CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TỔ CHUYÊN MÔN TRONG BỐI CẢNH ĐỔI MỚI CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG TẠI CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Hoạt động tổ chuyên môn là một trong những hoạt động đặc trưng trong các trường học. Chính vì thế có nhiều nghiên cứu về hoạt động tổ chuyên môn, nhất là tổ chuyên trong trường THPT, THCS.
Nhà nghiên cứu về quản lý giáo dục Eaker, R. (2011) trong tác phẩm “Every school, every team, every classroom: District leadership for growing professional learning communities at work TM” 11 đã cho rằng kết quả hoạt động của nhà trường phụ thuộc phần lớn vào việc tổ chức đúng đắn và hợp lý công tác hoạt động của đội ngũ giáo viên. Trong tác phẩm của mình ông đã tổng kết những kinh nghiệm thành công cũng như thất bại trong việc quản lý hoạt động tổ chuyên môn tại trường THPT. Theo ông thì thành công lớn nhất là phải phân công công việc một cách hợp lý giữa các thành viên trong ban giám hiệu, hiệu trưởng và phó hiệu trưởng phụ trách chuyên môn, tổ trưởng tổ chuyên môn.
Jonhson (2003) cho rằng tổ chuyên môn là nơi tập hợp các giáo viên trong cùng một lĩnh vực, qua đó họ có thể trao đổi, sinh hoạt để nâng cao năng lực chuyên môn của bản thân. Jonh (2003) cũng khẳng định rằng chỉ khi nâng cao được trình độ chuyên môn thì giáo viên mới có thể cải thiện tình hình học tập của học sinh và đáp ứng các nhu cầu của xã hội. Trách nhiệm của giáo viên nói chung và của tổ chuyên môn nói riêng là những cam kết trong việc cải thiện tình hình học tập của học sinh và đáp ứng các nhu cầu của xã hội. Một tổ chuyên môn hoạt động có hiệu quả là nơi giáo viên có thể tiếp 6 nhận những kiến thức mới về dạy và học, giúp họ nâng cao được kết quả dạy học và quản lý được việc dạy học trong trường.
Ông cũng chỉ ra các hoạt động của tổ trưởng tổ chuyên môn : +) Tìm hiểu những thách thức và cản trở trong việc dạy học của nhà trường trên cơ sở thu thập những thông tin thực tế trong việc dạy và học của học sinh sinh viên. Các nhà lãnh đạo cần thường xuyên xem xét kết quả học tập rèn luyện của HS, mối quan hệ của HS với các giáo viên trong trường, thái độ hành vi của học sinh, thái độ hành vi của giáo viên và nhân viên trong trường. +) Nhà trường cần xây dựng các kế hoạch dài hạn để từ đó có thể khắc phục và chủ động đối phó với những khó khăn trong việc dạy và học của học sinh và giáo viên. Bên cạnh những kế hoạch dài hạn thì kế hoạch ngắn hạn cũng cần thiết nhằm giúp giáo viên tập trung cố gắng và nỗ lực hơn nữa cho các mục tiêu cuối cùng 16.
+) Tăng cường hơn nữa các hình thức hoạt động nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của tổ chuyên môn. Các hình thức bao gồm: hội thảo, huấn luyện, đào tạo chuyên môn, thảo luận bài học, tổ chức các buổi semina trao đổi kinh nghiệm, quan sát giờ dạy… +) Hỗ trợ cho giáo viên cả vật chất và tinh thần để giáo viên có thể yên tâm công tác và tập trung vào công việc chuyên môn của họ. +) Hội thảo là một trong những hoạt động quan trọng trong hoạt động tổ chuyên môn. Trong các buổi hội thảo, các giáo viên có cơ hội chia sẻ kế hoạch hoạt động và phát triển của nhà trường.
Những vấn đề mà hội thảo có thể bàn luận bao gồm: xây dựng và phát huy vai trò lãnh đạo của giáo viên, xây dựng môi trường làm việc hiệu quả trong nhà trường, lãnh đạo của giáo viên trong quá trình dạy học, chỉ đạo và đánh giá các hoạt động của tổ chuyên môn, phân quyền cho tổ trưởng tổ chuyên môn để quản lý hoạt động của tổ chuyên môn. Có thể thấy, để quản lý tốt hoạt động của tổ chuyên môn thì các 7 hiệu trưởng phải có kiến thức, có kĩ năng lãnh đạo, là người biết lắng nghe và chia sẻ tư vấn cho giáo viên trong việc dạy và học để nâng cao thành tích học tập và giúp giáo viên trong việc giải quyết những vấn đề phát sinh trong quá trình dạy và học 14. Những đặc trưng cơ bản của tổ chuyên môn cũng được 15 phân tích rõ ràng như các thành viên trong tổ chuyên môn cần tìm hiểu về nguồn gốc ra đời và mục đích hoạt động của tổ chuyên môn. Mục đích của tổ chuyên môn là tạo ra một môi trường học thuật, nơi đó các giáo viên có thể trao đổi về chuyên môn, hỗ trợ lẫn nhau trong các vấn đề chuyên môn nhằm đến mục đích cuối cùng là tạo ra một môi trường học tập an toàn, hỗ trợ lẫn nhau, giải đáp thắc mắc lẫn nhau.
