Chương 1 QUAN ĐIỂM CỦA MÁC, ĂNGGHEN, LÊNIN VỀ NHÀ NƯỚC VÀ NHÀ NƯỚC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA 1. Quan điểm của Mác, Ăngghen, Lênin về nhà nước 1. Về nguồn gốc nhà nước Trong các xã hội có giai cấp, nhà nước luôn là một nhân tố cơ bản của xã hội. Các tư tưởng triết học, các học thuyết triết học xã hội ở các thời kỳ lịch sử khác nhau đều không thể không bàn tới vấn đề nhà nước, tuy nhiên, do nhà nước là một hiện tượng hết sức phức tạp, lại luôn gắn chặt với lợi ích của các giai cấp thống trị nên nó thường không được nhìn nhận một cách hoàn toàn khách quan và khoa học.
Chính vì vậy, triết học Mác - Lênin với tư cách là “vũ khí tinh thần” của giai cấp vô sản càng không thể không đi sâu nghiên cứu vấn đề này. Có thể thấy, lý luận về nhà nước của của chủ nghĩa Mác - Lênin có hai mục tiêu chính. Một là, chỉ rõ bản chất của các kiểu nhà nước cũ, đặc biệt là nhà nước tư sản, qua đó, bác bỏ các quan điểm sai lầm về nguồn gốc nhà nước, những mưu đồ thần thánh hoá sự ra đời và tồn tại của nhà nước, cũng như mọi sự lý tưởng hoá nhà nước, đồng thời chỉ ra tính diệt vong tất yếu của các kiểu nhà nước ấy. Hai là, hình thành lý luận về nhà nước mới - nhà nước vô sản, nhà nước XHCN.
Đó là nhà nước kiểu mới, mang bản chất giai cấp công nhân, nhưng cũng đồng thời là nhà nước có tính dân chủ cao nhất. Để thực hiện mục tiêu thứ nhất, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác- Lênin đã nghiên cứu một cách thấu đáo các vấn đề về nguồn gốc, bản chất, đặc trưng, chức năng, các kiểu và các hình thức nhà nước. Đó là toàn bộ cơ sở lý luận để chỉ rõ bản chất của nhà nước là gì, và cái bản chất ấy được thể hiện ra trong hiện thực như thế nào? 15 (LUAN.nay TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.nay Để thực hiện mục tiêu thứ hai, các ông đã từng bước kết hợp nghiên cứu lý luận với tổng kết thực tiễn cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân. Vì vậy, nghiên cứu lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước trước hết phải nghiên cứu các quan điểm của Mác, Ăngghen, Lênin về nguồn gốc nhà nước.
Vấn đề nguồn gốc nhà nước đã được đề cập trong lịch sử triết học từ thời cổ đại. Các học thuyết triết học chính trị và các nhà tư tưởng đã cắt nghĩa vấn đề này dưới nhiều hình thức khác nhau. Hai loại quan điểm cơ bản của thời cổ đại về nguồn gốc nhà nước là quan điểm của các nhà thần học và quan điểm của những người theo thuyết gia trưởng. Quan điểm đầu tiên về nguồn gốc nhà nước là những quan điểm của các nhà thần học - thường là thần bí hoá nhà nước.
Họ cho rằng, nhà nước là sản phẩm của thượng đế dùng để bảo vệ trật tự chung của xã hội. Nhà nước thuộc về những lực lượng siêu nhiên, bắt nguồn từ một lực lượng siêu nhiên, tức “Chúa”, “Trời”. Quyền lực của những lực lượng siêu nhiên đó được trao cho vua thay Trời trị vì dân chúng. Quyền lực nhà nước là vĩnh viễn, con người phải phục tùng quyền lực đó một cách tuyệt đối.
