CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN SẢN PHẨM DỊCH VỤ DÀNH CHO KHÁCH HÀNG CÁ NHÂN TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Ngân hàng thương mại và hoạt động của ngân hàng thương mại 1. Một số khái niệm Ngân hàng thương mại (NHTM) trước hết là một doanh nghiệp thực hiện kinh doanh dịch vụ tiền tệ, không trực tiếp sản xuất ra của cải vật chất như các loại hình doanh nghiệp khác, nhưng lại tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình sản xuất, lưu thông và phân phối sản phẩm xã hội bằng cách cung ứng vốn tín dụng, vốn đầu tư cho các doanh nghiệp, tổ chức kinh tế mở rộng kinh doanh, góp phần tăng nhanh tốc độ phát triển kinh tế. Theo pháp luật Việt Nam cụ thể được quy định tại Điều 4 - Luật Các Tổ chức tín dụng năm 2010 thì “NHTM là loại hình tổ chức tín dụng có thể được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng” và “NHTM là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định nhằm mục tiêu lợi nhuận”.
Các hoạt động ngân hàng bao gồm việc kinh doanh, cung ứng thường xuyên một hoặc một số các nghiệp vụ: Nhận tiền gửi, cấp tín dụng, cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản. Như vậy có thể nói: NHTM là một trong những tổ chức tài chính hoạt động trên thị trường tài chính nhằm mục tiêu lợi nhuận và cung cấp đa dạng các sản phẩm dịch vụ tài chính cơ bản là nhận tiền gửi, cho vay, các dịch vụ thanh toán và các sản phẩm dịch vụ tiện ích khác nhằm thỏa mãn tối đa nhu cầu của xã hội, góp phần thực hiện các mục tiêu kinh tế của Nhà nước. Thực tế đã chứng minh vai trò không thể thiếu của NHTM được thể hiện ở nhiều điểm khác nhau để có thể duy trì sự tồn tại, khả năng cạnh tranh và đáp ứng nhu cầu của xã hội. Ngân hàng ra đời và phát triển một cách tự phát qua một quá trình lâu dài gắn với sự phát triển của nền kinh tế.
Lý thuyết tiền tệ đã chỉ ra rằng: tiền tệ đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế được coi như là máu huyết đối với cơ thể, thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Ngân hàng thường được coi là hệ tuần hoàn vốn của nền kinh tế 7 từng quốc gia và toàn cầu. Bởi trong nền kinh tế bao giờ tại một thời điểm cũng luôn tồn tại tình trạng: có một số lượng vốn tạm thời nhàn rỗi của các chủ thể chưa cần dùng đến, mặt khác lại có một số lượng chủ thể khác tạm thời thiếu vốn để hoạt động, kinh doanh, đầu tư hoặc tiêu dùng… NHTM với vai trò là trung gian, là nhịp cầu nối liền chủ thể thừa và thiếu vốn trong nền kinh tế lại với nhau, là người “đi vay để cho vay”. NHTM còn là công cụ để Nhà nước điều tiết vĩ mô nền kinh tế.
Thông qua hoạt động của NHTM, Ngân hàng Trung ương thực hiện chính sách tiền tệ phục vụ các mục tiêu ngắn hạn và dài hạn của Chính phủ bằng các công cụ khác nhau. Ở đâu mà hệ thống NHTM hoạt động hiệu quả, ở quốc gia đó hẳn sẽ có một nền kinh tế ổn định và phát triển. Và như một điều tất yếu, kinh tế càng phát triển sẽ càng làm cho ngân hàng và các hoạt động của ngân hàng ngày càng phát triển. Các sản phẩm dịch vụ của ngân hàng thương mại NHTM có những sản phẩm dịch vụ cơ bản sau đây: * Sản phẩm tiền gửi (huy động vốn) Huy động vốn của NHTM bao gồm huy động vốn chủ sở hữu và huy động vốn nợ.
