Tổng quan nghiên cứu

Huyện Điện Biên là địa bàn miền núi biên giới phía Tây Bắc với diện tích tự nhiên 1.639,85 km2, sở hữu đường biên giới quốc gia dài 154 km tiếp giáp với Lào, quy mô dân số đạt 113.651 người với 8 dân tộc anh em (trong đó dân tộc Thái chiếm 53,72%, đồng bào thiểu số chiếm trên 72%). Tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo tại địa phương chiếm trên 17,64%, đời sống kinh tế còn nhiều khó khăn. Trong bối cảnh toàn ngành triển khai đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI, công tác giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông đang đối mặt với nhiều áp lực phức tạp từ mặt trái của nền kinh tế thị trường, các tệ nạn xã hội khu vực biên giới và hủ tục lạc hậu còn tồn tại.

Thực tiễn tại 5 trường trung học phổ thông trên địa bàn huyện Điện Biên với quy mô khảo sát 8.392 lượt học sinh trong giai đoạn 2011-2014 cho thấy, tỷ lệ học sinh xếp loại hạnh kiểm khá và tốt bình quân đạt 87,45% (thấp hơn mặt bằng chung toàn tỉnh Điện Biên 3,93%), trong khi tỷ lệ học sinh xếp loại hạnh kiểm yếu vẫn ở mức 2,04% (cao hơn bình quân toàn tỉnh 0,84%). Tình trạng học sinh vi phạm kỷ luật học đường, mê cờ bạc và trò chơi điện tử trực tuyến, vi phạm luật an toàn giao thông vẫn diễn biến phức tạp.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý giáo dục đạo đức, khảo sát và đánh giá toàn diện thực trạng tại Trường Trung học phổ thông huyện Điện Biên trong 3 năm học từ 2011-2012 đến 2013-2014, từ đó đề xuất hệ thống biện pháp quản lý khoa học, đồng bộ. Ý nghĩa thực tiễn của công trình nhằm nâng tỷ lệ học sinh đạt hạnh kiểm khá tốt lên trên 90%, kéo giảm tỷ lệ hạnh kiểm yếu xuống dưới 1%, đáp ứng chuẩn hóa chất lượng giáo dục toàn diện vùng cao.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý tổ chức kinh điển của Henri Fayol với 4 chức năng cốt lõi tạo thành một chu trình khép kín: lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo - chỉ đạo và kiểm tra - đánh giá, kết hợp với lý thuyết quản lý trường học hiện đại của các học giả chuyên ngành quản lý giáo dục. Dưới góc độ khoa học giáo dục, đạo đức được tiếp cận đa chiều vừa là hình thái ý thức xã hội điều chỉnh hành vi con người, vừa là hệ thống phẩm chất nhân cách cá nhân được hình thành qua quá trình rèn luyện bền bỉ.

Khung nội dung giáo dục đạo đức học sinh trung học phổ thông được xác định tập trung vào 5 nhóm chuẩn mực giá trị then chốt: quan hệ với bản thân, quan hệ với mọi người xung quanh, quan hệ với công việc và học tập, quan hệ với môi trường tự nhiên - xã hội, và nhận thức lý tưởng độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Cơ sở pháp lý của đề tài dựa trên Luật Giáo dục năm 2005 cùng các định hướng chiến lược tại Nghị quyết số 29-NQ/TW năm 2013 về đổi mới giáo dục và Nghị quyết số 33-NQ/TW năm 2014 về xây dựng, phát triển văn hóa và con người Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu phối hợp chặt chẽ giữa phương pháp nghiên cứu lý luận và điều tra thực tiễn. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ hệ thống báo cáo thống kê chính thức của Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Điện Biên và văn phòng Trường Trung học phổ thông huyện Điện Biên qua 3 năm học liên tục từ năm 2011 đến năm 2014.

Về dữ liệu sơ cấp, đề tài triển khai khảo sát thực tế với cỡ mẫu toàn diện gồm 82 cán bộ quản lý và giáo viên, toàn thể 805 học sinh của trường và đại diện ban đại diện cha mẹ học sinh. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm đảm bảo tính đại diện cho cả 3 khối lớp (khối 10, 11 và 12) cùng cơ cấu 46,6% học sinh dân tộc thiểu số đến từ 7 xã trên địa bàn. Việc lựa chọn phương pháp phân tích toán thống kê mô tả, kiểm định tỷ lệ phần trăm và tính điểm trung bình trên thang đo định lượng giúp lượng hóa mức độ nhận thức, đánh giá chính xác nguyên nhân vi phạm kỷ luật và kiểm chứng độ tin cậy của các biện pháp quản lý được đề xuất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kết quả xếp loại hạnh kiểm của học sinh các trường trung học phổ thông trên địa bàn có chuyển biến nhưng thiếu tính bền vững. Tại 5 trường trung học phổ thông của huyện Điện Biên giai đoạn 2011-2014, tỷ lệ hạnh kiểm tốt tăng từ 52,77% ở năm học 2011-2012 lên 58,86% vào năm học 2013-2014. Tuy nhiên, mức bình quân 3 năm của tỷ lệ khá tốt chỉ đạt 87,45%, thấp hơn 3,93% so với toàn tỉnh. Đồng thời, tỷ lệ học sinh hạnh kiểm yếu tuy giảm từ 3,34% xuống 1,37% nhưng mức trung bình 2,04% vẫn cao hơn tỷ lệ yếu toàn tỉnh 0,84%.

