CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO TIẾP CẬN “QUẢN LÝ SỰ THAY ĐỔI” 1. Tổng quan một số nghiên cứu liên quan đến đề tài Xã hội mà chúng ta đang sống không ngừng thay đổi, phát triển theo xu thế mới, chuyển thành một xã hội toàn cầu với đòi hỏi nguồn nhận lực có kỹ năng cao và một nền kinh tế dựa trên tri thức. Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đã tạo ra một bước ngặt mới, ảnh hưởng tới toàn thể các lĩnh vực trong đó có giáo dục. Để có thể đáp ứng yêu cầu của việc đạo tạo ra những công dân toàn cầu, những lao động thế hệ mới, giáo dục phải đổi mới mạnh mẽ, tiên phong trong các lĩnh vực xã hội.
Bối cảnh giáo dục đang thay đổi đặt ra yêu cầu cho các trường học phải liên tục suy nghĩ và hành động theo những cách thức đổi mới. Khi chương trình GDPT 2018 chính thức được đưa vào triển khai tại các nhà trường, đòi hỏi ngành giáo dục phải thực hiện đổi mới toàn diện cả về chương trình, phương pháp day - học, phương pháp kiểm tra đánh giá tới đổi mới công tác quản lý… Và, một trong những lý thuyết được tập trung và nghiên cứu nhiều nhất là lý thuyết “Quản lý sự thay đổi”. Năm 2020, khi đại dịch Covid-19 bùng phát, ngành Giáo dục phải thực hiện nhiệm vụ kép, vừa phòng chống dịch hiệu quả vừa hoàn thành các mục tiêu giáo dục. Mỗi nhà trường đã lựa chọn cách thức, phương pháp phù hợp và không ngừng sáng tạo, linh động trong tổ chức để tiến hành các hoạt động giáo dục.
Hơn bao giờ hết, sự sáng tạo, nhiệt huyết cùng lòng yêu nghề, mến trẻ đã giúp các thầy cô vượt qua mọi khó khăn để hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ “trồng người” của mình. Trên thế giới Môn học quản lý giáo dục và lớp học nói chung và quản lý các hoạt 5 động trong lớp học nói riêng đã chiếm được sự quan tâm của nhiều nhà giáo dục ngay từ xa xưa đến nay.- 339 TCN) - triết gia người Hy Lạp cổ đại cho rằng để tăng hiệu quả giáo dục cần có những phương pháp giúp thế hệ trẻ từng bước khẳng định mình, tiếp thu những kiến thức mới phù hợp để khám phá bản thân. Ở phương Đông, nhà triết học và nhà giáo dục nổi tiếng Trung Quốc Khổng Tử (551 - 479 TCN) từng nói rằng, giáo dục cần thiết cho tất cả mọi người. Quan niệm về phương pháp giảng dạy của ông là đi theo con đường gợi mở từ gần đến xa, từ đơn giản đến phức tạp nhưng vẫn khuyến khích người học suy nghĩ tích cực và xây dựng các nề nếp, thói quen học tập cần phải gắn bó.
Komensky (1592 - 1670) - Người Séc là nhà giáo dục lớn của thế giới đã đưa ra các nguyên tắc giáo dục (như: trực giác, nhất quán, đảm bảo tính khoa học và hệ thống) và khẳng định việc dạy học thông qua áp dụng có hiệu quả các nguyên tắc đó có liên quan đến chất lượng của người thấy. Các nhà giáo dục Liên Xô trước đây đã từng khẳng định: Kết quả của toàn bộ hoạt động quản trị nhà trường phần lớn phụ thuộc vào việc tổ chức đúng đắn và có ý nghĩa hoạt động giáo dục của đội ngũ nhà giáo. Saxerdot đã điều tra chi tiết về việc lãnh đạo giảng dạy cùng hoạt động sư phạm trong trường học và coi đây là một khâu quan trọng trong hoạt động hành chính của người hiệu trưởng. Lý thuyết thay đổi và Quản lý thay đổi thành công được nghiên cứu từ những năm 80, 90 của thế kỷ XX và đặc biệt quan tâm vào đầu thế kỷ XXI, được áp dụng rộng rãi và thành công trong nhiều lĩnh vực khác nhau của nền kinh tế.
Những tác phẩm như “Quản lý thay đổi và chuyển đổi” của Nhà xuất bản Trường Kinh doanh Harvard Robert B. Trái tim của sự thay đổi của John P. Kotter và Dan S. Các lý thuyết về sự thay đổi cũng đã được nghiên cứu và áp dụng vào giáo dục.
Một ví dụ cổ điển là “Lãnh đạo thay đổi: Hướng dẫn thực tế để chuyển đổi trường học của chúng ta” bởi một 6 nhóm các chuyên gia cải cách trường học tại Trường Giáo dục Harvard (HGSE). Các tác giả thảo luận về cách đảm bảo rằng trẻ em không bị bỏ lại phía sau hoặc bị chia rẽ, làm thế nào để vượt qua sự khác biệt về kết quả học tập giữa các nhóm học sinh thuộc các sắc tộc khác nhau và làm thế nào để đảm bảo rằng các kỳ vọng tăng trưởng đối với trường học được đáp ứng hàng năm” [24, tr. Trong nước Chu Văn An (1292-1370) - “danh nhân văn hóa thế giới” - ông tổ của các nhà nho nước Việt (Đại Việt sử ký toàn thư ) đã nói “Tôi chưa bao giờ nghe nói về một đất nước trở nên tốt đẹp hơn mà không có giáo dục”. Ông nói: Dạy người lớn không phân biệt đối tượng đến học, quan điểm học phải phù hợp với thực tiễn.