Người đứng đầu nhà nước trong xã hội là các bậc vua chúa, chỉ tuân theo “mệnh trời” để cai trị dân chúng. Theo đó, nhà nước là hiện thân của một sức mạnh siêu nhiên, nằm ngoài xã hội và chi phối, quyết định xã hội. Trong khi đó, quan điểm của những người theo thuyết gia trưởng lại cho rằng: nhà nước là kết quả của sự phát triển gia đình, là hình thức tổ chức tự nhiên của đời sống con người. Nhà nước là một hiện tượng vĩnh viễn trong xã hội.
Cũng như gia đình, nhà nước tồn tại trong mọi xã hội. Quyền lực nhà nước, về thực chất, cũng giống như và là sự kế tiếp (tiếp nối) quyền lực của người đứng đầu gia đình. Arixtốt (384 - 322), một trong những đại diện của thuyết gia trưởng đã cho rằng nhà nước, quyền lực nhà nước xuất hiện một cách tự nhiên, được hình thành do lịch sử. Nhà nước được phát triển từ gia 16 (LUAN.nay TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.nay đình, công xã và là một hình thức tổng thể, hoàn thiện nhất trong quan hệ giữa mọi người với mục đích tối cao là nhằm liên kết mọi người để đạt tới một cuộc sống tốt đẹp nhất.
Xã hội càng phát triển thì vấn đề nguồn gốc nhà nước càng được quan tâm nghiên cứu. Đặc biệt từ khi CNTB ra đời, các nhà tư tưởng tư sản tiến bộ đã hướng việc tìm nguồn gốc nhà nước từ trong xã hội. Quan điểm triết học tư sản về nhà nước được xem là một bước tiến lớn trong triết học cũng như trong các học thuyết chính trị - xã hội. Giôn Lốccơ (1632-1704) trong tác phẩm “Two Treatsies of Government” (Hai chuyên luận về chính quyền) đã nêu luận điểm: trong trạng thái tự nhiên, con người luôn có các quyền tự do, bình đẳng, tư hữu.
Mặc dù có sự hữu ái và hoà bình trong trạng thái tự nhiên, các quyền của con người vẫn luôn không được đảm bảo chắc chắn. Vì vậy, con người luôn phải thực hiện việc phán xử và trừng trị những kẻ vi phạm quyền hạn của người khác. Nhà nước đã được thiết lập để bảo vệ quyền tự nhiên của con người, để tạo lập và bảo vệ sở hữu, cũng như sử dụng các lực lượng xã hội để thực hiện các đạo luật và bảo vệ sự tấn công từ bên ngoài. Môngtexkiơ (1689-1775) coi sự xuất hiện của nhà nước là có tính lịch sử.
Kế thừa Arixtốt, ông đưa ra quan điểm phải xác định bản chất chính quyền tuỳ thuộc vào số lượng người cầm quyền. Theo ông, có ba hình thức nhà nước chính là: cộng hoà, quân chủ, chuyên chế. Các hình thức nhà nước còn phụ thuộc quy mô lãnh thổ - quy mô nhỏ phù hợp với hình thức cộng hoà; quy mô vừa phù hợp với hình thức quân chủ; quy mô lớn phù hợp với hình thức chuyên chế. Ông ủng hộ kiểu nhà nước quân chủ, lý tưởng của ông là nền quân chủ lập hiến của nước Anh Một trong những lý thuyết tiến bộ của các nhà tư tưởng tư sản là thuyết “khế ước xã hội”.
Nếu Môngtexkiơ dựa vào tư tưởng đại diện nhân dân thì Rutxô (1712-1778) dựa vào tư tưởng chủ quyền nhân dân. Ông cho rằng, xã 17 (LUAN.nay TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.nay hội công dân nảy sinh cùng chế độ tư hữu và nhà nước được thiết lập sau đó. Theo ông, con người sinh ra tự do, song ở khắp nơi họ lại bị xiềng xích. Những thoả thuận giữa con người với nhau là cơ sở cho mọi chính quyền hợp pháp, được thể hiện thông qua “khế ước xã hội” - mỗi người trao nhân cách của mình cho lãnh đạo tối cao mang ý chí chung và do đó trở thành thành viên của nó.
