LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài: Quản lý giá nói chung và QLNN về giá nói riêng là một trong những khâu chính trong hoạt động quản lý kinh tế vĩ mô của nhà nước. Quản lý giá vừa là công cụ, vừa là một trong những đòn bẩy có tính quyết định, đảm bảo sự thành công của các tác động quản lý khác và của hoạt động quản lý kinh tế vĩ mô nói chung của nhà nước. Quản lý giá là hoạt động không thể thiếu được nhằm khắc phục khuyết tật của thị trường và góp phần khai thác tốt các nguồn lực quốc gia bằng giá cả; có vai trò lớn trong việc ổn định chính trị - xã hội, ổn định đời sống nhân dân, tăng cường công bằng xã hội, nhất là như Việt Nam chúng ta.
Trong thời gian qua, hệ thống pháp luật về giá của nước ta đã dần hoàn thiện, thể chế hóa được đường lối của Đảng và chính sách của Nhà nước về quản lý, điều hành giá trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Hầu hết giá các hàng hóa, dịch vụ đã và đang trở thành tín hiệu khách quan, góp phần thúc đẩy sản xuất phát triển, đổi mới công nghệ, kỹ thuật, tăng năng suất, hạ giá thành,. Ngoài mục tiêu bình ổn giá, để góp phần khắc phục những khuyết tật của thị trường, giảm thiểu tổn thất xã hội, nhà nước vẫn kiểm soát giá một số hàng hóa, dịch vụ thiết yếu ở mức độ nhất định. Các biện pháp về giá luôn đi đôi với tăng cường công tác kiểm tra, kiểm soát giá thành sản phẩm; đồng thời chú ý công tác thông tin tuyên truyền, minh bạch các yếu tố hình thành giá.
Song song với các quy định về quản lý giá, việc xây dựng và hoàn thiện các quy định về quản lý cạnh tranh đã tạo lập hành lang pháp lý và duy trì môi trường kinh doanh bình đẳng; mặt khác, góp phần hạn chế, ngăn chặn các hành vi lạm dụng sức mạnh thống lĩnh thị trường để gây thiệt hại cho người tiêu dùng. Tuy nhiên, bên cạnh những mặt được, cơ chế chính sách quản lý của nhà nước về giá, đặc biệt là giá hàng hóa, dịch vụ thiết yếu còn bộc lộ một số tồn tại, hạn chế nhất định: Một số hàng hóa thiết yếu thuộc danh mục nhà nước định giá, bình ổn giá còn có khi chưa được tính đúng, tính đủ và chưa được điều chỉnh kịp thời khi yếu tố chi phí đầu vào thay đổi; kìm giá một số chi phí đầu vào bằng biện pháp hành chính và kéo dài, một mặt gây méo mó hệ thống giá, mặt khác dẫn đến việc điều chỉnh tăng giá liên tục và ở mức cao trong thời gian ngắn; quy định về áp đặt giá bán hàng hóa, dịch vụ bất hợp lý chưa phù hợp và gây khó khăn cho quá trình áp dụng trong thực tiễn; điều tiết giá các mặt hàng này còn chưa gắn trực tiếp với hình thái thị trường của hàng hóa, dịch vụ đó dẫn đến hiệu quả QLNN về giá còn luan an 2 có phần hạn chế… Vì vậy, việc nghiên cứu hoàn thiện QLNN về giá đối với hàng hóa thiết yếu phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội mới, đáp ứng yêu cầu trọng tâm của công cuộc cải cách cơ chế giá và xu hướng hội nhập thế giới là điều cần thiết, cho nên, Nghiên cứu sinh đã lựa chọn đề tài nghiên cứu luận án của mình là “Quản lý giá đối với hàng hóa thiết yếu tại Việt Nam – Phân tích qua điện và xăng dầu”. Những kết quả đã nghiên cứu ở trong và ngoài nước có liên quan đến luận án và những định hướng nghiên cứu tiếp của luận án. Khi đề cập đến quản lý về giá nói chung và QLNN về giá nói riêng đối với hàng hóa thiết yếu, các nghiên cứu tập trung vào các mảng nội dung lớn như: những phân tích về hàng hóa thiết yếu, QLNN về giá đối với hàng hóa thiết yếu… Trên cơ sở này, NCS cũng tổng luận theo các nội dung chính nêu trên, tuy nhiên để có những đánh giá sát thực về tình hình nghiên cứu, cũng như phù hợp với phạm vi nghiên cứu, NCS tóm lược theo hai nhóm nghiên cứu: nghiên cứu của các tác giả nước ngoài và nghiên cứu của các tác giả trong nước.
Các công trình nghiên cứu ở trong nước: Trong thời gian vừa qua các nghiên cứu của nhóm tác giả trong nước về các nội dung liên quan đến đề tài luận án tập trung vào hai mảng nội dung như QLNN về kinh tế và QLNN về giá, các công trình tiêu biểu như sau: - Các nghiên cứu về QLNN về kinh tế: Trong các nghiên cứu về QLNN về kinh tế, có những nghiên cứu chung về nội dung quản lý, có những nghiên cứu lại tập chung vào các nội dung QLNN theo từng mảng chức năng. Luận án của Đặng Ngọc Lợi với đề tài “Chức năng QLNN về kinh tế trong quá trình chuyển sang kinh tế thị trường ở nước ta”, năm 1995 đã mô tả sự thay đổi cơ bản vai trò, chức năng QLNN về kinh tế trong quá trình chuyển sang kinh tế thị trường. Một số phương pháp và giải pháp tiếp tục hoàn thiện chức năng QLNN về kinh tế, xây dựng đội ngũ cán bộ quản lý kinh tế [25]. Tiếp đến luận án tiến sỹ của Đào Viết Hiền với đề tài “Nâng cao hiệu lực QLNN về kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”, 2005 cũng đã đi vào phân tích, đánh giá thực trạng hiệu lực quản lí nhà nước về kinh tế thời kì đổi mới, những vấn đề đang đặt ra và nguyên nhân của những hạn chế; quan điểm và giải pháp nâng cao hiệu lực quản lí nhà nước về kinh tế ở Việt Nam hiện nay [17].
