủi ro của khách hàng và khoản vay; - Thiếu kiểm tra giám sát vốn vay; - Lạm dụng tài sản thế chấp; - Năng lực của đội ngũ cán bộ tín dụng còn hạn chế; - Sự lỏng lẻo trong công tác kiểm soát nội bộ ngân hàng; - Rủi do do sự cạnh tranh không lành mạnh giữa các tổ chức tín dụng, việc chạy theo quy mô, bỏ qua các tiêu chuẩn, điều kiện trong cho vay, thiếu quan tâm đến chất lƣợng khoản vay; - Về cơ chế, chính sách và bản thân ngân hàng: Thiếu chính sách cho vay, thiếu các tiêu chuẩn rõ ràng, việc cấp tín dụng quá tập trung, thiếu sự kiểm soát chặt chẽ, khoa học. Nguyên nhân rủi ro thuộc về phía khách hàng - Do năng lực quản trị điều hành kinh doanh yếu kém; - Do sử dụng vốn sai mục đích, không có thiện chí trả nợ; - Do khách hàng gian lận, lừa đảo. Nhƣ vậy, có thể thấy rủi ro tín dụng xuất phát từ phía ngƣời vay vốn chia làm hai loại đối tƣợng: (1) không thực hiện nghĩa vụ theo cam kết; (2) không có khả năng thực hiện nghĩa vụ theo cam kết. Trong quá trình cho vay, Ngân hàng phải 5 đánh giá năng lực, phẩm chất của ngƣời đi vay để cho vay đúng đối tƣợng, tránh trƣờng hợp khách hàng lập hồ sơ vay khống để lừa đảo ngân hàng.
Cũng có những trƣờng hợp tổn thất xảy ra do có sự cấu kết giữa cán bộ tín dụng và khách hàng để lừa đảo ngân hàng. Tổn thất xảy ra trong những trƣờng hợp trên thƣờng là rất lớn và trở thành bài học kinh nghiệm cho các ngân hàng trong quá trình quản lý nhân sự cũng nhƣ thiết lập quy trình cấp tín dụng chặt chẽ hơn. Các nguyên nhân khác Ngoài các nguyên nhân chính từ phía ngân hàng và khách hàng, không thể không kể đến một số tác động khác gây rủi ro cho hoạt động tín dụng đến từ môi trƣờng kinh tế bên ngoài. Cụ thể là: - Rủi ro do sự thay đổi của môi trƣờng tự nhiên nhƣ: thiên tai, dịch bệnh, bão lụt gây tổn thất cho khách hàng vay vốn kinh doanh; - Rủi ro do sự thay đổi của cơ chế chính sách nằm ngoài dự đoán; - Rủi ro do sự biến động quá nhanh và không dự đoán đƣợc của thị trƣờng thế giới; - Rủi ro do sự tấn công của hàng nhập lậu; - Rủi ro do môi trƣờng pháp luật chƣa thuận lợi và sự kém hiệu quả của cơ quan pháp luật cấp địa phƣơng trong việc triển khai; - Rủi ro do hệ thống thông tin quản lý còn bất cập.
Những rủi ro đến từ môi trƣờng bên ngoài là không thể tránh khỏi. Đối với những doanh nghiệp có khả năng quản lý tốt, dự đoán đƣợc sự thay đổi của môi trƣờng kinh doanh và môi trƣờng chính sách có thể đƣa ra đƣợc những biện pháp để hạn chế rủi ro từ những thay đổi trên. Tuy nhiên, số lƣợng doanh nghiệp làm đƣợc những điều trên là không nhiều, chính vì vậy tác động từ môi trƣờng kinh tế bên ngoài đến các doanh nghiệp là điều khó tránh khỏi.[3] Các yếu tố trên vừa có tính độc lập nhƣng lại vừa có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Khi quy trình cấp tín dụng của Ngân hàng đƣợc vận hành tốt, khách hàng đi vay hoạt động có hiệu quả, môi trƣờng kinh doanh, chính sách không có những biến động bất lợi thì rủi ro trong hoạt động tín dụng sẽ đƣợc hạn chế.