Toàn bộ học thuyết của Rútxô về nguồn gốc nhà nước cho thấy ông đã nhận ra mâu thuẫn cơ bản nhất trong xã hội phong kiến là mâu thuẫn giàu nghèo, trong chính trị là mâu thuẫn giữa kẻ áp bức và người bị áp bức, kẻ giàu có sẽ nắm quyền lực. Vì thế, ông ủng hộ thể chế cộng hoà, coi đó là hình thức cầm quyền tốt nhất, trong đó, các quan chức là do nhân dân bầu ra. “Khế ước xã hội” là học thuyết có tính cách mạng. Một khi nhà nước được thiết lập theo khế ước thì chế độ dân chủ được đảm bảo, mọi người được tự do, khi nhà nước lạm quyền thì nhân dân có quyền bãi bỏ nhà nước.
Cũng theo thuyết này, con người vốn dĩ có các quyền tự nhiên là quyền sống, quyền có tư liệu sản xuất, quyền được sản xuất và các quyền chính trị khác. Nhưng các quyền đó của con người thường xuyên bị vi phạm, vì thế, con người buộc phải tranh chấp, phải đấu tranh với nhau để bảo vệ các quyền của mình. Điều đó tất yếu làm xuất hiện cái gọi là quyền lực xã hội. Quyền lực xã hội là kết quả của việc mỗi cá nhân tự giác đem một phần quyền của mình giao cho các cơ quan quyền lực xã hội nhằm mục đích điều chỉnh hoạt động chung của con người và xã hội.
Theo đó, nhà nước là một hiện tượng vĩnh viễn đi cùng với xã hội loài người và sẽ không bao giờ mất đi. Quan điểm trên đã phần nào khắc phục sự giải thích thần bí và siêu tự nhiên về nguồn gốc của nhà nước, nhưng vẫn bế tắc khi lý giải nhà nước chỉ như là kết quả ý chí chung của con người, là một hiện tượng vĩnh cửu, và điều đó đã làm sai lạc bản chất của nhà nước.nay TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.nay Xuất phát từ quan điểm duy vật về lịch sử, khi nghiên cứu vấn đề nhà nước, Mác và Ăngghen đã phân tích toàn bộ sự tiến triển của lịch sử loài người trong mối quan hệ hữu cơ của con người, xã hội và tự nhiên ở từng giai đoạn lịch sử để làm rõ quá trình hình thành và phát triển của nhà nước cũng như chỉ rõ bản chất và ý nghĩa của nhà nước ở mỗi chế độ xã hội. Trong quá trình đó, các ông cũng đồng thời bác bỏ những luận điểm sai lầm của quan điểm triết học tư sản về nhà nước và chứng minh rằng nhà nước là một hiện tượng lịch sử, là thiết chế trung tâm của kiến trúc thượng tầng được hình thành trên một cơ sở hạ tầng tương ứng. Nhà nước chỉ xuất hiện khi xã hội loài người đã phát triển đến một trình độ nhất định, trước hết là sự phát triển của lực lượng sản xuất dẫn đến xã hội phân chia thành các giai cấp đối kháng và mâu thuẫn giữa các giai cấp ấy đã phát triển đến mức không thể điều hoà được.
Vấn đề nguồn gốc nhà nước chỉ thực sự được làm sáng tỏ, khi cắt nghĩa nó theo quan điểm duy vật về lịch sử. Mác đã lấy việc phê phán quan điểm duy tâm và tư biện của Hêghen về nhà nước làm điểm bắt đầu khi tiến hành nghiên cứu vấn đề nhà nước. Theo đó, nhà nước không phải được đưa vào từ bên ngoài xã hội mà có nguồn gốc ở bên trong xã hội. Chính xã hội công dân là tiền đề, là cơ sở để hình thành nhà nước.