“Học là có mắt, hành động là có chân, có mắt là chân ta tiến lên”. Giáo dục tri thức và giáo dục đạo đức cần tiến hành song song, đồng thời với nhau. Nhữ Bá Sỹ (1788 - 1867) - nhà giáo, nhà thơ, nhà văn - đã giới thiệu các khái niệm dạy, học cho giáo viên và học sinh trong cuốn sách “Tinh thần học tập”. Ông nói: “Vì căn bệnh nói dối là căn bệnh nghiêm trọng nhất mà học sinh nên tránh, nên tính trung thực phải được trau dồi”.
Giáo viên phải sử dụng kiến thức sâu rộng của chính mình và các em phải có kỷ luật; việc học này không chỉ đến từ học văn, học từ thầy cô mà còn học từ sách vở, từ đồng nghiệp, từ các công việc, học những điều bổ ích trong cuộc sống… Ngay từ buổi đầu dựng nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn, những gì học được ở trường có tác động to lớn đến tương lai của thanh niên, thanh niên là tương lai của đất nước; học sinh phải chuẩn bị tinh thần từ chối làm nô lệ. Gần đây, nhiều tác giả đã công bố các tài liệu nghiên cứu về giáo dục, quản lý giáo dục và quản lý hoạt động trong lớp học; các tài liệu nghiên cứu này đã có những đóng góp đáng kể cả về mặt lý thuyết và thực tiễn như Nguyễn Văn Lê, Nguyễn Đức Chính, Lữ Xuân Mới, Phạm Minh Hạc. 7 Các công trình nghiên cứu của Đặng Xuân Hải, Nguyễn Sỹ Thu (tác phẩm “Quản lý giáo dục, quản lý nhà trường trong bối cảnh thay đổi”) Nguyễn Văn Hà (luận văn “Quản lý hoạt động dạy học ở trường THCS Na Dương, tỉnh Lạng Sơn”) [24], Dương Trọng Chinh (luận văn “Biện pháp quản lý hoạt động dạy học ở các trường THCS có học sinh dân tộc thiểu số tại huyện CưM’gar, tỉnh Dăk Lăk”)… có tác dụng vô cùng to lớn giúp các nhà quản lý có cái nhìn từ nhiều phía để lựa chọn giải pháp tốt nhất cho đơn vị mình [13]. Trên địa bàn huyện Phúc Thọ, Thành phố Hà Nội có rất ít bài viết nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học, đặc biệt chưa có nghiên cứu nào về việc quản lý hoạt động dạy học theo tiếp cận quản lý sự thay đổi ở cấp THCS.
Đây là vấn đề còn thiếu mà tác giả muốn nghiên cứu - là nội dung của luận văn này. Một số khái niệm cơ bản trong đề tài 1. Quản lý Quản lý là một khái niệm được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực do đối tượng quản lý vô cùng phong phú thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau tương ứng với từng thời điểm lịch sử. Trong quan điểm của nhiều người, quản lý là một khoa học mà cơ sở hoạt động là sự vận dụng các quy luật tồn tại và phát triển của các đối tượng khác nhau.
Có tác giả đã xác định, quản lý là một chương trình tổng thể gồm rất nhiều hoạt động mà người đứng đầu tổ chức thực hiện để đảm bảo những mục tiêu đặt ra. Có người lại quan niệm quản lý là quá trình mà đơn vị vận dụng linh hoạt các chức năng của mình nhằm đạt đến các mục tiêu. Từ những quan điểm khác nhau, có thể hiểu: Quản lý là sự tác động có ý thức, có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý để lãnh đạo, hướng dẫn, điều khiển đối tượng quản lý thực hiện nhằm đạt mục tiêu đã đề ra. Hoạt động dạy học 1.
Hoạt động dạy Hoạt động dạy trong nhà trường thực chất là các hoạt động mà thầy cô tổ chức và điều khiển học sinh nhận thức, tiếp thu tri thức nhân loại, chuyển hóa thành kiến thức của bản thân và hình thành, phát triển các kĩ năng (phổ thông, chuyên ngành). Giáo viên không chỉ có nhiệm vụ truyền thụ kiến thức mà phải tổ chức, định hướng và chịu trách nhiệm quản lý các hoạt động nhận thức học tập của học sinh; vai trò của thầy cô là phải tổ chức hoạt động tối ưu hóa việc học sinh tiếp thu kiến thức, hình thành và phát triển nhân cách bản thân. Nhiệm vụ hàng đầu của các hoạt động trên lớp là tổ chức và hướng dẫn quá trình học tập của học sinh, giúp các em lĩnh hội tri thức và phát triển kĩ năng, thái độ; góp phần hình thành phẩm chất, năng lực cho người học. Hoạt động giáo dục có chức năng kép là giao tiếp và điều khiển.
Nội dung giáo dục được thực hiện tốt nhất trong trường học; nội dung chương trình giáo dục phải tuân thủ các quy định và phù hợp với từng lứa tuổi, thực tế từng địa phương. Hoạt động dạy của giáo viên trong nhà trường có thể tách ra thành 2 nội dung lớn: Một là, giáo viên phải xây dựng được kế hoạch bài dạy / giáo án chi tiết, đề xuất phương án dạy học tối ưu nhất. Để làm được điều này, mỗi thầy cô phải tự nghiên cứu tài liệu, nắm vững yêu cầu (của chương trình toàn cấp, môn học, từng chủ đề, bài học), điều kiện của nhà trường (cơ sở vật chất, thiết bị dạy học), đối tượng người học (số lượng, trình độ, năng lực, hoàn cảnh…). Hai là, giáo viên tổ chức hoạt động dạy, thực chất là quá trình thầy trò phối hợp, tương tác trong từng giờ học.
Mỗi giờ học như một vở kịch mà học sinh là nhân vật trung tâm, thầy cô chính là đạo diễn thầm lặng nhất.