Luận văn thạc sĩ triết học phương pháp luận triết học lịch sử của karl popper trong tác phẩm sự nghèo nàn của thuyết sử luận

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu triết học phương pháp luận triết học lịch sử của karl popper trong tác phẩm sự nghèo nàn của thuyết, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề

• Tác giả: Vũ Thị Ngọc Bích
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Vũ Hảo
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper trong tác phẩm “Sự nghèo nàn của thuyết sử luận”
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: BỐI CẢNH VÀ NHỮNG TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH PHƯƠNG PHÁP LUẬN TRIẾT HỌC LỊCH SỬ CỦA KARL POPPER
• 1.1. Những điều kiện kinh tế, chính trị và xã hội
• 1.2. Những tác động chính trị và xã hội đến sự hình thành tư tưởng phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper
• 1.3. Những tiền đề lý luận cho sự ra đời tư tưởng phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper
• 1.4. Những tiền đề khoa học và công nghệ thế kỷ XX
• 1.5. Cuộc đời và tác phẩm “Sự nghèo nàn của thuyết sử luận” của Karl Popper
• 1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG PHƯƠNG PHÁP LUẬN TRIẾT HỌC LỊCH SỬ CỦA KARL POPPER TRONG TÁC PHẨM “SỰ NGHÈO NÀN CỦA THUYẾT SỬ LUẬN”
• 2.1. Sự phê phán của Karl Popper đối với “Thuyết sử luận” và quan điểm “bất định luận lịch sử”
• 2.1.1. Sự phê phán của Karl Popper đối với “thuyết sử luận”
• 2.1.2. Quan điểm của Karl Popper về “bất định luận lịch sử”
• 2.1.3. Sự phê phán của Karl Popper về quan điểm “chủ toàn” và quan điểm của ông về phương pháp “phân mảnh”
• 2.1.3.1. Phê phán quan điểm chủ toàn
• 2.1.3.2. Phương pháp phân mảnh
• 2.2. Quan điểm của Karl Popper về phương pháp thực nghiệm
• 2.2.1. Sự ngộ nhận của các nhà sử luận về phương pháp thực nghiệm
• 2.2.2. Sự đối lập của phương pháp thực nghiệm chủ toàn và thực nghiệm phân mảnh
• 2.3. Quan điểm của Karl Popper về phương pháp diễn dịch – giả thuyết
• 2.3.1. Phê phán phương pháp quy nạp cổ điển
• 2.3.2. Nội dung phương pháp diễn dịch - giả thuyết
• 2.4. Những giá trị và hạn chế của phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper
• 2.4.1. Những giá trị của phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper
• 2.4.2. Những hạn chế của phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper

Phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper trong tác phẩm "Sự nghèo nàn của thuyết sử luận" đã tạo ra những ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng triết học hiện đại. Popper phê phán các quan điểm lịch sử duy vật và thuyết sử luận, cho rằng chúng dẫn đến những kết luận sai lầm về sự phát triển của xã hội. Ông nhấn mạnh rằng lịch sử không tuân theo những quy luật tất yếu mà là kết quả của những quyết định và hành động của con người.

1.1. Những điều kiện hình thành tư tưởng của Karl Popper

Tư tưởng của Karl Popper được hình thành trong bối cảnh lịch sử đầy biến động của thế kỷ XX. Cuộc khủng hoảng kinh tế và chính trị đã tạo ra những tiền đề cho sự phát triển của tư tưởng triết học mới. Popper đã phản ánh những biến động này trong tác phẩm của mình, nhấn mạnh rằng lịch sử không thể bị quy định bởi những quy luật cứng nhắc.

1.2. Tác phẩm Sự nghèo nàn của thuyết sử luận

Tác phẩm "Sự nghèo nàn của thuyết sử luận" của Karl Popper không chỉ là một sự phê phán mà còn là một lời kêu gọi cho một cách tiếp cận mới trong nghiên cứu lịch sử. Popper cho rằng thuyết sử luận đã làm nghèo nàn tư duy lịch sử bằng cách áp đặt những quy luật cứng nhắc lên sự phát triển của xã hội.