Tuy nhiên, chúng cũng có thể gây 6 ra những tổn thất rất lớn khi một hoặc tất cả các yếu tố trên xảy ra sai sót. Nhận diện rủi ro tín dụng tại ngân hàng thƣơng mại Trong quá trình quan hệ tín dụng giữa ngân hàng và khách hàng, ngân hàng có thể nhận diện đƣợc rủi ro tín dụng thông qua các dấu hiệu định tính và định lƣợng. Quá trình nhận diện rủi ro tín dụng diễn ra càng sớm thì ngân hàng càng có nhiều khả năng kiểm soát và thu hồi các khoản cấp tín dụng. Các dấu hiệu nhận diện rủi ro tín dụng phát sinh từ phía khách hàng - Nhóm các dấu hiệu liên quan đến mối quan hệ với Ngân hàng bao gồm: + Khách hàng trì hoãn hoặc gây trở ngại đối với Ngân hàng trong quá t nh kiểm tra theo định kỳ hoặc đột xuất về tình hình sử dụng vốn vay, tình hình hoạt động sản xuất kinh doanh, tài chính của khách hàng.
+ Khách hàng có dấu hiệu không thực hiện đầy đủ các quy định, vi phạm pháp luật trong quá trình quan hệ tín dụng. + Khách hàng chậm hoặc trì hoãn các báo cáo tài chính theo yêu cầu của Ngân hàng mà không có sự giải thích minh bạch, thuyết phục. + Khách hàng đề nghị gia hạn, điều chỉnh các khoản nợ nhiều lần không nêu rõ lý do. + Có sự sụt giảm bất thƣờng số dƣ tài khoản tiền gửi mở tại Ngân hàng mà không giải thích đƣợc.
+ Chậm thanh toán các khoản lãi khi đến hạn thanh toán. + Xuất hiện nợ quá hạn do khách hàng không có khả năng hoàn trả vì những lí do: tiêu thụ hàng chậm, thu hồi công nợ chậm,… + Mức độ vay thƣờng xuyên gia tăng, vƣợt quá nhu cầu dự kiến. + Tài sản đảm bảo không đủ tiêu chuẩn, giá trị tài sản đảm bảo giảm sút so với định giá cho vay, có các dấu hiệu cho ngƣời khác thuê, bán hoặc trao đổi,… + Các dấu hiệu cho thấy khách hàng trông chờ vào các nguồn thu nhập bất thƣờng khác không phải từ sản xuất kinh doanh của khách hàng. + Khách hàng chấp nhận nguồn sử dụng nguồn vốn lãi suất cao với mọi điều kiện.
7 - Nhóm các dấu hiệu liên quan đến phƣơng pháp quản lý tài chính và hoạt động sản xuất kinh doanh của khách hàng: + Có sự chênh lệch lớn giữa doanh thu thực tế so với mức dự kiến khi khách hàng đề nghị cấp tín dụng. + Khách hàng thay đổi thƣờng xuyên bộ máy lãnh đạo. + Xuất hiện ngày càng nhiều các khoản chi phí bất hợp lý trên báo cáo kết quả kinh doanh. + Phát hiện ra quá trình khảo sát, thẩm định dự án sai dẫn đến đầu tƣ không có hiệu quả.
- Đối với khách hàng là tƣ nhân cá thể, có dấu hiệu của bệnh hiểm nghèo có thể dẫn đến nguy cơ tử vong. Các dấu hiệu nhận diện rủi ro tín dụng phát sinh từ phía ngân hàng - Sự đánh giá và phân loại không chính xác về mức độ rủi ro của khách hàng. Đánh giá quá cao năng lực tài chính của khách hàng so thực tế, đánh giá khách hàng thông qua thông tin do khách hàng cung cấp mà không điều tra xem xét thông tin từ các nguồn khác,… - Cấp tín dụng dựa trên các cam kết không chắc chắn và thiếu tính đảm bảo của khách hàng. - Tốc độ tăng trƣởng tín dụng quá nhanh, vƣợt quá khả năng và năng lực kiểm soát cũng nhƣ nguồn vốn của ngân hàng.
- Soạn thảo các điều kiện tín dụng trong hợp đồng tín dụng mập mờ, không rõ ràng, không ràng buộc trách nhiệm của khách hàng một cách cụ thể. - Hồ sơ tín dụng không đầy đủ theo đúng quy định. - Khuynh hƣớng cạnh tranh thái quá: giảm thấp lãi suất cho vay. Tác động của rủi ro tín dụng - Đối với ngân hàng: Khi rủi ro tín dụng xảy ra, ngân hàng không thu hồi đƣợc vốn tín dụng đã cấp và lãi cho vay nhƣng ngân hàng phải trả vốn và lãi cho khoản tiền huy động khi đến hạn, điều này làm cho ngân hàng mất cân đối trong việc thu chi và giảm sút hiệu quả kinh doanh.