Chương 1: Cơ sở lý luận quản lý giáo dục văn hóa ứng xử của học sinh các trường THPT theo hướng phối hợp nhà trường với gia đình và xã hội. Chương 2: Thực trạng quản lý hoạt động giáo dục văn hóa ứng xử cho học sinh trong các trường Trung học phổ thông huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La theo hướng phối hợp nhà trường, gia đình và xã hội. Chương 3: Biện pháp quản lý hoạt động giáo dục văn hóa ứng xử cho học sinh các trường trung học phổ thông, huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La theo hướng phối hợp nhà trường với gia đình và xã hội. 9 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ GIÁO DỤC VĂN HÓA ỨNG XỬ CỦA HỌC SINH Ở CÁC TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƢỚNG PHỐI HỢP NHÀ TRƢỜNG, GIA ĐÌNH VÀ XÃ HỘI 1.
Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về giáo dục văn hóa ứng xử cho học sinh Có thể nói trên thế giới đã có nhiều tác giả nghiên cứu về vấn đề văn hóa ứng xử và quản lý văn hóa ứng xử trong nhà trường phổ thông. Những nghiên cứu đó là cơ sở khoa học quan trọng để vận dụng vào trong quá trình giáo dục văn hóa ứng xử và quản lý văn hóa ứng xử trong trường phổ thông ở nước ta hiện nay. Swartz (1998) đã nhìn nhận dưới góc độ ứng xử văn hóa: Những ảnh hưởng tích cực và những vấn đề nảy sinh (Cultural behavior: genetic effects and related problems) đã nghiên cứu một cách chi tiết về văn hoá ứng xử, các cấp độ cũng như biểu hiện của văn hoá ứng xử, sự hình thành và phát triển của văn hóa trong các loại hình tổ chức khác nhau.
Đồng thời, nhà nghiên cứu cũng phân tích cụ thể vai trò lãnh đạo trong xây dựng, thay đổi nhằm phát triển, cải thiện văn hóa ứng xử. Lý thuyết cấu trúc - chức năng của Geert Hofstede trong xã hội học văn hóa cũng đã đề cập văn hóa ứng xử như một chỉnh thể toàn diện, có tính độc lập tương đối và có mối quan hệ chặt ch với các bộ phận khác trong hệ thống xã hội. Theo tác giả, bất kỳ một hệ thống nào trong xã hội đều có những nét nổi bật chung và nhằm hoạt động thành công như một hệ thống, những điều kiện tiên quyết nhất định phải được thực hiện theo thứ tự tầm quan trọng tăng dần: Thích nghi - Đạt được mục tiêu - Thống nhất - Duy trì kiểu mẫu. Trong đó, điều kiện cuối cùng chính là các giá trị làm nên nền văn hóa của hệ thống xã hội.
Chính hệ thống văn hóa giữ vai trò kiểm soát các 10 phương tiện khác [46]. Qua những nghiên cứu về văn hoá ứng xử đã được đề cập ở trên ta có thể nói văn hóa ứng xử, quản lý văn hóa ứng xử ở trường phổ thông, trên thế giới đã được đề cập dưới nhiều góc độ khác nhau. Mặc dù, có những góc độ tiếp cận khác nhau nhưng các công trình đều hướng tới mục tiêu là giáo dục đạo đức lối sống cho thế hệ trẻ và coi vấn đề giáo dục đạo đức lối sống và văn hóa ứng xử là nền tảng làm nên các giá trị văn hóa truyền thống, góp phần trong việc hình thành và hoàn thiện nhân cách theo quy chuẩn đạo đức của xã hội. Giáo dục văn hoá ứng xử trong trường học tại Việt Nam từ nhiều năm nay đã và đang được xã hội quan tâm, vì thế nhiều tác giả đã bỏ ra nhiều công sức nghiên cứu, đề cập đến nội dung giáo dục văn hoá ứng xử trong trường học: Tác giả Trần Ngọc Thêm (1999), khi bàn luận trong cuốn “Cơ sở văn hóa Việt Nam” đã không trình bày khái niệm văn hóa ứng xử, nhưng đã xác định những nội hàm của khái niệm.