II. Vấn đề và thách thức trong thuyết sử luận

Thuyết sử luận đã gặp phải nhiều chỉ trích từ các nhà triết học, đặc biệt là từ Karl Popper. Ông cho rằng thuyết này dẫn đến sự hiểu lầm về bản chất của lịch sử và con người. Những quan điểm này đã mở ra một cuộc tranh luận sâu sắc về cách thức nghiên cứu lịch sử và vai trò của con người trong quá trình này.

2.1. Sự phê phán của Karl Popper đối với thuyết sử luận

Popper đã chỉ ra rằng thuyết sử luận thường dựa vào những giả định sai lầm về sự phát triển của xã hội. Ông cho rằng lịch sử không thể được dự đoán một cách chính xác và rằng các sự kiện lịch sử là kết quả của những quyết định ngẫu nhiên và không thể đoán trước.

2.2. Nguy cơ của tư duy toàn tri trong thuyết sử luận

Theo Karl Popper, thuyết sử luận dẫn đến tư duy toàn tri, nơi mà các nhà sử học không thể nhìn nhận được sự đa dạng và phức tạp của lịch sử. Điều này có thể dẫn đến những quyết định sai lầm trong chính trị và xã hội.

III. Phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper

Phương pháp luận của Karl Popper nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm chứng và phản biện trong nghiên cứu lịch sử. Ông cho rằng các giả thuyết lịch sử cần phải được kiểm tra và có thể bị bác bỏ, điều này giúp cho việc nghiên cứu trở nên khách quan và chính xác hơn.

3.1. Phương pháp thực nghiệm trong nghiên cứu lịch sử

Popper đã áp dụng phương pháp thực nghiệm vào nghiên cứu lịch sử, cho rằng các giả thuyết cần phải được kiểm chứng qua thực tiễn. Điều này giúp cho việc nghiên cứu lịch sử trở nên khoa học hơn và tránh được những sai lầm do tư duy chủ quan.

3.2. Phương pháp diễn dịch giả thuyết

Phương pháp diễn dịch - giả thuyết của Karl Popper cho phép các nhà nghiên cứu đưa ra các giả thuyết về các sự kiện lịch sử và sau đó kiểm tra chúng. Điều này giúp cho việc hiểu biết về lịch sử trở nên sâu sắc và chính xác hơn.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phương pháp luận triết học lịch sử

Phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có thể được áp dụng trong thực tiễn. Các nhà nghiên cứu có thể sử dụng các phương pháp của ông để phân tích các sự kiện lịch sử và đưa ra những kết luận chính xác hơn.

4.1. Ứng dụng trong nghiên cứu lịch sử hiện đại

Các phương pháp của Karl Popper đã được áp dụng trong nhiều nghiên cứu lịch sử hiện đại, giúp cho việc phân tích các sự kiện trở nên khách quan và chính xác hơn. Điều này đã mở ra nhiều hướng đi mới trong nghiên cứu lịch sử.

4.2. Kết quả nghiên cứu từ phương pháp của Popper

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng phương pháp của Karl Popper đã giúp cho việc hiểu biết về lịch sử trở nên sâu sắc hơn. Các nhà nghiên cứu có thể đưa ra những kết luận chính xác hơn về các sự kiện lịch sử.

V. Kết luận và tương lai của phương pháp luận triết học lịch sử

Phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper đã mở ra một hướng đi mới trong nghiên cứu lịch sử. Ông đã chỉ ra rằng lịch sử không phải là một chuỗi các sự kiện tất yếu mà là kết quả của những quyết định và hành động của con người. Tương lai của nghiên cứu lịch sử sẽ tiếp tục được định hình bởi những tư tưởng của ông.

5.1. Tương lai của nghiên cứu lịch sử

Tương lai của nghiên cứu lịch sử sẽ tiếp tục được định hình bởi những tư tưởng của Karl Popper. Các nhà nghiên cứu sẽ tiếp tục áp dụng các phương pháp của ông để phân tích và hiểu biết về lịch sử một cách sâu sắc hơn.