Bên cạnh những luận án nghiên cứu về QLNN về kinh tế, còn có những cuốn giáo trình hệ thống hóa tương đối toàn diện về các khía cạnh của QLNN, như: giáo trình “QLNN về kinh tế” của GS. Đỗ Hoàng Toàn và PGS. Mai Văn Bưu, luan an 3 năm 2009 đã hệ thống rõ những vấn đề chung về quản lí nhà nước; chức năng, vai trò, nguyên tắc và phương pháp của quản lí nhà nước về kinh tế; các công cụ quản lí vĩ mô về kinh tế của nhà nước; thông tin, quyết định và cơ cấu bộ máy nhà nước về kinh tế; cán bộ công chức quản lí nhà nước về kinh tế. [45]; Cuốn tài liệu “QLNN trong nền Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” của GS.TSKH Lương Xuân Quỳ đã nghiên cứu những vấn đề lý luận về QLNN đối với kinh tế, bao gồm các nội dung về lý thuyết và kinh nghiệm quốc tế về vai trò của QLNN về kinh tế trong nền kinh tế thị trường, cũng như nội dung QLNN về kinh tế trong mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.
Trên cơ sở đó, công trình đã phân tích và đánh giá thực trạng QLNN về kinh tế ở Việt Nam trong thời gian 1986 - 2005 và định hướng sau 2006 [36]. Giáo trình cao cấp lý luận chính trị (khối kiến thức thứ ba) “Các vấn đề khoa học chính trị và lãnh đạo, quản lý” do nhóm biên soạn Ngô Quang Minh, Trần Thị Minh Châu, Đặng Ngọc Lợi cũng đã trình bày những nội dung cơ bản về quản lý kinh tế trong chương trình giảng dạy, học tập lý luận chính trị cao cấp: vai trò, chức năng của nhà nước trong quản lý nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam; mục tiêu quản lý kinh tế vĩ mô; chính sách kinh tế - công cụ quản lý của nhà nước; bộ máy QLNN về kinh tế. Luận án của Đào Anh Tuấn (2013) với đề tài “QLNN về thương mại điện tử”, ngoài các nội dung chuyên sâu về QLNN về thương mại điện tử, luận án đặc biệt đã nghiên cứu xây dựng và đề xuất bộ tiêu chí để đánh giá hoạt động QLNN về thương mại điện tử trên cơ sở vận dụng mô hình Outcome và phương pháp luận về đánh giá chính sách của Ngân hàng thế giới; các chỉ số trong bộ tiêu chí này được sử dụng để đánh giá một cách toàn diện các nội dung QLNN về thương mại điện tử theo các tiêu chí: hiệu lực, hiệu quả, phù hợp và bền vững [46]. Luận án của Mai Công Quyền (2015) với đề tài “Quản lý của nhà nước đối với vốn nhà nước tại các Tổng công ty xây dựng nhà nước”, luận án trên cơ sở các lý thuyết cốt lõi về quản trị vốn trong doanh nghiệp và lý thuyết về quản trị công ty như: Lý thuyết lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn (trade off) của Kraus và Litzenberger (1973), Lý thuyết thứ tự tăng vốn (pecking order theory) của Myers và Majluf (1984), Lý thuyết dòng tiền tự do (free cash flow theory) của Jensen (1986), Lý thuyết đại diện (acency theory) của Jensen và Meckling (1976), tác giả Luận án đã xây dựng nội dung và hệ thống các chỉ tiêu đánh giá quản lý của Nhà nước đối với vốn Nhà nước tại các doanh nghiệp Nhà nước bao gồm tính hiệu lực (Effetiveness); tính hiệu quả (Efficiency) và tính bền vững (Stability) [37].
luan an 4 Các nghiên cứu chung về QLNN về kinh tế, cũng như QLNN đối với các lĩnh vực cụ thể ở trên phần nào đã khái quát chung được về các nội dung cơ bản của QLNN, như: chủ thể quản lý, đối tượng quản lý, các nguyên tắc QLNN, cũng như các chức năng của QLNN và một số các tiêu chí đánh giá QLNN. Nhưng những nghiên cứu này mới dừng ở mức khái quát, chưa chuyên sâu về công tác quản lý giá, nhất là QLNN về giá đối với hàng hóa thiết yếu, cũng như chưa đưa ra được bộ tiêu chí và mô hình đánh giá QLNN. - Các nghiên cứu trực tiếp liên quan đến QLNN về giá hàng hóa thiết yếu: Từ khi Việt Nam chuyển đối nền kinh tế, từ kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước đã có nhiều tác giả nghiên cứu về công tác quản lý giá trong nền kinh tế thị trường như: Nhóm tác giả Lưu Húc Minh, Mậu Đại Văn, Đỗ Ngọc Toàn dịch cuốn sách “Quản lý giá cả trong kinh tế thị trường” năm 1994 là tài liệu tham khảo và nghiên cứu về quản lý của nước ngoài, nhất là một số nước và lãnh thổ có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao; trình bày có hệ thống quá trình tham gia của Nhà nước vào quản lý giá cả và rút ra những kinh nghiệm thực tiễn đã đem lại hiệu quả kinh tế cao của các nước như: Mỹ, Anh, Pháp, Nhật Bản, Italia… [27].