phần mở đầu, kết luận, mục lục và tài liệu tham khảo, nội dung luận văn được cấu trúc trong 3 chương: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về quản lý dạy học môn Khoa học tự nhiên theo hướng phát triển năng lực khoa học ở trường trung học cơ sở. Chƣơng 2: Thực trạng quản lý dạy học môn Khoa học tự nhiên theo hướng phát triển năng lực khoa học ở các trường trung học cơ sở huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình. Chƣơng 3: Biện pháp quản lý dạy học môn Khoa học tự nhiên theo hướng phát triển năng lực khoa học ở các trường trung học cơ sở huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình. 6 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ ẠY HỌC MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC KHOA HỌC CHO HỌC SINH CÁC TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1.
Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu nước ngoài Thực tiễn quản lý hoạt động dạy học luôn tồn tại và sôi động. Đầu những năm 50 của thế kỷ XX, các nhà khoa học Liên Xô (cũ) đã tiến hành nhiều công trình nghiên cứu các đề tài về QLGD có tính hàn lâm với những khía cạnh khác nhau.Pôpốp (nhà sư phạm và QLGD của Liên Xô cũ) đã biên soạn cuốn “Quản lý trường học” là một tập hợp khá hoàn chỉnh các chỉ dẫn cho hoạt động thực tiễn của những người làm công tác QLGD, đặc biệt là quản lý trường học; trong đó có quản lý hoạt động dạy học. Trong quá trình phát triển giáo dục Xô Viết (cũ), nhiều nhà nghiên cứu khoa học giáo dục đã biên soạn nhiều sách, tài liệu vừa có tính khoa học, vừa có tính thực tiễn về công tác quản lý quá trình sư phạm chủ yếu diễn ra trong nhà trường: Quản lý quá trình giáo dục, quản lý quá trình dạy học (trong đó có quản lý hoạt động dạy học) (A.
Kôndakốp (1984), nhà lý luận và hoạt động thực tiễn xuất sắc của Liên Xô (cũ) đã dày công nghiên cứu những vấn đề về QLGD. Năm 1987, Viện quản lý và Kinh tế giáo dục thuộc Viện Hàn lâm sư phạm Liên Xô (cũ) đã tổng kết những thành tựu nghiên cứu về quản lý trường học qua nhiều năm, trình bày những quan điểm mới nhất về QLGD nói chung và quản lý hoạt động dạy học nói riêng của các học giả Xô Viết tính đến thời điểm đó, các nhà nghiên cứu QLGD Xô Viết thống nhất cho rằng: “Kết quả toàn bộ hoạt động của nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức đúng đắn và hợp lý công tác hoạt động của đội ngũ giáo viên”. Đó chính là quản lý hoạt động dạy học. Kôndakốp,1984) 7 Các nước phương Tây, nhiều nhà khoa học cũng quan tâm nghiên cứu QLGD nói chung và quản lý hoạt động dạy học nói riêng.
Campbell đã cho ra đời công trình đầu tiên nghiên cứu khá hoàn chỉnh các vấn đề QLGD dưới ánh sáng của các học thuyết quản lý chung, đặc biệt là thuyết hành vi (quan hệ con người) trong quản lý. UNESCO suốt chiều dài lịch sử tồn tại của mình đã tập hợp nhiều học giả trên thế giới để nghiên cứu những vấn đề QLGD trên quy mô toàn cầu cũng như trong phạm vi khu vực hoặc quốc gia. Đầu những năm 90, UNESCO PROAP đã xuất bản cuốn sách có tính cẩm nang về kĩ năng QLGD mang tựa đề “Kế hoạch hóa và QLGD vi mô”. Trong những năm cuối của thế kỉ XX, sách báo về QLGD đã xuất hiện rất nhiều.
Điển hình là các công trình như: Hành vi và tổ chức trong giáo dục; Phương pháp lãnh đạo, quản lý nhà trường hiệu quả; Quản lý giáo dục - Lý thuyết, nghiên cứu và thực tiễn đã đề cập những quan điểm mới về QLGD nói chung và quản lý hoạt động dạy học nói riêng. Tuy nhiên, những nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học rất ít có công trình bàn luận, nghiên cứu sâu về công tác quản lý hoạt động dạy học trong trường THCS nói chung, quản lý hoạt động dạy học môn Khoa học tự nhiên nói riêng. Các nghiên cứu trong nước Việc QLDH các môn học ở trường phổ thông là nhiệm vụ quan trọng của CBQL trong nhà trường. Một phương pháp quản lý tốt sẽ kéo theo cả một bộ máy vận hành được thông suốt, hiệu quả cao, chất lượng giáo dục được đảm bảo góp phần đáp ứng yêu cầu chung nền giáo dục nước nhà.
Đã có nhiều công trình nghiên cứu về QLGD trong và ngoài nước, bên cạnh những công trình nghiên cứu có tính chất tổng quan về QLGD thì công trình nghiên cứu về quản lý nhà trường, quản lý các thành tố của quá trình sư phạm trong nhà trường ngày càng chiếm vị trí quan trọng bởi nhà trường là cái nôi để giáo dục - đào tạo thế hệ trẻ trở thành những công dân có ích cho xã hội. 8 Các tác giả, các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý như Phạm Minh Hạc, Nguyễn Hữu Châu, Nguyễn Cảnh Toàn, Đặng Quốc Bảo, Đặng Bá Lãm, Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Trần Quốc Thành, Trần Kiểm, Phạm Viết Vượng,… đã có nhiều công trình nghiên cứu về QLGD, quản lý nhà trường. Các công trình này đi sâu vào lý luận QLGD nói chung, ở phương diện quản lý cụ thể một môn học ở trường phổ thông trong đó có môn Khoa học tự nhiên ở cấp THCS thì chưa được đề cập nhiều. Trong những năm gần đây lý luận về quản lý các môn học trong nhà trường phổ thông đã được quan tâm, nhất là trong các luận văn về QLGD.