5.2. Giá trị của phương pháp luận triết học lịch sử

Giá trị của phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper không chỉ nằm ở lý thuyết mà còn ở khả năng ứng dụng thực tiễn. Điều này giúp cho việc nghiên cứu lịch sử trở nên khoa học và chính xác hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh thế kỷ XX với nhiều biến động sâu sắc về kinh tế, chính trị và xã hội, tư tưởng triết học của Karl Popper, đặc biệt là phương pháp luận triết học lịch sử trong tác phẩm “Sự nghèo nàn của thuyết sử luận” (1957), đã trở thành một chủ đề nghiên cứu quan trọng. Cuộc Đại khủng hoảng kinh tế 1929-1933 và hai cuộc chiến tranh thế giới đã tạo nên những điều kiện lịch sử đặc biệt, ảnh hưởng sâu sắc đến sự hình thành tư tưởng của Popper. Tác phẩm này phê phán thuyết sử luận, một quan điểm cho rằng lịch sử phát triển theo quy luật tất yếu và có thể tiên đoán được tương lai xã hội. Mục tiêu nghiên cứu là làm rõ nội dung phương pháp luận triết học lịch sử của Popper, chỉ ra những giá trị và hạn chế của tư tưởng này, đồng thời góp phần nhận thức sâu sắc hơn về triết học đương đại và triết học lịch sử.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào tác phẩm “Sự nghèo nàn của thuyết sử luận” trong bối cảnh lịch sử và triết học thế kỷ XX, đặc biệt tại châu Âu và quê hương Áo của Popper. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp một góc nhìn khoa học, khách quan về phương pháp luận triết học lịch sử, góp phần bảo vệ và phát triển chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Marx, đồng thời ghi nhận những đóng góp của Popper trong việc phê phán các quan điểm duy vật lịch sử truyền thống. Qua đó, luận văn cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tiếp thu tư tưởng phê phán trong nghiên cứu khoa học xã hội và lịch sử.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính:

1. Chủ nghĩa duy vật lịch sử của Marx: Đây là nền tảng lý luận về sự phát triển xã hội dựa trên mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, coi lịch sử là quá trình vận động theo quy luật khách quan. Marx nhấn mạnh vai trò của kinh tế trong sự biến đổi xã hội và lịch sử.

2. Chủ nghĩa duy lý phê phán của Karl Popper: Popper phê phán thuyết sử luận và chủ nghĩa toàn trị, đề xuất phương pháp luận triết học lịch sử dựa trên nguyên tắc phủ chứng và phương pháp diễn dịch giả thuyết. Ông nhấn mạnh tính bất định của lịch sử và sự không thể tiên đoán chính xác tương lai xã hội, đồng thời đề xuất phương pháp “phân mảnh” trong cải tạo xã hội.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm:

• Thuyết sử luận (Historicism): Quan điểm cho rằng lịch sử phát triển theo quy luật tất yếu và có thể tiên đoán được.
• Bất định luận lịch sử: Quan điểm của Popper cho rằng lịch sử không thể tiên đoán chính xác do tính phức tạp và ảnh hưởng của tri thức con người.
• Phương pháp phân mảnh (piecemeal engineering): Phương pháp cải tạo xã hội từng phần, tập trung vào các vấn đề cụ thể thay vì xây dựng kế hoạch xã hội toàn diện.
• Phủ chứng (falsification): Tiêu chí khoa học của Popper, nhấn mạnh việc kiểm tra và bác bỏ giả thuyết thay vì chứng minh chúng.
• Chủ nghĩa toàn trị (totalitarianism): Hệ thống chính trị độc tài, bị Popper phản đối gay gắt.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp:

• Phân tích lịch sử và triết học: Nghiên cứu bối cảnh lịch sử, các tác phẩm và tư tưởng của Karl Popper, đồng thời so sánh với các trường phái triết học khác như chủ nghĩa duy vật lịch sử của Marx, chủ nghĩa thực chứng và chủ nghĩa duy lý phê phán.
• Phương pháp tổng hợp và so sánh: Tổng hợp các quan điểm triết học, so sánh sự khác biệt giữa thuyết sử luận và phương pháp luận của Popper.
• Phân tích nội dung: Đánh giá các luận điểm chính trong tác phẩm “Sự nghèo nàn của thuyết sử luận” và các tác phẩm liên quan của Popper.
• Phương pháp trừu tượng hóa và khái quát hóa: Rút ra các nguyên tắc phương pháp luận triết học lịch sử từ các phân tích cụ thể.