Thứ hai, các biểu hiện lệch chuẩn đạo đức và vi phạm kỷ luật học đường vẫn diễn ra phổ biến. Trong năm học 2013-2014, toàn huyện ghi nhận 6 vụ bạo lực học đường với 17 học sinh bị xử lý kỷ luật (riêng Trường Trung học phổ thông huyện Điện Biên chiếm 4 học sinh). Số liệu từ cơ quan chức năng địa phương cũng ghi nhận mỗi năm có trên 20 vụ học sinh trung học phổ thông của huyện vi phạm trật tự an toàn giao thông đường bộ bị gửi thông báo về trường.

Thứ ba, công tác quản lý hoạt động giáo dục đạo đức còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Khảo sát 82 cán bộ quản lý và giáo viên cho thấy hoạt động lập kế hoạch còn mang tính hành chính, việc phối hợp giữa nhà trường với gia đình và chính quyền xã hội chưa chặt chẽ, hoạt động kiểm tra đánh giá chủ yếu tập trung vào giáo dục văn hóa (nơi tỷ lệ học lực yếu kém vẫn chiếm tới 24,11%) mà chưa đi sâu vào uốn nắn hành vi đạo đức thường nhật.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên bắt nguồn từ sự tương tác phức tạp giữa đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi 15-18 (giai đoạn muốn khẳng định cái tôi nhưng thiếu kỹ năng sống) và hoàn cảnh kinh tế - xã hội đặc thù vùng cao. Tại Trường Trung học phổ thông huyện Điện Biên, 46,6% học sinh là đồng bào dân tộc thiểu số (chủ yếu là dân tộc Thái), điều kiện kinh tế khó khăn với 17,64% hộ nghèo toàn huyện khiến nhiều gia đình phó mặc việc rèn luyện nhân cách con em cho nhà trường.

So sánh với các nghiên cứu giáo dục tại khu vực đô thị đồng bằng, học sinh miền núi chịu thêm áp lực từ các hủ tục như tảo hôn, tục uống rượu kéo dài trong lễ hội bản làng và sự thâm nhập của văn hóa phẩm độc hại qua mạng Internet tại khu vực biên giới dài 154 km. Để phục vụ công tác quản trị trực quan, toàn bộ dữ liệu khảo sát được tổng hợp chi tiết thành biểu đồ cột so sánh biến động hạnh kiểm qua các năm học và bảng ma trận đánh giá tương quan giữa mức độ vi phạm nội quy với các yếu tố môi trường sống, làm cơ sở thực chứng vững chắc cho việc ban hành các quyết sách quản lý.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức cho học sinh Trường Trung học phổ thông huyện Điện Biên đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục, nghiên cứu đề xuất 5 giải pháp quản lý đồng bộ:

  • Lập kế hoạch hóa hoạt động giáo dục đạo đức phù hợp với đối tượng học sinh miền núi: Hiệu trưởng chỉ đạo xây dựng kế hoạch tổng thể từ tháng 8 hàng năm, phân rã mục tiêu thành 9 chủ đề rèn luyện theo từng tháng, gắn chặt chuẩn mực đạo đức với giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, hướng tới 100% cán bộ, giáo viên và học sinh nắm vững tiêu chí đánh giá.
  • Hoàn thiện cơ chế tổ chức và điều hành liên lực lượng: Thành lập Ban chỉ đạo công tác giáo dục đạo đức cấp trường, quy định rõ trách nhiệm của 70 giáo viên bộ môn, giáo viên chủ nhiệm và Đoàn Thanh niên, duy trì chế độ giao ban định kỳ 2 tuần một lần nhằm nắm bắt tư tưởng của 805 học sinh.
  • Đổi mới nội dung và đa dạng hóa hình thức giáo dục ngoài giờ lên lớp: Chỉ đạo tích hợp 5 nhóm chuẩn mực đạo đức vào từng môn học văn hóa, đẩy mạnh các diễn đàn chuyên đề về phòng chống tệ nạn xã hội vùng biên, giáo dục kỹ năng sống, hướng tới mục tiêu giảm số vụ bạo lực học đường xuống 0 vụ mỗi năm.
  • Xây dựng môi trường sư phạm lành mạnh, mẫu mực: Ban Giám hiệu phối hợp với chính quyền 7 xã trên địa bàn ký quy chế phối hợp an ninh trật tự, phát huy vai trò nêu gương chuẩn mực của 82 cán bộ, giáo viên, nhân viên.
  • Tăng cường kiểm tra, đánh giá đa chiều kết quả rèn luyện: Thiết lập hệ thống giám sát kết hợp giữa Đoàn trường và 100% chi hội cha mẹ học sinh, nâng tỷ lệ học sinh đạt hạnh kiểm khá và tốt lên trên 92% trong giai đoạn 2015-2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Cán bộ quản lý và Ban Giám hiệu các trường trung học phổ thông miền núi: Tiếp cận khung quản lý 5 giải pháp chuẩn hóa, áp dụng trực tiếp quy trình lập kế hoạch và điều phối liên lực lượng phù hợp với đặc thù học sinh vùng cao tại 5 trường trung học phổ thông huyện Điện Biên và các địa bàn lân cận.
  • Đội ngũ giáo viên chủ nhiệm và giáo viên bộ môn: Vận dụng phương pháp tích hợp 5 nhóm chuẩn mực đạo đức vào bài giảng chính khóa và các buổi sinh hoạt lớp, giải quyết hiệu quả các tình huống xung đột tâm lý của học sinh lứa tuổi 15-18.
  • Học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý giáo dục: Sử dụng bộ số liệu khảo sát thực chứng từ 82 cán bộ, giáo viên và hơn 800 học sinh làm tài liệu tham khảo khoa học cho các công trình nghiên cứu về quản trị trường học vùng biên giới.
  • Cán bộ Đoàn Thanh niên và các tổ chức xã hội địa phương: Xây dựng chương trình phối hợp hành động giữa nhà trường và đoàn thể tại 25 xã, thị trấn, tạo dựng môi trường rèn luyện lành mạnh cho thanh thiếu niên.