Đối với môn Khoa học tự nhiên ở trường phổ thông, chưa có nhiều công trình nghiên cứu của các chuyên gia. Vì đây là vấn đề mới trong chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Một số tác giả: Phạm Xuân Quế (2016) “Xác định các năng lực được phát triển chỉ trong dạy học tích hợp – một trong các cơ sở xây dựng chương trình môn khoa học tự nhiên” tập trung vào việc xác định các năng lực được phát triển đặc biệt chỉ thông qua quá trình dạy học tích hợp trong lĩnh vực khoa học tự nhiên, xây dựng chương trình môn học, đánh giá sự hiệu quả của việc tích hợp kiến thức và kỹ năng trong quá trình giảng dạy. Nghiên cứu tập trung vào phân tích cụ thể về cách mô hình dạy tích hợp có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của học sinh trong lĩnh vực khoa học tự nhiên.
Đánh giá sơ bộ có thể làm nổi bật những ưu điểm và thách thức của phương pháp dạy học tích hợp, mang lại cái nhìn sâu rộng về tiềm năng ứng dụng trong việc xây dựng chương trình giáo dục hiệu quả.(Phạm Xuân Quế, 2016) Tác giả Nguyễn Ngọc Hưng (2016) “Một số hướng đổi mới dạy học môn vật lý ở trường phổ thông” tập trung vào việc đề xuất và đánh giá các phương pháp mới trong quá trình giảng dạy môn Vật lý ở cấp trường phổ thông. Tác giả xác định những hướng tiếp cận sáng tạo và đổi mới, có thể bao gồm việc sử dụng công nghệ, thực hành thí nghiệm, và các phương tiện giáo 9 dục khác nhau để tăng cường hiệu suất học tập của học sinh. Đồng thời, nghiên cứu tập trung vào việc phân tích tác động của những thay đổi này đối với sự hiểu biết và động lực học tập của học sinh trong môn Vật lý. Đánh giá sơ bộ chỉ ra những ưu điểm và thách thức của các hướng đổi mới này, góp phần làm giàu phương pháp giảng dạy môn Vật lý tại trường phổ thông (Nguyễn Ngọc Hưng, 2016) Công trình của tác giả Nguyễn Thị Đại (2018) “Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học vật lý ở trường trung học cơ sở” nghiên cứu về việc ứng dụng công nghệ thông tin trong quá trình giảng dạy môn Vật lý tại trường trung học cơ sở.
Tác giả tập trung vào việc thử nghiệm và đánh giá hiệu suất của việc sử dụng các công cụ và phương tiện công nghệ trong quá trình dạy học, có thể bao gồm phần mềm giả lập, bài giảng đa phương tiện, và các ứng dụng khác. Nghiên cứu đề xuất những phương pháp hiệu quả nhất để tối ưu hóa quá trình học tập và hiểu biết của học sinh về môn Vật lý. Đánh giá sơ bộ chỉ ra những cơ hội và thách thức của việc tích hợp công nghệ thông tin trong giáo dục Vật lý ở cấp trung học cơ sở.(Nguyễn Thị Đại, 2018) Tác giả Phạm Thị Phú, Nguyễn Lâm Đức (2019) “ Bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học vật lý ở trường trung học phổ thông” nghiên cứu tập trung vào việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong quá trình học môn Vật lý tại trường trung học phổ thông. Tác giả đã thực hiện nghiên cứu để xác định các phương pháp bồi dưỡng năng lực này, thông qua việc thiết kế các hoạt động giảng dạy và bài kiểm tra có chủ đích.
Đánh giá sơ bộ chỉ ra những thành công và thách thức của quá trình bồi dưỡng, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của năng lực giải quyết vấn đề trong quá trình học Vật lý ở trình độ trung học phổ thông.(Phạm Thị Phú, Nguyễn Lâm Đức, 2019) Cùng với các nghiên cứu trên còn có các luận án tiến sĩ về dạy học theo hướng phát triển năng lực. Tác giả Trần Xuân Phú (2012) trong luận án “Dạy 10 học theo hướng phát triển năng lực cho học viên trường sĩ quan chính trị” nghiên cứu và đề xuất các phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực cho học viên tại trường Sĩ quan Chính trị. Tác giả đã xây dựng mô hình giảng dạy mới nhằm thúc đẩy sự phát triển toàn diện của học viên, không chỉ trong khía cạnh kiến thức chuyên ngành mà còn trong khả năng phân tích, đánh giá và giải quyết các vấn đề phức tạp. Đánh giá sơ bộ làm rõ những ưu điểm và thách thức của phương pháp này đối với việc đào tạo sĩ quan chính trị, đồng thời đề cập đến vai trò quan trọng của năng lực phát triển trong bối cảnh đặc thù của học viện này.
Nhìn chung công trình trên đã đi sâu nghiên cứu những vấn đề lý luận về QLGD, quản lý nhà trường hay quản lý quá trình dạy học nói chung mà ít đề cập đến các giải pháp cụ thể để quản lý chất lượng dạy học từng bộ môn đặc biệt chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện về quản lý chất lượng dạy học môn KHTN theo hướng phát triển năng lực khoa học ở các trường THCS.