Nguồn dữ liệu chính là các tác phẩm của Karl Popper, các công trình nghiên cứu triết học phương Tây hiện đại, các bài báo khoa học và luận văn thạc sĩ liên quan. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các tài liệu liên quan đến tư tưởng triết học lịch sử của Popper, được chọn lọc theo tiêu chí tính liên quan và độ tin cậy. Thời gian nghiên cứu tập trung vào các công trình từ thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI, đặc biệt các nghiên cứu tại Việt Nam từ năm 2000 đến 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phê phán thuyết sử luận và bác bỏ khả năng tiên đoán lịch sử dài hạn: Popper chỉ ra rằng thuyết sử luận coi lịch sử phát triển theo quy luật tất yếu và có thể tiên đoán được tương lai là sai lầm. Ông nhấn mạnh rằng không có nhà khoa học hay máy tính nào có thể tiên đoán chính xác tương lai lịch sử, do tính phức tạp và ảnh hưởng của tri thức con người. Ví dụ, Popper phân biệt rõ giữa “xu thế” (trend) và “quy luật” (law), trong đó xu thế chỉ là những hướng đi có điều kiện và có thể thay đổi, không thể dùng để dự báo chắc chắn. Theo đó, thuyết sử luận là “nghèo nàn” vì không tính đến sự biến đổi của điều kiện xã hội.

2. Đề xuất quan điểm bất định luận lịch sử: Lấy cảm hứng từ nguyên lý bất định trong vật lý lượng tử của Heisenberg, Popper phát triển quan điểm bất định luận lịch sử, cho rằng lịch sử xã hội không thể tiên đoán chính xác do sự tương tác phức tạp giữa các yếu tố và ảnh hưởng của chính lời tiên đoán đến sự kiện được tiên đoán. Ví dụ, lời tiên đoán có thể làm thay đổi hành vi con người, dẫn đến kết quả khác với dự đoán ban đầu.

3. Phê phán quan điểm chủ toàn và đề xuất phương pháp phân mảnh: Popper phản đối cách tiếp cận chủ toàn trong nghiên cứu xã hội, vốn coi xã hội như một tổng thể không thể tách rời và cố gắng xây dựng kế hoạch xã hội toàn diện. Thay vào đó, ông đề xuất phương pháp phân mảnh, tức là cải tạo xã hội từng phần, tập trung vào các vấn đề cụ thể như nghèo đói, thất nghiệp, bất bình đẳng thu nhập. Phương pháp này được ví như công việc của kỹ sư cơ khí, điều chỉnh từng bộ phận nhỏ để cải tiến toàn bộ hệ thống.

4. Giá trị và hạn chế của phương pháp luận Popper: Phương pháp luận của Popper có giá trị lớn trong việc nhấn mạnh tính khoa học của tri thức xã hội qua tiêu chí phủ chứng và phương pháp thử - sai. Tuy nhiên, hạn chế là phương pháp phân mảnh có thể thiếu tầm nhìn tổng thể và khó giải quyết các vấn đề xã hội mang tính hệ thống sâu rộng.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy tư tưởng của Popper là một bước phát triển quan trọng trong triết học lịch sử và phương pháp luận khoa học xã hội. Việc bác bỏ khả năng tiên đoán lịch sử dài hạn phù hợp với thực tế phức tạp của xã hội hiện đại, nơi các biến số và tác động lẫn nhau rất đa dạng. So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận văn khẳng định Popper không phủ nhận hoàn toàn khả năng dự báo ngắn hạn mà chỉ bác bỏ các dự báo dài hạn phi điều kiện của thuyết sử luận.

Phương pháp phân mảnh của Popper được đánh giá là phù hợp với thực tiễn cải cách xã hội từng bước, tránh các rủi ro của chủ nghĩa toàn trị và kế hoạch hóa xã hội toàn diện. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng phương pháp này đòi hỏi sự linh hoạt và khả năng điều chỉnh liên tục, đồng thời cần kết hợp với các nghiên cứu tổng thể để đảm bảo tính bền vững.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ thành công của các cải cách xã hội theo phương pháp phân mảnh so với các kế hoạch xã hội toàn diện, hoặc bảng phân tích các luận điểm phê phán thuyết sử luận của Popper so với các trường phái triết học khác.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Khuyến khích áp dụng phương pháp phân mảnh trong nghiên cứu và cải cách xã hội: Các nhà hoạch định chính sách và nhà nghiên cứu xã hội nên tập trung vào việc giải quyết từng vấn đề cụ thể, sử dụng phương pháp thử - sai để điều chỉnh chính sách phù hợp, nhằm tăng hiệu quả cải cách và giảm thiểu rủi ro.

