CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ HOẠT ĐỘNG XUẤT NHẬP KHẨU 1. Cơ sở lý luận về quản lý Nhà nước về hoạt động xuất nhập khẩu 1. Khái niệm hoạt động xuất nhập khẩu và quản lý Nhà nước về hoạt động xuất nhập khẩu Hoạt động xuất nhập khẩu (XNK) Trong lĩnh vực thương mại quốc tế, các nhà nghiên cứu, nhà kinh tế đã đưa ra rất nhiều cách hiểu khác nhau về hoạt động xuất nhập khẩu. Mỗi một khái niệm đứng trên một quan điểm, một khía cạnh riêng.
Xuất nhập khẩu gồm 2 hoạt động là xuất khẩu và nhập khẩu, trong đó xuất khẩu là hoạt động bán hang hóa ra nước ngoài (hoặc khu vực trong nước nhưng được coi là khu vực hải quan riêng) theo hệ thống nhất định nhằm mục tiêu lợi nhuận, thúc đẩy sản xuất trong nước phát triển, chuyển đổi cơ cấu kinh tế, ổn định, tạo việc làm, tăng thu ngoại tệ…. Nhập khẩu là hoạt động mua hàng hóa và dịch vụ từ nước ngoài phục vụ cho nhu cầu trong nước hoặc tái sản xuất nhằm mục tiêu lợi nhuận. Cũng giống như xuất khẩu, nhập khẩu không phải là hành vi buôn bán riêng lẻ, mà là một hệ thống buôn bán trong một nền kinh tế có cả tổ chức bên trong và bên ngoài. XNK như một cầu nối giữa cung và cầu hàng hóa, dịch vụ giữa trong nước và nước ngoài.
Trong thực tế có rất nhiều khái niệm đề cập đến hoạt động XNK. Xuất nhập khẩu là được hiểu hoạt động mua, bán hàng hóa của thương nhân Việt Nam với thương nhân nước ngoài theo các hợp đồng mua bán hàng hóa, bao gồm cả hoạt động tạm nhập tái xuất, tạm xuất tái nhập và chuyển khẩu hàng hóa. Đây là khâu cơ bản nhất của hoạt động ngoại thương. Nó có mối tương quan lớn, tác động đến nhiều ngành khác.
Xuất nhập khẩu là nghiệp vụ chính trong hoạt động thương mại của quốc gia. Xuất nhập khẩu là mối liên hệ quan trọng giữa các nền kinh tế giữa các quốc gia và với thế giới. 5 Theo luật Quản lý ngoại thương số 05/2017/QH14 thì “Hoạt động ngoại thương là hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế được thực hiện dưới các hình thức xuất khẩu, nhập khẩu; tạm nhập, tái xuất; tạm xuất, tái nhập; chuyển khẩu; quá cảnh và các hoạt động khác có liên quan đến hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế theo quy định của pháp luật và điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên” Có thể hiểu: hoạt động XNK (hay còn gọi là ngoại thương) là một hoạt động kinh tế phản ánh sự trao đổi hàng hóa và dịch vụ giữa trong nước và nước ngoài thông qua việc mua, bán hàng hóa và dịch vụ qua biên giới quốc gia. Mục tiêu chính của ngoại thương là tạo ra cầu nối giữa cung, cầu hàng hóa dịch vụ của thị trường trong và ngoài nước.
Điều kiện để hoạt động XNK sinh ra, tồn tại và phát triển là có sự tồn tại của quan hệ kinh tế hàng hóa - tiền tệ và sự tồn tại các quốc gia vùng lãnh thổ và khả năng liên kết kinh tế, hội nhập với kinh tế khu vực và quốc tế. * Đặc điểm của hoạt động xuất nhập khẩu: + Xuất nhập khẩu là hai hoạt động cơ bản cấu thành nên hoạt động ngoại thương. XNK là hoạt động buôn bán diễn ra trên phạm vi ngoài quốc gia. Hoạt động XNK phức tạp hơn rất nhiều so với kinh doanh trong nước.
