Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUẢN LÝ DI TÍCH VÀ DI TÍCH ĐÌNH LINH ĐÀM 1. Các khái niệm cơ bản 1. Di tích lịch sử văn hóa Theo Luật Di sản văn hóa sửa đổi, “DSVH bao gồm DSVH phi vật thể và DSVH vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam” [28, tr. Di sản văn hóa chính là những giá trị do con người sáng tạo ra, là tài sản văn hóa quý giá của mỗi cộng đồng, thể hiện trình độ phát triển kinh tế và trình độ tổ chức, quản lý xã hội của cộng đồng đó.
Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác [28, tr. Di sản văn hóa phi vật thể tồn tại trong tiềm thức, tinh thần của con người, nó mang rất nhiều giá trị như các tri thức dân gian, nghệ thuật trình diễn, các tập quán, phong tục, lối sống, nếp sống,. được hình thành trong quá trình sinh sống, sản xuất của cộng đồng người, được chắt lọc, gìn giữ, sáng tạo và lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác thông qua các hình thức truyền miệng, truyền nghề. “Di sản văn hóa vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia” [28, tr.
Như vậy, di sản văn hóa vật thể chính là những sản phẩm do con người sáng tạo ra trong quá trình hàng nghìn năm lao động và sản xuất, được lưu truyền qua các thế hệ ở dạng vật chất cụ thể mà chúng ta có thể nhìn thấy, sờ thấy, chạm vào được, đó chính là những hiện vật xác định được về hình khối, màu sắc, hình dáng, kích thước, cả thời gian và không gian tồn tại. Vì vậy, di sản văn hóa vật thể luôn luôn đứng trước thách thức bởi sự tác động của thời gian, của thiên nhiên và con người. Nếu không có những giải pháp bảo tồn và phát huy đúng đắn, di sản văn hóa vật thể rất dễ bị mai một, thậm chí đứng trước nguy cơ biến mất. Di tích là một bộ phận của di sản văn hóa, nó là thành tố quan trọng và là thông điệp từ quá khứ gửi lại cho các thế hệ sau.
Thực tiễn nghiên cứu cho thấy, thuật ngữ di tích được đề cập đến trong nhiều tài liệu và nghiên cứu. Theo cuốn giáo trình Bảo tồn di tích lịch sử văn hóa: “Di tích là các loại dấu vết của quá khứ, chủ yếu là nơi cư trú và mộ táng của người xưa được khoa học nghiên cứu. Theo nghĩa di tích văn hóa thì nó là di sản văn hóa lịch sử bất động” [9, tr. Từ điển Bách khoa Việt Nam đưa ra lí giải về di tích như sau: “Di tích là các loại dấu vết của quá khứ, là đối tượng nghiên cứu của chuyên ngành khảo cổ học, sử học.
Di tích là di sản văn hóa lịch sử được pháp luật bảo vệ, không ai được tùy tiện dịch chuyển, thay đổi, phá hủy" [41, tr. Theo Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên): “Di tích là các dấu vết của quá khứ, chủ yếu là nơi cư trú và mộ táng của người xưa được khoa học nghiên cứu.