2. Tăng cường đào tạo và nghiên cứu về triết học khoa học và phương pháp luận Popper: Các cơ sở đào tạo đại học và nghiên cứu cần đưa nội dung triết học Popper vào chương trình giảng dạy, giúp sinh viên và nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về tiêu chí khoa học và phương pháp luận trong khoa học xã hội.

3. Phát triển các công cụ phân tích và mô hình hóa xã hội dựa trên nguyên tắc phủ chứng và bất định luận lịch sử: Các nhà khoa học xã hội nên xây dựng các mô hình linh hoạt, có khả năng điều chỉnh theo dữ liệu thực tế, tránh các dự báo dài hạn phi điều kiện.

4. Khuyến khích đối thoại và tiếp thu các quan điểm phê phán trong nghiên cứu khoa học xã hội: Việc tiếp nhận các tư tưởng phê phán như của Popper giúp tăng cường tính phản biện và đổi mới trong nghiên cứu, tránh sự bảo thủ và cứng nhắc trong lý luận.

Các giải pháp trên nên được thực hiện trong vòng 3-5 năm tới, với sự phối hợp của các trường đại học, viện nghiên cứu, cơ quan hoạch định chính sách và các tổ chức xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành triết học, khoa học xã hội: Luận văn cung cấp kiến thức sâu sắc về phương pháp luận triết học lịch sử, giúp họ hiểu rõ hơn về các trường phái triết học hiện đại và phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu triết học, lịch sử tư tưởng: Tài liệu là nguồn tham khảo quý giá để giảng dạy và nghiên cứu về Karl Popper, chủ nghĩa duy vật lịch sử và các phương pháp luận trong triết học lịch sử.

3. Nhà hoạch định chính sách và chuyên gia phát triển xã hội: Hiểu biết về phương pháp phân mảnh và bất định luận lịch sử giúp họ xây dựng chính sách linh hoạt, phù hợp với thực tiễn xã hội đa dạng và biến động.

4. Các tổ chức nghiên cứu và tư vấn xã hội: Luận văn cung cấp cơ sở lý luận và phương pháp luận để phát triển các dự án nghiên cứu, đánh giá và cải tiến các chương trình xã hội.

Câu hỏi thường gặp

1. Karl Popper phê phán thuyết sử luận như thế nào?
   Popper cho rằng thuyết sử luận sai lầm khi tin rằng lịch sử phát triển theo quy luật tất yếu và có thể tiên đoán được tương lai. Ông bác bỏ khả năng tiên đoán dài hạn và nhấn mạnh tính bất định của lịch sử do ảnh hưởng của tri thức con người và các điều kiện xã hội thay đổi.

2. Phương pháp phân mảnh của Popper là gì?
   Đó là phương pháp cải tạo xã hội từng phần, tập trung vào giải quyết các vấn đề cụ thể thay vì xây dựng kế hoạch xã hội toàn diện. Phương pháp này dựa trên nguyên tắc thử - sai và điều chỉnh liên tục, giúp giảm thiểu rủi ro và tăng hiệu quả cải cách.

3. Tại sao Popper phản đối quan điểm chủ toàn?
   Popper cho rằng xã hội quá phức tạp để có thể nghiên cứu và điều chỉnh như một tổng thể hoàn chỉnh. Quan điểm chủ toàn thường dẫn đến chủ nghĩa toàn trị và kế hoạch hóa xã hội không thực tế, trong khi phương pháp phân mảnh linh hoạt và khả thi hơn.

4. Bất định luận lịch sử có ý nghĩa gì trong nghiên cứu xã hội?
   Bất định luận lịch sử nhấn mạnh rằng lịch sử không thể tiên đoán chính xác do tính phức tạp và sự tương tác giữa các yếu tố xã hội. Điều này giúp các nhà nghiên cứu tránh các dự báo phi thực tế và tập trung vào các phân tích ngắn hạn, có điều kiện.

5. Luận văn có thể ứng dụng như thế nào trong thực tiễn?
   Luận văn cung cấp cơ sở lý luận và phương pháp luận để xây dựng chính sách xã hội linh hoạt, phát triển các mô hình nghiên cứu xã hội dựa trên nguyên tắc phủ chứng và thử - sai, đồng thời giúp nâng cao nhận thức về vai trò của triết học trong khoa học xã hội.