Tác giả cho rằng các cộng đồng chủ thể văn hóa tồn tại trong quan hệ với hai loại môi trường: Môi trường tự nhiên (thiên nhiên, khí hậu…) và môi trường xã hội (các quốc gia láng giềng). Với mỗi loại môi trường, đều có cách thức xử thế phù hợp là tận dụng và ứng phó [34]. Tác giả Đỗ Huy và Lê Quang Liêm, trong cuốn “Nhân cách văn hoá trong bảng giá trị Việt Nam” đã tập trung làm rõ những đặc điểm, thuộc tính tâm lý của các cá nhân biểu đạt cho những giá trị cơ bản trong bảng giá trị Việt Nam và góp phần vào việc hình thành nhân cách văn hoá, ứng xử văn hoá của người Việt Nam. Đây là cơ sở để tạo nên nét đặc trưng của văn hoá ứng xử người Việt Nam [26].
Tác giả Đoàn Thị Hồng Hiệp (2015) khi đề cập về “Giáo dục, rèn luyện ứng xử có văn hóa cho học sinh các trường THPT hiện nay đã nêu rõ: 11 “Trong những năm qua, việc giáo dục, rèn luyện, ứng xử có văn hóa cho học sinh THPT đã được lãnh đạo các cấp trong các nhà trường, ngành giáo dục, các thầy cô giáo và phụ huynh học sinh hết sức quan tâm. Tuy nhiên sự quan tâm đó còn thiếu một số căn cứ khoa học có tính then chốt”. Vì thế trong nghiên cứu tác giả đưa ra nhiều biện pháp mang tính khoa học, góp phần nâng cao công tác quản lý, giáo dục văn hóa ứng xử cho học sinh trong các trường THPT hiện nay [20]. Tác giả Nguyễn Hồng Hà trong bài viết “Xây dựng văn hóa học đường theo lý thuyết kiến tạo gắn với 3 nội dung: Văn hóa môi trường, văn hóa ứng xử và văn hóa tổ chức” đã xây dựng hệ thống lý luận ban đầu về VHƯX, trong đó tác giả chỉ ra những đặc điểm của VHƯXHĐ.
Đó là tính truyền thống, tính công vụ, tính chuẩn mực, tính sư phạm, tính khoa học và phát triển, tính thiện và giá trị tốt đẹp, tính chất tâm lí đám đông và lây lan tâm lí. Từ quan điểm cho rằng VHƯX có mối liên hệ hữu cơ, tác động tích cực đến sự phát triển và vị thế của nhà trường, cơ quan, công sở., tác giả đã đề xuất hệ thống giải pháp hình thành VHƯX trong nhà trường [18]. Các tác giả Hoàng Thúc Lân; Trần Hương Giang; Trần Đức Anh (2019) trong tham luận “Vai trò của giáo dục văn hóa giao tiếp học đường đối với sự hình thành, phát triển nhân cách học sinh THPT ở nước ta hiện nay", cho rằng: “Vấn đề GDVHƯX, giao tiếp trong nhà trường đang trở thành vấn đề cấp thiết. Trường học không chỉ mang đến cho HS kiến thức mà còn phải xây dựng cho các em nền tảng văn hóa giao tiếp, ứng xử, biết cách sống chan hòa với mọi người.
