CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Khổng Tử (551 - 479 TCN) là nhà triết học lớn, nhà giáo dục lớn, đã có nhiều công lao đặt nền móng cho lý luận giáo dục đạo đức. Quan điểm đạo đức của Khổng Tử bao gồm nhiều mặt như nhân, lễ, nghĩa, trí, tín, dũng, song tập trung chủ yếu vào chữ “nhân” là lòng thương người, “lễ” là sự biểu hiện của “nhân” là biểu hiện hành vi ra ngoài, “nhân” là gốc là đạo đức bên trong trái tim con người.
Ông đã viết tác phẩm bất hủ “Dịch, Thi, Thư, Lễ, Nhạc, Xuân Thu”, trong đó rất xem trọng việc giáo dục đạo đức. Nhà triết học Aristotle (384 - 322 TCN), người đặt nền móng cho triết học phương Tây cho rằng thượng đế không áp đặt để có công dân hoàn thiện về đạo đức, mà việc phát hiện nhu cầu trên Trái đất mới tạo nên được con người hoàn thiện trong quan hệ đạo đức. Ông khẳng định: “Trước tiên học đạo đức rồi sau đó học tri thức, không có đạo đức, tri thức khó thành đạt” [31]. Chú trọng đạo đức của Socrates là tri thức và đạo đức là một nghĩa, là muốn sống có tri thức về nhận thức là sống nhân đức.
Chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định nguồn gốc sâu xa của đạo đức chính là đời sống lao động và mỗi bản thân con người. Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội có nguồn gốc từ lao động sản xuất và đời sống cộng đồng xã hội, nó phản ánh và chịu sự chi phối của tồn tại xã hội. Học thuyết Mác - Lênin khẳng định: Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội có nguồn gốc từ lao động sản xuất và đời sống cộng đồng xã hội; nó phản ánh và chịu sự chi phối của tồn tại xã hội. Đạo đức mang tính lịch sử, tính giai cấp và tính dân tộc.
Nhà trường trong mọi chế độ xã hội đều giáo dục đạo đức cho học sinh. Trong nghiên cứu của mình, Schuitema và các cộng sự (2007) đã tổng quan tài liệu các nghiên cứu trên cơ sỏ dữ liệu WoS về chiến lược dạy học giáo dục đạo đức ở trường trung học cơ sở (1995-2003). Phần lớn các nghiên cứu tập trung vào “cái gì” và “tại sao”, tức là các mục tiêu, của giáo dục đạo đức theo định hướng chương trình giảng dạy. Sự chú ý đến các hình thức giảng dạy để nâng cao sự phát triển xã hội và đạo đức của học sinh ('cách thức') là tương đối ít.
Hầu hết các nghiên cứu về chiến lược giảng dạy để giáo dục đạo đức đều khuyến nghị phương pháp giảng dạy dựa trên vấn đề theo đó học sinh làm việc trong các nhóm nhỏ. Nghiên cứu cũng kết luận rằng, các bài dạy lý thuyết về giáo dục đạo đức không phản ánh thực tiễn của chương trình giáo dục đạo đức theo định hướng và ảnh hưởng đến kết quả học tập của học sinh. Từ đó, nghiên cứu khuyến nghị rằng nghiên cứu trong tương lai về giáo dục đạo đức theo định hướng chương trình giảng dạy bao gồm các lĩnh vực chủ đề, vấn đề đạo đức và sự khác biệt xã 6 hội giữa các học sinh [42]. Bàn về vấn đề giáo dục đạo đức trong mối quan hệ với với chính trị ở Trung Quốc, Wing và cộng sự của mình cho rằng, giáo dục đạo đức luôn gắn liền với chính trị ở Trung Quốc, và thuật ngữ "giáo dục đạo đức" thường được thay thế cho các thuật ngữ khác như giáo dục tư tưởng và chính trị.
Về mặt chính thức, giáo dục đạo đức được coi là công cụ quan trọng để phát huy bản chất xã hội chủ nghĩa của nhà trường và xã hội. Bài báo này xem xét các định hướng chính trị và tư tưởng đang thay đổi ở Trung Quốc, và tác động của chúng đối với sự thay đổi chính sách trong giáo dục đạo đức kể từ năm 1978. Kết quả nghiên cứu cho thấy, một số thay đổi trong định hướng của chương trình giáo dục đạo đức, bao gồm mối quan tâm ngày càng tăng về hạnh phúc của mỗi cá nhân và phẩm chất đạo đức của công dân sẽ phù hợp với một xã hội đang thay đổi nhanh chóng theo chính sách cải cách và mở cửa, và hội nhập vào thế giới [44]. Trong khi đó, nghiên cứu của Althof và cộng sự (2006) lại nhấn mạnh đến vai trò của nhà trường trong việc bồi dưỡng sự phát triển của những công dân có đạo đức trong các xã hội dân chủ cần tập trung vào sự phát triển đạo đức, rộng hơn là phát triển đạo đức và các nhân cách liên quan, dạy công dân và phát triển kỹ năng và vị thế công dân tại Mỹ [41].