Kết luận

• Luận văn làm rõ nội dung phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper trong tác phẩm “Sự nghèo nàn của thuyết sử luận”, đặc biệt là quan điểm phê phán thuyết sử luận và đề xuất phương pháp phân mảnh.
• Nghiên cứu chỉ ra giá trị của tư tưởng Popper trong việc nhấn mạnh tính bất định của lịch sử và sự cần thiết của phương pháp thử - sai trong cải tạo xã hội.
• Luận văn góp phần bảo vệ chủ nghĩa duy vật lịch sử của Marx đồng thời ghi nhận những đóng góp phê phán khoa học của Popper.
• Đề xuất các giải pháp ứng dụng phương pháp luận Popper trong nghiên cứu và hoạch định chính sách xã hội hiện đại.
• Khuyến khích tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về triết học khoa học và phương pháp luận trong khoa học xã hội, nhằm nâng cao chất lượng nghiên cứu và thực tiễn cải cách xã hội.

Để tiếp tục phát triển nghiên cứu, cần mở rộng khảo sát các trường hợp thực tiễn áp dụng phương pháp phân mảnh và đánh giá hiệu quả trong các lĩnh vực xã hội khác nhau. Mời quý độc giả và nhà nghiên cứu quan tâm tiếp cận luận văn để khai thác sâu hơn các giá trị triết học và phương pháp luận của Karl Popper.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kỳ xây dựng và phát triển một khoa học mới mẻ mà Comte gọi là xã hội học hay vật lý học xã hội. Quan niệm về cơ cấu của xã hội học, theo Comte thì xã hội học nghiên cứu các hệ thong xã hội trên hai cấp độ: Các điều kiện tồn tại, các quy luật hoạt động của chúng (tinh thái xã hội) được nghiên cứu trên một cấp độ; Các xu hướng, tính tuần tự của các thang bậc phát triển xã hội (động thải xã hội) — trên cấp độ khác. Tĩnh học xã hội là bộ phận xã hội học nghiên cứu về trật tự xã hội, cơ cấu xã hội, các thành phần và các mối liên hệ của chúng. Lúc đầu, Comte nghiên cứu các cá nhân với tư cách là những thành phần hay đơn vị cấu thành của cơ cấu xã hội.

Comte xem cá nhân với tư cách là một tập hợp, một hệ thống gồm: Các năng lực và nhu cầu đã có sẵn bên trong cá nhân và các nhu cầu, năng lực được tiếp thu từ bên ngoài qua quá trình cá nhân tham gia vào xã hội. Sau đó, quan niệm xã hội cua Comte thay đôi, ông cho rằng ca nhân không phải là "đơn vị xã hội đích thực". Comte coi nghiên cứu về cá nhân là nghiên cứu thuộc về lĩnh vực sinh vật học, khác hắn với nghiên cứu xã hội học chủ yêu phân tích các "đơn vi xã hội". Đơn vi xã hội cơ bản nhât, sơ đăng 15 nhất có mặt trong tất cả các đơn vị xã hội khác là "gia đình".

Điều thực sự có ý nghĩa về ly luận xã hội học là quan niệm cua Comte về cơ cấu xã hội. Cơ cầu xã hội bao giờ cũng được tạo nên từ các cơ cau xã hội khác don giản hơn, gọi là tiểu cơ cau xã hội. Do đó, hiểu cơ cấu xã hội có nghĩa là năm bắt được các đặc điểm, các thuộc tinh va các mối liên hệ của các tiêu cơ cau xã hội. Cơ cau xã hội phát triển theo con đường tiến hóa từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp.

Sự phát triển của xã hội biểu hiện ở mức độ phân hóa, đa dạng hóa và chuyên môn hóa chức năng, cũng như mức độ liên kết giữa các tiêu cơ cau xã hội. Comte đặt van đề nghiên cứu xem làm thé nào duy trì được mối liên kết giữa các bộ phận (các tiểu cơ cấu xã hội) khi mức độ phân hóa chức năng ngày một tăng lên trong xã hội. Comte đưa ra cách giải quyết nhắn mạnh tới vai trò của nhà nước và yếu tố văn hóa, tinh thần xã hội. Vai trò của nhà nước: Comte cho rằng ngoài sự phụ thuộc lẫn nhau, sự tập trung quyền lực vào tay nhà nước cho phép điều hòa, phối hợp và liên kết các bộ phận của hệ thống xã hội đảm bảo chống lại sức ép của sự phân hóa và phân rã xã hội.