Vốn chủ sở hữu của NHTM được hình thành từ hai nguồn chính: từ vốn điều lệ của NHTM lúc mới thành lập và từ số lợi nhuận không chia giữ lại để tái đầu tư. Ngân hàng có thể huy động vốn chủ sở hữu bằng cách phát hành thêm cổ phiếu hay trái phiếu có khả năng chuyển đổi. Vốn nợ của NHTM được huy động từ những nguồn sau: - Vốn vay từ khu vực doanh nghiệp: Ngân hàng có thể huy động vốn từ khu vực doanh nghiệp thông qua các tài khoản vãng lai do doanh nghiệp mở tại NHTM phục vụ cho nhu cầu thanh toán thuận tiện trong kinh doanh. Số dư tại các tài khoản này của các doanh nghiệp là một trong những nguồn vốn có chi phí huy động rất thấp (thông thường lãi suất KKH).
Do vậy, các NHTM thường rất mong muốn đẩy mạnh nguồn vốn vay từ khu vực này do chi phí rẻ để nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh. - Vốn vay từ khu vực dân cư: Nguồn vốn ngân hàng huy động từ khu vực dân 8 cư bao gồm các khoản tiền gửi tiết kiệm có kỳ hạn và không có kỳ hạn. Những khoản tiền gửi tiết kiệm này cũng hình thành nên một bộ phận vốn vay quan trọng của các NHTM. Các khoản tiết kiệm có kỳ hạn là một nguồn vốn ổn định, tuy nhiên có chi phí huy động cao hơn các khoản tiền gửi KKH.
Các hình thức huy động vốn của các ngân hàng thường bao gồm các hình thức sau đây: - Tài khoản thanh toán của các tổ chức kinh tế và cá nhân mở tại ngân hàng để sử dụng trong thanh toán và chi trả, tiền gửi vãng lai cá nhân và doanh nghiệp, tiền gửi định kỳ cá nhân và doanh nghiệp, tiền gửi tiết kiệm không kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm có kỳ hạn, tài khoản tiền gửi ngoại tệ,. Ngoài việc huy động nguồn vốn từ các doanh nghiệp, cá nhân trong và ngoài nước theo các hình thức như trên, NHTM có thể huy động bằng cách phát hành trái phiếu, chứng chỉ tiền gửi và các loại giấy tờ có giá khác. * Sản phẩm dịch vụ tín dụng Hoạt động tín dụng là hoạt động truyền thống và cơ bản nhất của NHTM. NHTM được cấp tín dụng cho tổ chức, cá nhân dưới các hình thức cho vay, chiết khấu thương phiếu và các giấy tờ có giá khác, bảo lãnh, cho thuê tài chính và các hình thức khác theo quy định của NHTM.
Trong các hoạt động cấp tín dụng, cho vay là hoạt động quan trọng và chiếm tỷ trọng lớn nhất. Thông thường, hoạt động này tạo ra doanh thu rất lớn trong tổng doanh thu của ngân hàng. Hoạt động tín dụng của NHTM bao gồm các sản phẩm sau: - Cho vay: là hình thức cấp tín dụng, theo đó ngân hàng giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích nhất định trong một khoảng thời gian nhất định theo nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi. Các phương thức cho vay thông thường được áp dụng tại các NHTM: + Cho vay thấu chi: Đây là một loại hình tín dụng đặc biệt, trong đó NHTM tự động cấp tín dụng cho người đang có tài khoản vãng lai mở tại ngân hàng này.
Khi sử dụng dịch vụ này, mỗi khách hàng được cấp một hạn mức thấu chi khi khách hàng tạm thời thiếu hụt trong thanh toán. 9 + Cho vay từng lần: Đây là một phương thức cấp tín dụng của NHTM, trong đó NHTM cấp tín dụng thực hiện các dự án/phương án đang trong quá trình tiến hành, hoặc bù đắp các chi phí đã thực hiện dự án/phương án. Ngân hàng có thể giải ngân một lần hoặc nhiều lần theo tiến độ thực hiện dự án/phương án. + Cho vay theo hạn mức: Ngân hàng thỏa thuận cấp cho khách hàng hạn mức tín dụng phù hợp với quy mô của khách hàng.