Câu hỏi thường gặp

Đặc thù lớn nhất trong quản lý giáo dục đạo đức học sinh trung học phổ thông miền núi biên giới là gì? Đặc thù cốt lõi là sự đan xen giữa môi trường đa văn hóa với 46,6% học sinh là đồng bào dân tộc thiểu số và điều kiện kinh tế khó khăn tại 18 xã đặc biệt khó khăn. Quản lý phải giải quyết rào cản tâm lý e dè, hủ tục tảo hôn và ảnh hưởng tiêu cực từ 154 km đường biên giới.

Thực trạng xếp loại hạnh kiểm của học sinh huyện Điện Biên giai đoạn 2011-2014 đạt kết quả ra sao? Khảo sát 8.392 lượt học sinh tại 5 trường trung học phổ thông cho thấy tỷ lệ hạnh kiểm tốt đạt 55,82%, loại khá đạt 31,63%, trung bình chiếm 10,52% và loại yếu là 2,04%. Tỷ lệ khá tốt đạt 87,45% nhưng vẫn thấp hơn 3,93% so với bình quân toàn tỉnh.

Đâu là nguyên nhân chính khiến học sinh trung học phổ thông vi phạm nội quy trường lớp? Nguyên nhân chủ yếu do sự khủng hoảng tâm lý tuổi 15-18 kết hợp với tác động của trò chơi điện tử trực tuyến, mạng xã hội và thói quen sinh hoạt tự do. Dẫn chứng trong năm học 2013-2014 đã xảy ra 6 vụ xô xát làm 17 học sinh bị kỷ luật và hơn 20 vụ vi phạm giao thông.

Biện pháp nào được đánh giá là then chốt trong hệ thống giải pháp của luận văn? Giải pháp then chốt là đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục đạo đức gắn với cơ chế phối hợp ba môi trường: gia đình, nhà trường và xã hội. Việc phát huy vai trò nêu gương của 70 giáo viên giúp chuyển biến nhận thức của học sinh thành thói quen hành vi tích cực.

Tính khả thi của các biện pháp quản lý đề xuất được kiểm chứng như thế nào? Nghiên cứu đã tổ chức khảo nghiệm lấy ý kiến định lượng từ 82 cán bộ quản lý và giáo viên trực tiếp giảng dạy. Kết quả cho thấy 100% các biện pháp đều đạt điểm đánh giá mức độ cần thiết và tính khả thi ở mức cao và rất cao.

Kết luận

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh khung lý luận quản lý giáo dục đạo đức học sinh trung học phổ thông theo 4 chức năng quản lý chuẩn mực và 5 nhóm giá trị nhân cách cốt lõi.
  • Đánh giá toàn diện thực trạng đạo đức của 8.392 lượt học sinh tại 5 trường trung học phổ thông huyện Điện Biên qua 3 năm học từ 2011-2012 đến 2013-2014.
  • Làm rõ các yếu tố tác động đặc thù vùng biên giới với 46,6% học sinh dân tộc thiểu số và 17,64% hộ nghèo ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi của học sinh.
  • Đề xuất hệ thống 5 giải pháp quản lý đồng bộ, khả thi đã được 82 cán bộ, giáo viên khảo nghiệm khẳng định sự phù hợp với thực tiễn nhà trường.
  • Xác định lộ trình triển khai cụ thể giai đoạn 2015-2020 nhằm nâng tỷ lệ hạnh kiểm khá tốt lên trên 90% và giảm tỷ lệ vi phạm kỷ luật xuống dưới 0,5%.

Luận văn là tài liệu tham khảo khoa học giá trị, đóng góp thiết thực vào công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo Nghị quyết số 29-NQ/TW. Kính mời các nhà quản lý, cán bộ giáo dục và quý bạn đọc đón đọc, nghiên cứu và ứng dụng giải pháp vào thực tiễn quản trị trường học.