VHƯX trong trường học cần phải được bàn luận, được dạy và được học ngay từ khi trẻ bắt đầu đến trường.; cần phải có những qui định rõ ràng về cách ứng xử sao cho có văn hóa". Tác giả Phạm Minh Thảo, với cuốn Nghệ thuật văn hóa ứng xử của người Việt, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật thì cho rằng “ Nghệ thuật ứng xử của người Việt không chỉ là ngôn ngữ thông thường khi con người giao 12 tiếp với nhau trong mọi hoàn cảnh mà nghệ thuật ứng xử còn chứa đựng cả tâm lý, tình cảm, đạo đức của mỗi con người khi giao tiếp”. Tác giả nhấn mạnh văn hóa ứng xử của đại bộ phận giới trẻ hiện nay, những ảnh hưởng không nhỏ từ môi trường xã hội, nhà trường và gia đình [33]. Nghiên cứu về quản lý hoạt động giáo dục văn hóa ứng xử cho học sinh phổ thông theo hướng phối hợp nhà trường, gia đình và xã hội Ngoài ra vấn đề văn hoá và quản lý văn hoá ứng xử trong nhà trường còn được nhiều tác giả đề cập đến với thực tế và những giải pháp khác nhau như: Tác giả Sa Văn Vị (2017), trong luận văn “Quản lý hoạt động giáo dục văn hóa ứng xử cho học sinh trường phổ thông dân tộc nội trú trung học cơ sở Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên”đã nhận định thành công của nhà trường là xây dựng được tầm nhìn và sứ mệnh phù hợp với điều kiện thực tế và khả năng của nhà trường tạo nên thương hiệu riêng của nhà trường.
Để tạo dựng và phát triển thương hiệu của nhà trường không thể không kể đến việc xây dựng văn hóa ứng xử một bộ phận của văn hóa nhà trường nhưng văn hóa ứng xử có một vai trò đặc biệt quan trọng có ảnh hưởng tới diện mạo, uy tín và chất lượng giáo dục của nhà trường [44]. Tác giả Đặng Thị Thúy An (2018), trong luận văn “Quản lý hoạt động giáo dục văn hóa ứng xử cho học sinh các trường THPT huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị” nghiên cứu: Giáo dục văn hóa ứng xử cho học sinh Trung học phổ thông đang là một yêu cầu cấp thiết trong đổi mới toàn diện giáo dục hiện nay. Nâng cao chất lượng quản lý hoạt động giáo dục văn hóa ứng xử cho học sinh Trung học phổ thông là nhiệm vụ quan trọng đối với các nhà quản lý. Bài viết đề cập đến thực trạng quản lý hoạt động giáo dục văn hóa ứng xử cho học sinh các trường Trung học phổ thông huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị.
Trên cơ sở đó đề xuất các biện pháp quản lý hoạt động giáo dục văn hóa ứng xử cho học sinh nhằm góp phần nâng cao 13 chất lượng giáo dục của nhà trường [1]. Tác giả Nguyễn Văn Trung (2021), trong luận văn “Quản lý hoạt động văn hóa ứng xử cho học sinh trường THPT Yên Dũng số 2, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang” đã nêu rõ đối với các trường THPT vừa phải hoàn thành mục tiêu dạy học vừa phải quản lý tốt hoạt động giáo dục, đặc biệt là giáo dục đạo đức, lối sống, văn hóa ứng xử cho cán bộ, giáo viên và học sinh. Nếu xây dựng được biện pháp quản lý giáo dục văn hóa ứng xử cho học sinh khoa học, phù hợp và được thực hiện một cách đồng bộ thì công tác giáo dục văn hóa ứng xử trong nhà trường s được nâng cao, góp phần hoàn thiện nhân cách, phát triển năng lực cho học sinh trường THPT Yên Dũng số 2, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang [39]. Trong các đề tài nêu trên chủ yếu đi sâu nghiên cứu quản lý văn hóa ứng xử ở một địa phương, một cụm trường hoặc một trường nhất định.
Tuy nhiên trên thực tế, mỗi trường đều có những đặc thù riêng và rất cần có những công trình nghiên cứu chuyên biệt về hoạt động quản lý văn hóa ứng xử trong mỗi nhà trường.