Nghiên cứu cứu của Rohaeni và cộng sư (2021) xác định và phân tích việc quản lý giáo dục đạo đức cao quý cho học học sinh Madrasah Aliyah tại trường nội trú Persatuan Islam. Kết quả của nghiên cứu này cho thấy: (1) Các chính sách quản lý giáo dục nhân cách cao quý dựa trên sự hài hòa các giá trị của trường nội trú Hồi giáo truyền thống; (2) Chương trình giáo dục nhân cách cao đẹp dựa trên các giá trị của sự phát triển khoa học hiện đại; (3) Việc thực hiện giáo dục nhân cách cao quý, thông qua các hoạt động đã được xác định và là hướng dẫn thực hiện việc học tập ở trường nội trú Hồi giáo, cũng như giám sát hoặc đánh giá liên tục, cả bên trong và bên ngoài nhằm nâng cao chất lượng học sinh tốt nghiệp; (4) Phương pháp giáo dục nhân cách cao quý được Pesantren áp dụng chính xác là thông qua ví dụ, điều kiện hóa (trường nội trú), định hướng (tư vấn/nuôi dưỡng), môi trường sống (đào tạo và phân công), tham gia tích cực (tham gia vào các vai trò trong các hoạt động) và học tập với phần thưởng. và các hình phạt; (5) Hình thái nhân cách cao quý được hình thành trong giáo dục nhân cách cao quý, thông qua người cán bộ có tư cách chính xác, sáng suốt khoa học, có năng lực cạnh tranh, bản lĩnh và tư cách đạo đức; (6) Các vấn đề gặp phải trong giáo dục nhân cách cao quý liên quan đến việc kết hợp chương trình giảng dạy chính thức và các trường nội trú Hồi giáo điển hình phải phối hợp với nhau một cách tối ưu; (7) Giải pháp được đưa ra trong giáo dục nhân cách cao quý là vấn đề phân chia thời gian giữa các hoạt động pesantren và việc học ở madrasas và trường nội trú [43]. Như vậy có thể thấy các các tác giả nước ngoài đặc biệt quan tâm, đề cao đến vấn đề giáo dục đạo đức của con người vì thông qua giáo dục đạo đức sẽ hình thành và phát triển nhân cách của con người toàn diện.
Các nghiên cứu trong nước Trong đời sống xã hội đạo đức có vai trò rất lớn đối với con người, đạo đức là vấn đề thường xuyên được đặt ra và giải quyết nhằm đảm bảo cho các cá nhân và cộng đồng tồn tại phát triển. Chủ tịch Hồ Chí Minh, Người đã rất quan tâm đến giáo dục đạo đức trong nhà trường. Người nói: " Dạy cũng như học, phải biết coi trọng cả đức lẫn tài. Đức là đạo đức cách mạng, đó là cái gốc rất quan trọng" [29].
Người khẳng định: “Đạo đức là nguồn nuôi dưỡng và phát triển con người, cũng như sông có nguồn thì mới có nước, không có nước thì sông sẽ cạn” [27]. Chủ tịch Hồ Chí Minh thường nhấn mạnh đến giá trị đạo đức cách mạng là nhân, nghĩa, trí, dũng, liêm và cần, kiệm, liêm chính, chí công, vô tư. Đạo đức cách mạng mà Người quan tâm và đề cao không chỉ là đạo đức theo nghĩa thông thường mà là khẳng định những giá trị đạo đức truyền thống, đồng thời tiếp thu phát triển tinh hoa đạo đức của nhân loại, đặc biệt là tư tưởng đạo đức của chủ nghĩa Mác - Lênin. Tác giả Phạm Minh Hạc cũng nêu lên các định hướng giá trị đạo đức con người Việt Nam trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và nêu lên 6 giải pháp cơ bản giáo dục đạo đức cho con người Việt Nam thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa: “Tiếp tục đổi mới nội dung, hình thức giáo dục đạo đức trong các trường học, củng cố ý tưởng giáo dục ở gia đình và cộng đồng, kết hợp chặt chẽ với giáo dục nhà trường trong việc giáo dục đạo đức cho con người, kết hợp chặt chẽ giáo dục đạo đức với việc thực hiện nghiêm chỉnh luật pháp của các cơ quan thi hành pháp luật; tổ chức thống nhất các phong trào thi đua yêu nước và các phong trào rèn luyện đạo đức, lối sống cho toàn dân, trước hết cho cán bộ đảng viên, cho thầy cô các trường học; xây dựng một cơ chế tổ chức và chỉ đạo thống nhất toàn xã hội về giáo dục đạo đức, nâng cao nhận thức cho mọi người” [17].
Tác giả Trần Hậu Kiêm trong cuốn giáo trình “đạo đức học” đã khái quát hóa những phạm trù đạo đức cơ bản đó là: lẽ sống, hạnh phúc, danh dự, nghĩa vụ và lương tâm, thiện và ác. Những phạm trù này phản ánh nội dung khách quan của đời sống xã hội, nó có liên hệ hữu cơ với tình cảm con người trong mối quan hệ giữa con người và đời sống xã hội [22]. Trong giai đoạn hiện nay việc đẩy mạnh công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước ngoài việc nâng cao trình độ khoa học- kỹ thuật, rèn luyện tác phong công nghiệp cần phải coi trọng đạo đức lý tưởng. Nghị quyết Hội nghị lần ba, Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII khẳng định: “Mục tiêu chủ yếu là giáo dục toàn diện đức, chí, thể, mỹ ở tất cả các bậc học, hết sức coi trọng giáo dục chính trị, tư tưởng, nhân cách, khả năng tư duy sáng tạo và năng lực thực hành” [12].
Nghị quyết số 29- NQ/TW, ngày 4/11/2013, nhấn mạnh yêu cầu cấp bách trong giáo dục đạo đức hiện nay là: "Chú trọng giáo dục nhân cách, đạo đức, lối sống, tri thức pháp luật và ý thức công dân. Tập trung vào những giá trị cơ bản của văn hóa, truyền 8 thống và đạo lý dân tộc, tinh hoa văn hóa nhân loại, giá trị cốt lõi và nhân văn của chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh” [2]. Hiện nay chưa có công trình nào đề cập đến vấn đề Quản lý hoạt động giáo dục đạo đức cho học sinh ở các trường trung học cơ sở huyện Đăk Hà tỉnh Kon Tum trong giai đoạn hiện nay.