Ngân hàng có thể giải ngân nhiều lần trong kỳ đảm bảo số dư tối đa không vượt quá hạn mức tín dụng được cấp cho khách hàng. + Cho vay trả góp: là hình thức cấp tín dụng mà theo đó, ngân hàng cho phép khách hàng trả gốc làm nhiều lần trong thời hạn tín dụng đã thỏa thuận. - Chiết khấu thương phiếu: NHTM sẽ sử dụng tiền mặt để “mua” các thương phiếu khi các thương phiếu này chưa đến hạn thanh toán. Vì đây là việc ngân hàng cho khách hàng vay nên nghiệp vụ cho vay này có kèm theo một khoản lãi suất, tuy nhiên điểm đặc biệt của cho vay chiết khấu là cả tiền lãi và tiền gốc đều được hoàn trả vào thời điểm thương phiếu đến hạn thanh toán.
- Bảo lãnh: là cam kết của ngân hàng dưới hình thức thư bảo lãnh về việc thực hiện nghĩa vụ tài chính thay cho khách hàng của ngân hàng khi khách hàng không thực hiện đúng nghĩa vụ như cam kết. NHTM được bảo lãnh vay, bảo lãnh thanh toán, bảo lãnh thực hiện hợp đồng, bảo lãnh đấu thầu và các hình thức bảo lãnh khác bằng khả năng tài chính của mình đối với người nhận bảo lãnh. * Sản phẩm dịch vụ thanh toán và chuyển tiền + Thanh toán và chuyển tiền trong nước - Thanh toán trong nước: Khi thực hiện nghiệp vụ huy động vốn, ngân hàng luôn mở tài khoản cho khách hàng và theo đó cung cấp thêm các dịch vụ liên quan đến tài khoản, một trong các dịch vụ đó là thanh toán. - Chuyển tiền trong nước: Là nghiệp vụ truyền thống của các NHTM nhằm đáp ứng nhu cầu chuyển tiền của khách hàng cả doanh nghiệp lẫn cá nhân từ nơi này sang nơi khác hoặc từ tài khoản này sang tài khoản khác.
+ Thanh toán và chuyển tiền quốc tế 10 Bên cạnh nghiệp vụ thanh toán quốc tế áp dụng để thanh toán các hợp đồng xuất nhập khẩu, NHTM còn cung cấp dịch vụ chuyển tiền quốc tế áp dụng cho các nhu cầu chuyển tiền hay thanh toán các khoản thanh toán phi mậu dịch. * Dịch vụ ngân hàng điện tử Dịch vụ ngân hàng điện tử là khả năng của một khách hàng có thể truy cập từ xa vào một ngân hàng nhằm thu thập các thông tin, thực hiện các giao dịch thanh toán, tài chính dựa trên các tài khoản lưu ký tại ngân hàng đó và đăng ký các dịch vụ mới. Các dịch vụ ngân hàng điện tử mà ngân hàng cung cấp như: Internet banking, SMS banking, Ipay…. * Sản phẩm dịch vụ thẻ Theo các tiêu chí phân loại khác nhau, có nhiều loại thẻ khác nhau, xét theo bản chất của các loại thẻ thông thường chia thành 02 loại chính là thẻ ghi nợ (Debit Card) và thẻ tín dụng (Credit Card).
+ Thẻ ghi nợ (Debit Card): là thẻ thanh toán mà chủ thẻ chỉ có thể tiêu dùng giới hạn với số tiền đang có trong tài khoản ngân hàng đi kèm với thẻ đó. Thẻ ghi nợ là loại thẻ thanh toán hoặc rút tiền qua ATM.