+ Thị trường rộng lớn, khó kiểm soát. Chịu sự ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác nhau như môi trường kinh tế, chính trị, luật pháp… của các quốc gia khác nhau. Thanh toán bằng đồng tiền ngoại tệ, hàng hoá được vận chuyển qua biên giới quốc gia, phải tuân theo những tập quán buôn bán quốc tế. + Xuất - nhập khẩu là hoạt động lưu thông hàng hoá, dịch vụ giữa các quốc gia, nó rất phong phú và đa dạng, thường xuyên bị chi phối bởi các yếu tố như chính sách, luật pháp, văn hoá, chính trị, ….của các quốc gia khác nhau.
Nhà nước quản lý hoạt động xuất-nhập khẩu thông qua các công cụ chính sách như: Chính sách thuế, hạn ngạch, các văn bản pháp luật khác, qui định các mặt hàng xuất nhập khẩu,…. 6 + Xuất nhập khẩu thương mại là quá trình trao đổi hàng hoá giữa các nước thông qua buôn bán nhằm mục đích kinh tế tối đa. Trao đổi hàng hoá là một hình thức của các mối quan hệ kinh tế xã hội và phản ánh sự phụ thuộc lẫn nhau giữa những người sản xuất kinh doanh hàng hoá riêng biệt của các quốc gia. Kinh doanh xuất nhập khẩu là lĩnh vực quan trọng nhằm tạo điều kiện cho các nước tham gia vào phân công lao động quốc tế, phát triển kinh tế và làm giàu cho đất nước.
+ Sự ra đời và phát triển của hoạt động xuất nhập khẩu thương mại gắn liền với quá trình phân công lao động quốc tế. Xã hội càng phát triển, phân công lao động quốc tế diễn ra ngày càng sâu sắc. Điều đó phản ánh mối quan hệ phụ thuộc kinh tế ngày càng tăng lên. Xuất nhập khẩu thương mại cũng vì thế mà ngày càng mở rộng và phức tạp.
Điều kiện để hoạt động XNK sinh ra, tồn tại và phát triển là có sự tồn tại của quan hệ kinh tế hàng hóa - tiền tệ và sự tồn tại các quốc gia vùng lãnh thổ và khả năng liên kết kinh tế, hội nhập với kinh tế khu vực và quốc tế. Hoạt động XNK tác động tích cực đến sự phát triển của nền kinh tế quốc dân vì góp phần vào việc cân đối trực tiếp các yếu tố sản xuất: công cụ lao động, đối tượng lao động, lao động. * Lợi ích của hoạt động XNK Bên cạnh lợi ích to lớn phát triển kinh tế quốc gia, XNK còn mang lại lợi ích khác rất quan trọng như: - Đảm bảo yếu tố đầu vào đầu ra của sản xuất, tạo lập thị trường cho sản xuất phát triển (thay đổi cơ cấu sản phẩm có lợi, mở rộng thị trường, đa dạng hóa sản phẩm). - Phục vụ đa dạng hơn tiêu dùng xã hội (số lượng, chất lượng, thẩm mỹ hàng tiêu dùng).
- Thu hút vốn đầu tư trực tiếp từ nước ngoài (FDI) làm giảm mức độ rủi ro liên quan đến điều kiện sản xuất và thị trường. 7 - Thúc đẩy cạnh tranh (cạnh tranh quốc tế thúc đẩy các công ty trong nước đưa ra chiến lược để cạnh tranh với nhau). * Khái niệm quản lý Nhà nước hoạt động xuất nhập khẩu Quản lý Nhà nước hoạt động xuất nhập khẩu là hoạt động quản lý chuyên ngành, do vậy để hiểu thế nào là quản lý Nhà nước hoạt động xuất nhập khẩu, ta nghiên cứu khái niệm quản lý Nhà nước. Hiểu theo nghĩa rộng, quản lý Nhà nước là hoạt động của toàn bộ bộ máy Nhà nước từ các cơ quan quyền lực của Nhà nước: Quốc Hội, Hội đồng nhân dân các cấp đến các cơ quan hành chính Nhà nước như Chính Phủ, ủy ban nhân dân các cấp… Quản lý nhà nước là quản lý xã hội mang tính quyền lực nhà nước, sử dụng quyền lực nhà nước để điều chỉnh các quan hệ xã hội.
