Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về dạy học môn Lịch sử theo hướng phát triển năng lực học sinh Nghiên cứu về dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh đã được các nhà khoa học giáo dục thế giới nghiên cứu ở nhiều góc độ khác khau. Ở Việt Nam, xu hướng nghiên cứu về dạy học phát triển năng lực bắt đầu hình thành đầu thế kỷ XXI.
Hiện nay, các nghiên cứu theo hướng nghiên cứu này khá đa dạng, có thể kể đến như: Bài báo “Năng lực và giáo dục theo tiếp cận năng lực” (2012) của tác giả Đặng Thành Hưng [23], đề tài “Tổng quan về các khung năng lực ở HS trong mục tiêu GD phổ thông” (2007)Tác giả Nguyễn Thị Minh Phương [38],… đi sâu phân tích vai trò, ý nghĩa của giáo dục theo tiếp cận năng lực. Cấu trúc và nhận diện năng lực cần phát triển cho học sinh thông qua dạy học, giáo dục trong nhà trường. Theo đó, năng lực của HS được xem xét ở hai thành phần năng lực chung và năng lực đặc thù. Năng lực được thể hiện ở khả năng thực hiện hành động cá nhân trong giải quyết các nhiệm vụ học tập hoặc năng lực tiến hành hoạt động học tập của cá nhân người học.
Năng lực nói chung luôn được xem xét trong mối quan hệ với dạng hoạt động hoặc quan hệ nào đó. Cuốn sách “Dạy học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực người học ở trường phổ thông” (2016) của tác giả Lê Đình Trung, Phan Thị Thanh Hội [48], Cuốn Phương pháp dạy học phát triển năng lực học sinh phổ thông của tác giả Huỳnh Văn Sơn (2017) [41]; Cuốn “Dạy học phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh phổ thông: lý thuyết và thực hành” của các tác giả Trần Thị Bích Liễu (chủ biên) [30],. đã cung cấp những vấn đề khá toàn diện về dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học ở trường phổ thông. Những vấn đề hệ thống năng lực chung và năng lực chuyên biệt cần phát triển ở người học, những đặc điểm và yếu tố dạy học (mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức) theo định hướng phát triển năng lực người học,các phương hướng phát triển năng lực người học trong dạy học được trình bày chi tiết và tường minh.
5 Dạy học Lịch sử theo hướng phát triển năng lực học sinh được nghiên cứu ở các góc độ khác nhau: Tác giả Nguyễn Thị Côi trong cuốn “Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học LS ở trường phổ thông” cho rằng con đường cơ bản để nâng cao hiệu quả dạy học LS là tổ chức hoạt động học và tự học hiệu quả cho học sinh. Quản lý dạy học môn Lịch sử phải chú ý đến tạo môi trường, điều kiện thuận lợi cho tự học Lịch sử của mỗi học sinh. Vấn đề bồi dưỡng hứng thú học Lịch sử, kỹ năng tự học Lịch sử là vấn đề cần quan tâm để quản lý hoạt động học tập hiệu quả [12]. Tác giả Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Mạnh Hưởng trong bài “Xác định hệ thống năng lực cần hình thành phát triển cho HS trong DH môn Lịch sử ở trường phổ thông” trình bày và đề xuất hệ thống năng lực cần phát triển cho HS trong dạy học môn Lịch sử ở trường PT gồm những năng lực chung và những năng lực đặc thù của môn học như: 1.
Năng lực thu thập và xử lý thông tin về các sự kiện, hiện tượng LS; 2. Năng lực tái hiện quá khứ LS; 3. Năng lực xác định mối liên hệ logic của các sự kiện, hiện tượng LS; 4. Đánh giá, giải thích các sự kiện hiện tượng theo quan điểm LS; 5.
NL vận dụng kiến thức để tìm hiểu, giải quyết các vấn đề đang diễn ra; 6. NL trình bày các sự kiện, hiện tượng LS. Các năng lực trên được tác giả mô tả thành các thang bậc (4-10 thang bậc), Việc phân định các NL sẽ là cơ sở quan trọng cho việc dạy học và đánh giá kết quả học tập của người học. Tác giả khuyến nghị các nhà trường muốn phát triển DH Lịch sử theo hướng phát triển NLHS cần tổ chức xác định hệ thống năng lực cần hình thành và phát triển cho HS [49].
Tác giả Nguyễn Mạnh Hưởng “Thiết kế hoạt động dạy-học lịch sử ở trường phổ thông theo hướng phát triển NLHS” cho rằng: thiết kế hoạt động dạy-học môn Lịch sử ở trường phổ thông theo hướng phát triển năng lực học sinh là cơ sở để triển khai hoạt động dạy học theo hướng phát triển NLHS. Bài viết chỉ ra các tiêu chí đánh giá cho mỗi hoạt động dạy - học và tổ chức hoạt động dạy - học trong môn Lịch sử ở trường phổ thông theo hướng đã nêu.Theo tác giả, một hoạt động dạy học hướng vào phát triển NLHS cần được đánh giá trên 5 tiêu chí dựa theo bộ công cụ LAR (Learning activity Rubrics), gồm: Xây dựng kiến thức, hợp tác, ứng dụng CNTT, tự điều chỉnh, giải quyết vấn đề thực tế. Từ đó, tác giả đề xuất quy trình thiết kế hoạt động DH trong môn LS ở trường PT theo hướng phát triển NLHS với các công đoạn: Đặt tên hoạt động và hình thức HĐ; Dự kiến thời gian và địa điểm thực hiện HĐ; Xác định mục tiêu và sản phẩm hoạt động cho mỗi hoạt động dạy học; Phương pháp, kỹ thuật tổ chức hoạt động dạy 6 học; Bảng mô tả hoạt động của GV, HS; Hình thức đánh giá và các kênh đánh giá sản phẩm của hoạt động dạy học [25]. Tác giả Nguyễn Thị Thùy Mỵ trong bài: “Xây dựng cấu trúc bài học trên lớp nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong DH môn Lịch sử ở trường THPT” chỉ ra vị trí, vai trò của cấu trúc bài học và đề xuất một số biện pháp xây dựng cấu trúc bài học Lịch sử trên lớp theo hướng đổi mới nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, độc lập trong nhận thức của học sinh.