Vai trò của văn hóa, tỉnh thần: Ngoài hành động "vật chất" của nhà nước, yếu tố trí tuệ và đạo đức, thiện trí và thiện cảm của các thành viên xã hội, đóng vai trò là nhân tố duy trì sự liên kết, trật tự xã hội. Động học xã hội là nghiên cứu các quy luật biến đổi xã hội trong các hệ thống xã hội theo thời gian. Comte đưa ra học thuyết về ba giai đoạn, với tu cách là một bộ phận của xã hội học, có liên hệ động thái xã hội đó là: 1. Hệ thống than học, hay hư ảo; 2.

Hệ thống siêu hình, hay trừu tượng; 3. Hệ thống khoa học, hay thực chứng. Theo quy luật ba giai đoạn, mỗi giai đoạn trước là điều kiện phát triển của mỗi giai đoạn sau. Vi dụ, nếu không có hệ thống dòng họ thì khó có thé phát triển các hệ thống tiếp theo như hệ thống chính trị, luật pháp, quân đội và 16 hệ thống xã hội công nghiệp hiện đại.

Lịch sử tiễn hóa xã hội diễn ra theo con đường tích lũy, tiến hóa (các tư tưởng mới, các hệ thống cơ cầu mới được xây dựng, được bô sung vào cái cũ); ví dụ, trong xã hội hiện đại, dòng họ không mất đi, cũng như các tư tưởng thần bí, siêu tự nhiên không hoàn toàn bị biến mất. Việc biến đổi từ giai đoạn này sang giai đoạn khác không "trôi chảy, nhẹ nhàng", mà thường trải qua thời kỳ bất 6n định, mâu thuẫn giữa cái cũ và cái mới. Comte cho rằng, hệ thống văn hóa bao gồm đạo đức và tinh thần quy định sự phát triển của hệ thống xã hội, cơ cấu xã hội. Dựa vào quy luật ba giai đoạn, Comte cho rằng việc "xã hội học" ra đời ở giai đoạn cuối của quá trình tiễn hóa là một tất yếu lịch sử; và xã hội học là khoa học đứng trên tất cả các khoa học khác.

Xã hội học ra đời ở giai đoạn cuối của quá trình tiễn hóa - giai đoạn thực chứng và đó là khoa học phức tạp nhất, phải dựa trên nền tảng khoa học khác. Vì ra đời muộn nên xã hội học ngay lập tức đã phải là một khoa học thực chứng và chiếm vị trí cao nhất trong hệ thống thứ bậc các khoa học. Như vậy, Comte là người đầu tiên chỉ ra nhu cầu và bản chất của một khoa học về các quy luật tô chức xã hội. Comte cho rằng bản chất của xã hội học là ở chỗ sử dụng các phương pháp khoa học để xây dựng lý thuyết và kiêm chứng giả thuyết.

Quan điểm như vậy của Comte về chủ nghĩa thực chứng khác hăn với quan niệm của một số nhà nghiên cứu thế kỷ XIX và thế kỷ XX. Comte đã chỉ ra được các nhiệm vụ và vấn đề cơ bản của xã hội học. Xã hội học có nhiệm vụ phát hiện ra các quy luật, xây dựng lý thuyết, nghiên cứu cơ cấu xã hội (tinh học xã hoi) và nghiên cứu quá trình xã hội (động học xã hội). Quan điểm của Comte về tĩnh học xã hội và động học xã hội là tiền đề cho Popper phân biệt hai khái niệm “xu thế” và “định luật”.

Cũng từ quan điểm này ông phê phán Comte “Khi nói đến những định luật nối tiếp nhau, 17 Comte nghĩ đến những định luật về một loạt những hiện tượng “động lực học” xảy ra theo trình tự chúng ta quan sát được. Thế nhưng điều quan trọng là phải nhận thấy răng những định luật “động lực học” về sự nối tiếp nhau như Comte quan niệm là không hề tồn tại. Trong động lực học chắc chắn là không tìm thấy những định luật như thế” [30, tr. Popper phủ nhận những định luật mà theo Comte đó là nhiệm vụ của xã hội học, những “định luật” đó theo Popper chỉ là những “xu thế”.