Hiểu theo nghĩa hẹp, quản lý Nhà nước là quá trình quản lý nhà nước chủ yếu diễn ra trong lĩnh vực hành pháp và được thực hiện bởi ít nhất một bên có thẩm quyền hành chính nhà nước. Có thể nói một cách ngắn gọn, đây là những chủ thể được giao thẩm quyền quản lý nhà nước, tức là thực hiện hoạt động chấp hành, điều hành. Theo cách hiểu chung nhất thì quản lý là sự tác động của của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý nhằm đạt mục tiêu quản lý. Việc tác động theo cách nào còn tùy thuộc vào góc độ khoa học khác nhau, các lĩnh vực khác nhau cũng như cách tiếp cận của người nghiên cứu.
Quản lý nhà nước là hoạt động mang tính chất quyền lực nhà nước, được sử dụng quyển lực nhà nước để điều chỉnh các quan hệ xã hội. Quản lý nhà nước bao gồm toàn bộ các hoạt động từ ban hành chiến lược, quy hoạch, chính sách, pháp luật đến việc chỉ đạo, tổ chức hoạt động của đối tượng bị quản lý và kiểm soát đối với đối tượng quản lý (Đồng Diễm Thúy, 2018) Cùng với sự phát triển của xã hội, hoạt động quản lý nhà nước cũng được chuyên môn hóa, đây chính là cơ sở khách quan của việc phân chia hoạt động quản lý Nhà nước thành các chuyên ngành khác nhau, trong đó có quản lý hoạt động xuất nhập khẩu. 8 Theo Lương Châu Tùng (2019), “Quản lý nhà nước về xuất nhập khẩu là sự tác động có tổ chức, mang tính quyền lực nhà nước của các cơ quan quản lý nhà nước lên các quá trình và hành vi trong quá trình xuất nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ nhằm đảm bảo các quyền lợi cơ bản của Nhà nước, xã hội và các tổ chức tham gia xuất nhập khẩu hàng hóa”. Quản lý nhà nước về hoạt động xuất, nhập khẩu là sự tác động của Nhà nước lên các chủ thể chịu trách nhiệm về hoạt động xuất, nhập khẩu thông qua quá trình xây dựng chiến lược, quy hoạch, kế hoạch; xây dựng và tổ chức thực hiện chính sách và quy định pháp luật; thiết lập và sử dụng hiệu quả công cụ xuất, nhập khẩu; tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về xuất, nhập khẩu; kiểm tra, kiểm soát hoạt động xuất, nhập khẩu, tạo ra môi trường thuận lợi nhất để hoạt động xuất, nhập khẩu phát triển đúng định hướng phát triển kinh tế xã hội của quốc gia, có hiệu quả một cách bền vững trong điều kiện biến động của môi trường trong nước và thương mại quốc tế (Đồng Diễm Thúy, 2018) Qua đó, có thể hiểu Quản lý Nhà nước về hoạt động XNK là sự tác động của các cơ quan quyền lực Nhà nước bằng việc thiết lập và sử dụng các công cụ quản lý đối với các hoạt động xuất nhập khẩu của các tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động XNK hàng hóa nhằm kiểm soát hoạt động XNK và tạo môi trường thuận lợi cho các hoạt động ngoại thương phát triển theo đúng định hướng của quốc gia.
* Ý nghĩa của quản lý nhà nước về hoạt động xuất nhập khẩu Ý nghĩa của quản lý Nhà nước về hoạt động xuất nhập khẩu bắt nguồn từ sự cần thiết phải phối hợp các hoạt động lao động chung trên cơ sở xã hội hoá sản xuất và xuất nhập khẩu. lực lượng sản xuất và trình độ phát triển sản xuất hàng hoá càng cao thì càng cần thiết phải thực hiện vai trò này một cách chặt chẽ và nghiêm ngặt.