Các yếu tố tương tác giữa GV-HS, giữa HS-TLHT, vận dụng bài học vào thực tiễn lý giải, đối chiếu, so sánh,… là những yếu tố cần quan tâm để hình thành và phát triển năng lực cho HS [31]. Các nghiên cứu đổi mới phương pháp dạy học môn LS để phát triển năng lực người học được quan tâm ở nhiều khía cạnh: Tác giả Nguyễn Mạnh Hưởng với bài“Đôi nét về đổi mới phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT hiện nay” [26]; Tác giả Phạm Thị Ái Vân với bài “Trò chơi lịch sử và vai trò của chúng trong dạy học lịch sử ở trường THPT”[51]; Tác giả Nguyễn Văn Ninh với bài “Vận dụng phương pháp thảo luận, tranh luận để phát triển tư duy phản biện cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam (giai đoạn 1802-1884) ở trường THPT”[35]; Tác giả Nguyễn Thị Thế Bình, Trương Trung Phương với bài “Sự cần thiết của phương pháp tích hợp trong dạy học lịch sử ở trường THPT hiện nay” [8],… Các nghiên cứu này tập trung làm rõ vai trò và phương hướng vận dụng phương pháp dạy học nhằm tăng cường sự hợp tác, nâng cao năng lực tư duy phản biện, giải quyết vấn đề cho HS. Từ đó, đề xuất biện pháp vận dụng các phương pháp trong thực tiễn dạy học cụ thể. Các nghiên cứu theo hướng này đưa đến thông điệp là yếu tố phương pháp dạy học phù hợp cho dạy học phát triển năng lực là phải tích cực hóa hoạt động người học, tạo ra nhiều dạng thức hoạt động để HS tham gia, khám phá và phát triển những năng lực tương ứng.
Tác giả Nguyễn Văn Quyết, Bùi Huy Nam với bài “Tích hợp kiến thức Văn, Địa lý trong dạy học Lịch sử lớp 12 THPT” giới thiệu về ý nghĩa của tích hợp kiến thức trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng, trên cơ sở đó đưa ra một số biện pháp tích hợp kiến thức văn học, kiến thức địa lí trong dạy học Lịch sử lớp 12 đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay. Tích hợp kiến thức địa lý, văn học để luận giải nội dung LS; Tích hợp kiến thức Văn học, địa lý để khắc sâu kiến thức bài học; Tích hợp kiến thức địa lý, văn hóa để cụ thể hóa địa điểm xảy ra sự kiện LS. Ý nghĩa cơ bản của vấn đề là bồi dưỡng tư duy sáng tạo, phát triển hứng thú, thực tiễn của DHLS; Phát triển những phẩm chất và năng lực giải quyết vấn đề cho HS [42]. 7 Nghiên cứu về học liệu, phương tiện dạy học Lịch sử cũng được quan tâm.
Tác giả Lê Thị Dung, Đinh Ngọc Ruẩn trong bài “Sử dụng tư liệu gốc trong kiểm tra, đánh giá nhằm phát triển năng lực học sinh trong dạy học Lịch sử ở trường THPT” cho rằng tư liệu gốc giúp người học cảm nhận sự vật, hiện tượng cụ thể nhất, sinh động nhất, tạo ra các biểu tượng sâu sắc về các nội dung, minh chứng Lịch sử. Sử dụng tư liệu gốc trong DH và đánh giá năng lực đạt được ở HS là phù hợp với dạy học phát triển năng lực, giúp phát triển năng lực tư duy, năng lực đối chiếu, so sánh, phân tích, tìm mối liên hệ bản chất giữa các sự kiện Lịch sử. Bài viết đề xuất giáo viên quan tâm, phát triển việc sử dụng tư liệu gốc trong DH và làm phong phú thêm các biểu đạt, loại hình tư liệu cho dạy và học Lịch sử [13]. Tác giả Nguyễn Hà Giang trong bài “Sử dụng các loại tài liệu tham khảo để tạo hung thú học tập cho HS cho học sinh trong dạy học lịch sử 10”cho rằng các loại tài liệu tham khảo là một nguồn tỉ thức LS làm phong phú thêm kiến thức cho HS, tăng cường khả năng làm việc của các em khi được GV hướng dẫn phương pháp tiếp cận và khai thác các loại tài liệu trong và ngoài giờ lên lớp.
Từ đó đề xuất các biện pháp sử dụng TLTK tạo hứng thú học tập cho HS trong dạy học lịch sử 10 [15]. Về việc bồi dưỡng năng lực học tập Lịch sử và phát huy vai trò tích cực, chủ động, khám phá tri thức của học sinh có thể kể đến: “Phát triển năng lực thực hành cho học sinh trường THCS trong dạy học Lịch sử” của tác giả Dương Đình Thắng; phát triển NL thực hành cho học sinh trong DH Lịch sử là giải pháp quan trọng để tăng cường hứng thú học tập và nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn.