Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu hoạt động dạy học môn KHTN theo hướng tiếp cận năng lực 1. Các nghiên cứu nước ngoài Đầu những năm 50 của thế kỷ XX, các nhà khoa học Liên Xô (cũ) đã tiến hành nhiều công trình nghiên cứu các đề tài về QLGD.Pôpốp (nhà sư phạm và QLGD của Liên Xô cũ) đã cho ra mắt cuốn “Quản lý trường học” [1] là một tập hợp khá hoàn chỉnh các chỉ dẫn cho hoạt động thực tiễn của những người làm công tác QLGD, đặc biệt là quản lý trường học; trong đó có quản lý hoạt động dạy học.
Trong quá trình phát triển giáo dục Liên Xô (cũ), nhiều nhà nghiên cứu khoa học giáo dục đã biên soạn nhiều sách, tài liệu vừa có tính khoa học, vừa có tính thực tiễn về công tác quản lý quá trình quá trình dạy và học chủ yếu diễn ra trong nhà trường.I Kôndakốp [21], nhà lý luận và hoạt động thực tiễn xuất sắc của Liên Xô (cũ) đã có nhiều đóng góp nghiên cứu những vấn đề về QLGD. Năm 1987, Viện quản lý và Kinh tế giáo dục thuộc Viện Hàn lâm sư phạm Liên Xô (cũ) đã tổng kết những thành tựu nghiên cứu về quản lý trường học qua nhiều năm, trình bày những quan điểm mới nhất về QLGD nói chung và quản lý hoạt động dạy học nói riêng của các học giả Xô Viết tính đến thời điểm đó, các nhà nghiên cứu QLGD Xô Viết thống nhất cho rằng: "Kết quả toàn bộ hoạt động của nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức đúng đắn và hợp lý công tác hoạt động của đội ngũ giáo viên". Đó là quản lý hoạt động dạy và học. 7 Các nước phương Tây, nhiều nhà khoa học cũng quan tâm nghiên cứu QLGD nói chung và quản lý hoạt động dạy học nói riêng.
Từ những năm 1968, các tác giảJacob W. Campbell [15] đã nghiên cứu đầu tiên và khá hoàn chỉnh các vấn đề QLGD dưới ánh sáng của các học thuyết quản lý chung, đặc biệt là học thuyết hành vi (quan hệ con người) trong quản lý. UNESCO suốt quá trình tồn tại của mình đã tập hợp nhiều học giả trên thế giới để nghiên cứu những vấn đề QLGD trong phạm vi khu vực hoặc quốc gia. Từ đầu những năm 90, UNESCO PROAP đã công bố cuốn sách về kĩ năng QLGD mang tựa đề “Kế hoạch hóa và QLGD vi mô”.
Trong những năm cuối của thế kỉ XX, sách Việt Nam về QLGD có rất nhiều. Điển hình là các công trình như: Phương pháp lãnh đạo, quản lý nhà trường hiệu quả [32]; Quản lý giáo dục - Lý thuyết, nghiên cứu và thực tiễn [12]; Hành vi và tổ chức trong giáo dục [27]; đã đề cập những quan điểm mới về QLGD nói chung và quản lý hoạt động dạy học nói riêng. Tuy nhiên, những nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học ít hơn mà nghiên cứu sâu hơn về công tác quản lý hoạt động dạy học trong trường THCS nói chung, quản lý hoạt động dạy học môn Khoa học tự nhiên nói riêng. Các nghiên cứu trong nước Trong xu thế toàn cầu hóa, Việt Nam đã và đang hội nhập với khu vực và quốc tế.
Trong bối cảnh đó, giáo dục nước ta cần thúc đẩy nhanh tiến trình đổi mới để rút ngắn khoảng cách với các nước trong khu vực và trên thế giới về phát triển giáo dục. Các thành tựu nghiên cứu giáo dục trong và ngoài nước đã thừa nhận QLGD là nhân tố quan trọng đảm bảo cho sự thành công của phát triển giáo dục. Vì vậy các nhà QLGD phải nỗ lực đổi mới trong công tác quản lý của mình để nâng cao chất lượng. Quản lý hoạt động dạy và học là quản lý cơ bản trong trường học nhưng quan trọng nhất trong công tác quản lý ở nhà trường.
Chính vì vậy, vấn đề quản lý hoạt động dạy và học luôn được các nhà nghiên cứu, các nhà 8 QLGD quan tâm, đề cập trong các nghiên cứu khoa học. Giáo trình giảng dạy của trường Đại học sư phạm Hà Nội, trường Đại học sư phạm Thái Nguyên, Viện Khoa học giáo dục Việt Nam,.cũng đã có những nghiên cứu chuyên đề QLGD. Bên cạnh những công trình nghiên cứu sâu về các hoạt động của nhà trường có một số công trình nghiên cứu về tăng cường quản lý hoạt động dạy học như: Nguyễn Hữu Châu [7]; Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Nguyễn Quốc Chí [19]; Nguyễn Văn Trường (biên dịch cùng nhóm tác giả) [32]. Kế thừa những thành tựu nghiên cứu về dạy học theo tiếp cận phát triển năng lực người học của một số nước trên thế giới, ở nước ta cũng đã có một số công trình nghiên cứu và những bài viết của các chuyên gia hàng đầu Việt Nam trong lĩnh vực quản lý giáo dục, trong đó có: Đỗ Ngọc Thống (2011), “Xây dựng chương trình giáo dục phổ thông theo hướng tiếp cận năng lực” Tạp chí Khoa học giáo dục (số 68) [29].
Trần Khánh Đức – Trịnh Văn Minh (2013), Nghiên cứu nhu cầu và xây dựng mô hình đào tạo theo năng lực trong lĩnh vực giáo dục, Đề tài trọng điểm cấp ĐHQGHN, mã số QGĐT 11. Nguyễn Thu Hà (2014), “Giảng dạy theo năng lực và đánh giá theo năng lực trong giáo dục: một số vấn đề lý luận cơ bản ”, Tạp chí KH ĐHQGHN: NCGD, tập 30, số 2, tr. Cao Thị Thanh Xuân - Nguyễn Thị Bưởi, (2015), “Bồi dưỡng quản lý chương trình giáo dục theo hướng tiếp cận năng lực cho đội ngũ quản lý các trường phổ thông”, Tạp chí khoa học giáo dục, số Đặc biệt, tr. Bộ Giáo dục và Đào tạo - Chương trình phát triển giáo dục trung học, Tài liệu tập huấn dạy học và kiểm tra, đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực học sinh (lưu hành nội bộ) [3].
Các nghiên cứu quản lý hoạt động dạy học môn KHTN theo hướng tiếp cận năng lực tại các trường trung học cơ sở Nhiều đề tài, luận án nghiên cứu về công tác quản lý hoạt động dạy 9 học; một số báo chuyên ngành đăng tải các kết quả nghiên cứu bàn đến một số vấn đề có liên quan đến công tác quản lý hoạt động dạy học, đã đi sâu làm rõ về tổ chức, quản lý hoạt động dạy học nhằm phát huy tính tích cực của học sinh như: Nguyễn Ngọc Quý với đề tài “Quản lý hoạt động dạy học môn KHTN theo chương trình giáo dục phổ thông mới ở các trường trung học cơ sở huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang” [26]; Nguyễn Đức Trường với đề tài “Quản lý hoạt động dạy học các môn Khoa học tự nhiên ở trường THCS Vũ Tiến, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình theo định hướng phát triển năng lực” [31]. Tuy nhiên, trong thực tiễn quản lý ở từng cơ sở và ở từng địa phương khác nhau luôn nảy sinh những vấn đề riêng và mới. Khi triển khai thực hiện chương trình giáo dục phổ thông 2018 có những thuận lợi song còn nhiều khó khăn, thách thức. Chưa có đề tài nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học môn KHTN theo hướng tiếp cận năng lực trong chương trình giáo dục phổ thông mới ở các trường THCS, huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La.
Trước yêu cầu cấp thiết trong công tác quản lý hoạt động dạy học vùng khó, chúng tôi tiến hành nghiên cứu về cơ sở lý luận của công tác quản lý hoạt động dạy học môn KHTN cấp THCS, thực trạng công tác quản lý hoạt động dạy học các môn khoa học tự nhiên của các trường THCS trên địa bàn huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La từ đó đề xuất một số biện pháp nâng cao hiệu quả công tác quản lý hoạt động dạy học môn Khoa học Tự nhiên theo hướng tiếp cận năng lực tại các trường THCS huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, đáp ứng được yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay. Lý luận về hoạt động dạy học môn KHTN theo tiếp cận năng lực tại các trường trung học cơ sở 1. Khái niệm quản lý, hoạt động dạy học, dạy học theo tiếp cận năng lực 1. Khái niệm về quản lý Quản lý là hoạt động cần thiết cho tất cả lĩnh vực đời sống của người, ở đâu con người tạo lập nên nhóm xã hội là ở đó cần đến quản lý, bất kể đó là 10 nhóm không chính thức, hay nhóm chính thức, là nhóm nhỏ hay nhóm lớn.
Quản lý là sự tác động có mục có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý nhằm đạt mục tiêu đề ra. Việc quản lý hướng đến sự trật tự và nhất quán của nhà trường, có thể bao gồm kế hoạch hóa, tổ chức, kiểm tra, đánh giá. Có rất nhiều định nghĩa khác về quản lý trong đó có quản lý giáo dục.Kônđacôp, “QLGD là tác động có hệ thống, có kế hoạch, có ý thức và hướng đích của chủ quản lý ở các cấp khác nhau, đến tất cả các mắt xích của hệ thống (từ Bộ đến trường) nhằm mục đích đảm bảo việc hình thành nhân cách cho thế hệ trẻ trên cơ sở nhận thức và vận dụng những quy luật chung của xã hội cũng như các quy luật của quá trình giáo dục, của sự phát triển thể lực và tâm lý trẻ em”. Theo Thái Văn Thành, “quản lý giáo dục nằm trong quản lý văn hóa và tinh thần, là tác động của hệ thống có kế hoạch, có ý thức và hướng đích của chủ thể quản lý ở các cấp khác nhau đến tất cả các mắt xích của hệ thống từ Bộ giáo dục đến các trường nhằm mục đích bảo đảm việc hình thành nhân cách cho thế hệ trẻ trên cơ sở nhận thức và vận dụng những quy luật chung của xã hội cũng như các quy luật của quá trình giáo dục, của sự phát triển thể lực và tâm lý của trẻ em” [28].
Như vậy quản lý giáo dục “Là quản lý trong nhà trường bao gồm hệ thống những tác động có hướng đích của hiệu trưởng đến các hoạt động giáo dục, đến con người (giáo viên, cán bộ nhân viên và học sinh), đến các nguồn lực (cơ sở vật chất, tài chính, thông tin, v.v…), đến ảnh hưởng ngoài nhà trường một cách hợp quy luật (quy luật quản lý, quy luật giáo dục, quy luật tâm lý, quy luật kinh tế, quy luật xã hội, v.v…) nhằm đạt mục tiêu giáo dục”. Khái niệm hoạt động dạy học Dưới góc độ của giáo dục học: “Hoạt động dạy học là hoạt động đặc trưng cho bất cứ loại hình nhà trường và xét theo quan điểm tổng thể, dạy học chính là con đường giáo dục tiêu biểu nhất”.