Đặc trưng thứ hai của tổ chuyên môn là các thành viên trong tổ phải luôn lắng nghe, tin tưởng và chia sẻ lẫn nhau giữa các thành viên trong nhóm. Tổ trưởng tổ chuyên môn pahir là người biết lắng nghe, hỗ trợ và lãnh đạo các thành viên trong nhóm với tinh thần trách nhiệm cao và sự hợp tác nhất trí cao. Trong bài tạp chí “Principal Leadership for Professional Development to Build School Capacity” 17 của tác giả Youngs, P. B (2002) đã sử dụng nghiên cứu nhiều năm ở các trường tiểu học trong khu vực đô thị để xem xét về cách thức lãnh đạo tổ chuyên môn tại 4 trường thì ông phát hiện ra rằng lãnh đạo tổ chuyên môn có thể duy trì những những người có năng lực cao bằng cách tạo ra niềm tin, tạo ra cấu trúc thúc đẩy việc học tập của giáo viên và kết nối cá nhân với tổ chuyên môn, có thể thúc đẩy hoạt động của tổ chuyên môn.
Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy trong quá trình chuyển đổi trong các lãnh đạo nhà trường, các hiệu trưởng phải nhận thức được các tiêu chuẩn và giá trị chung giữa các tổ chuyên môn trong khi đưa các chương trình mới vào giảng dạy. Cuối cùng, kết quả nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng tổ chuyên môn chính là yếu tố trung gian giúp gắn kết giữa lãnh đạo nhà trường và thành tích của học sinh. Các nghiên cứu trong nước Những nghiên cứu về tổ chuyên môn và quản lý tổ chuyên môn cũng tương đối phong phú. Trong tác phẩm “Phương pháp dạy học truyền thống và hiện đại”, tác giả Thái Duy Tuyên [4] đã phân tích rằng tổ chuyên môn luôn đóng vai trò quan trọng nhất trong việc triển khai công tác quản lý dạy và học trong các trường THCS nói riêng.
Đây cũng là nền móng cơ bản để thực hiện các quyết định, các chủ trương của Hiệu trưởng. Tổ chuyên môn cũng là địa điểm học tập và thử nghiệm những phương pháp dạy học mới. Chính vì vậy, để quản lý tốt chất lượng của tổ bộ môn thì cần cụ thể hóa các chương trình đổi mới dạy học thành quy định nội bộ để tổ chức thực hiện. Hiệu trưởng có thể ủy quyền cho hiệu phó trong việc đưa ra những kế hoạch và phương pháp giảng dạy cho mỗi năm học.
Ngoài ra, hiệu trưởng phải chịu trách nhiệm trong việc chỉ đạo đổi mới những hoạt động của tổ chuyên môn, chỉ đạo thwjch iện kế hoạch và cuối cùng chỉ đạo việc đánh giá kiểm tra của mỗi tổ chuyên môn. Đó chính là một trong những khâu then chốt giúp cho việc nhận thức tầm quan trọng của tổ chuyên môn trong các hoạt động giáo dục của nhà trường. Tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc cũng đưa ra khái niệm về tổ chuyên môn dưới dạng một “đội” công tác trong một tổ chứ 6. Đây chính là những vấn đề cơ bản trong hoạt động của tổ chuyên môn trong mỗi trường học.
Theo tác giả thì thấy đội công tác hoạt động hiệu quả phải dựa trên hai nguyên tắc: đầu ra và kết quả hoạt động của đội và sự thỏa mãn cá nhân. Những nhân tố có tác động đến hoạt động hiệu quả của đội công tác phải bắt đầu bằng những nhân tố như: cấu trúc tổ chức, chiến lược, môi trường văn hóa, chế độ khen thưởng cũng như khả năng làm việc tập thể của các giáo viên trong trường. Để có thể nâng cao hiệu quả hoạt động của đội thì Hiệu trưởng phải là nhân tố quan trọng, phải thay đổi mô hình quản lý cho phù hợp với “đội công tác”. Các đội trưởng sẽ là lực lượng tham mưu giúp 9 việc cho hiệu trưởng để quản lý thành công các hoạt động của tổ chuyên môn trong việc xác định kết quả hoạt động của tổ chuyên môn, tổ chức tổ chuyên môn phù hợp với từng môn học, xây dựng chiến lược phát triển tổ chuyên môn cũng sẽ tạo điều kiện cho tổ chuyên môn, đội chuyên môn hoạt động hiệu quả hơn.
Tác giả Phạm Viết Vượng cũng đã đưa ra những đánh giá cho rằng quản lý chuyên môn là một khoa học, một nghệ thuật. Quản lý tốt tổ chyên môn sẽ tạo ra những thành quả giáo dục có ý nghĩa quan trọng đối với hoạt động giáo dục nói chung. Tác giả cũng khẳng định rằng trong quản lý giáo dục thì quản lý tổ chuyên môn là quan trọng nhất nhằm tư vấn giám sát các bộ phận trong trường học. Quản lý trường học bằng cách quản lý các tổ chuyên môn là biện pháp quản lý có hiệu quả nhất hiện nay.
Ngoài ra, cũng có rất nhiều các đề tài luận văn thạc sĩ bàn về vấn đề quản lý hoạt động tổ chuyên môn trong trường trung học phổ thông. Tác giả Phạm Thị Lan Anh (2015) với đề tài “Quản lý hoạt động tổ chuyên môn ở trường trung học phổ thông Nguyễn Bỉnh Khiêm thành phố Hải Dương” 1. Trong đề tài này tác giả cũng đưa ra những thực trạng cơ bản về quản lý hoạt động tổ chuyên môn tại trường trung học phổ thông Nguyễn Bỉnh Khiêm để từ đó đưa ra những kiến nghị và những giải pháp nhằm hoàn thiện hơn nữa công tác quản lý hoạt động tổ chuyên môn tại trường trung học phổ thông Nguyễn Bỉnh Khiêm thành phố Hải Dương. Đề tài luận văn của tác giả Đặng Thị Nguyệt (2016) đã đưa ra những cơ sở lý luận cơ bản về hoạt động quản lý giáo dục 8 .