Day cũng là điểm mau chốt dé Popper phê phán các nhà sử luận. Hai là, tư tưởng triết học thực chứng của J.MiII là đại biểu của chủ nghĩa thực chứng xã hội học, đồng thời là nhà kinh tế học, nhà hoạt động xã hội người Anh. Mặc dù không làm việc tại Hàn lâm viện mà làm việc tại Công ty Osthindu, nhưng MIII vẫn luôn tích cực hoạt động khoa học, triết học và chính trị học từ những năm 40 của thế kỷ XX. Khoảng thời gian 1823 - 1858 Mill hoạt động kinh doanh, tranh thủ làm quen với các tác phẩm của Saint - Simon, nhưng không tán thành quan điểm của nhà cộng sản không tưởng này về quyết định luận xã hội trong hoạt động của con người.

Ông luôn ủng hộ chủ nghĩa tự do và chủ nghĩa cải cách. Mill tán thành rất nhiều quan điểm triết học và logic học của Comte, đặc biệt là quan niệm của Comte về tri thức khoa học và thái độ của ông ta đối với triết học, việc phân biệt giữa tĩnh thái và động thái xã hội, cũng như học thuyết “ba giai đoạn”, xem xét giai đoạn thực chứng như là trạng thái tối cao của xã hội loài người. Tuy nhiên, Mill lại bác bỏ học thuyết chính trị, xã hội của Comte hau kỳ, phát hiện ở đó hiện thân của chủ nghĩa độc tài chính tri và tinh thần, xem nhẹ tự do và tinh cá thé của con người. Mill cho rang can dành cho con người khoảng không tự do, thay vì quang lên cổ nó một thứ định mệnh luận xã hội nhân tạo nào đó.

Tư tưởng chống đối này được MIII trình bày trong “A. Comte va chủ nghĩa thực chứng” (1865). 18 Các tác phẩm chính của Mill bao gồm hai tập “Hé thống logic học” (1843); “Chu nghĩa vị lợi (1863) và “Nghiên cứu triết học của ngài M. Học thuyết về phương pháp luận khoa học của Mill bao gồm: Phương pháp quy nạp, logic học và học thuyết về tính nhân quả.

Học thuyết vé quy nạp được coi là lý thuyết câu thành cơ sở của học thuyết về phương pháp luận của Mill. Phép quy nạp của Mill thực chat là sự kế thừa và phát triển phương pháp quy nạp khoa học do F. Bacon xây dựng trong điều kiện khoa học thực nghiệm đương đại. Mill đã hoàn thiện các thủ thuật quy nạp của Bacon.

Mill bat đầu xem xét chúng như là các thủ thuật nghiên cứu chuyền biến các giả thuyết thành các định luật về quan hệ nhân quả. Có năm phương pháp như vậy đó là: phương pháp giống nhau duy nhất; phương pháp khác biệt duy nhất; phương pháp hợp nhất sự giống nhau và sự khác biệt; phương pháp những phan còn lại; phương pháp những sự biến đổi di liền nhau. Logic học của Mill chính là logic học nghiên cứu khoa học, trọng tâm của nó được đặt vào các thủ thuật quy nạp. Tuy nhiên điều đó không có nghĩa là loại bỏ các thủ thuật diễn dịch, ông chỉ phê phán sự đề cao thái quá phép diễn dịch và các mệnh đề duy lý, nhưng thừa nhận tác dụng của nó trong nhận thức khoa học.

Mill nghiên cứu tỉ mỉ và đánh giá cao tam đoạn luận, nhấn mạnh tam quan trọng của việc trình bày chính xác tri thức nhận được theo con đường quy nạp. Song kết luận bằng tam đoạn luận không thể trở thành cái chủ yếu trong khoa học và do vậy chỉ có ý nghĩa kỹ thuật đối với nhà khoa học. Học thuyết về tính nhân quả, Mill xem xét tính nhân quả như là mối liên hệ tương đối ôn định giữa những cảm giác, như là tính tuần tự bền vững giữa những hiện tượng, như là cái đem lại khả năng tiên đoán những sự kiện tương lai. Năng lực tiên đoán như vậy, theo Mill cần được tính đến khi xây 19 dựng logic học của các khoa học tinh thần.

Nguyên nhân được xác định là tổng thể mọi hiện tượng (hay những điều kiện cần thiết của chúng) tồn tại trước một hiện tượng nao đó. Như vậy, nguyên nhân là tổng thể hiện tượng trong thế giới.