MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8, Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng Sản khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục và Đào tạo được Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng ký và ban hành ngày 4/11/2013 có nêu rõ: 1- Giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, là sự nghiệp của Đảng, Nhà nước và của toàn dân. Đầu tư cho giáo dục là đầu tư phát triển, được ưu tiên đi trước trong các chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội. 2- Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo là đổi mới nh ng vấn đề lớn, cốt lõi, cấp thiết, từ quan điểm, tư tưởng chỉ đạo đến mục tiêu, nội dung, phương pháp, cơ chế, chính sách, điều kiện bảo đảm thực hiện; đổi mới từ sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước đến hoạt động quản trị của các cơ sở giáo dục - đào tạo và việc tham gia của gia đình, cộng đồng, xã hội và bản thân người học; đổi mới ở tất cả các bậc học, ngành học.
Trong quá trình đổi mới, cần kế thừa, phát huy nh ng thành tựu, phát triển nh ng nhân tố mới, tiếp thu có chọn lọc nh ng kinh nghiệm của thế giới; kiên quyết chấn chỉnh nh ng nhận thức, việc làm lệch lạc. Đổi mới phải bảo đảm tính hệ thống, tầm nhìn dài hạn, phù hợp với từng loại đối tượng và cấp học; các giải pháp phải đồng bộ, khả thi, có trọng tâm, trọng điểm, lộ trình, bước đi phù hợp. 3- Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài. Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học.
Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội. 4- Phát triển giáo dục và đào tạo phải gắn với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ Tổ quốc; với tiến bộ khoa học và công nghệ; phù hợp quy luật khách quan. Chuyển phát triển giáo dục và đào tạo từ chủ yếu theo số lượng sang chú trọng chất lượng và hiệu quả, đồng thời đáp ứng yêu cầu số lượng. 5- Đổi mới hệ thống giáo dục theo hướng mở, linh hoạt, liên thông gi a các bậc học, trình độ và gi a các phương thức giáo dục, đào tạo.
Chuẩn hoá, hiện đại hoá giáo dục và đào tạo. Từ các quan điểm trên có thể khẳng định: “Nâng cao dân trí - Đào tạo nhân lực – Bồi dưỡng nhân tài” luôn là nhiệm vụ trung tâm của ngành Giáo dục và Đào 1 tạo. Sự nghiệp giáo dục ngoài việc truyền thụ kiến thức cho học sinh (HS) còn cần chú trọng tới nhu cầu của xã hội và sự tiến bộ của khoa học kĩ thuật. Để làm được điều đó mỗi giáo viên (GV) cần tập trung rèn luyện kĩ năng áp dụng các kiến thức được học vào thực tiễn cuộc sống để giải quyết các vấn đề mà ngày thường các em luôn gặp phải.
Đó là nhiệm vụ với bộ môn Hóa học nói riêng. Các tài liệu học tập ngày nay chủ yếu là sách viết về các chuyên đề hay nội dung cụ thể của các chương trình học hay cấp học, chưa có nhiều tài liệu giúp HS phát triển năng lực vận dụng kiến thức (NLVDKT) đã học vào thực tiễn cuộc sống. Do đó, HS sau khi ra trường thường có kĩ năng yếu/kém khi xử lý các tình huống trong cuộc sống. Để phát triển năng lực cho mỗi người phải được bắt đầu từ giai đoạn giáo dục ở cấp cơ sở.
Vì vậy, việc tuyển chọn và xây dựng hệ thống các bài tập có tính ứng dụng thực tiễn cho HS là một trong nh ng vấn đề cấp thiết cần đặt ra cho ngành giáo dục. Trong dạy học hóa học, bài tập được sử dụng rộng rãi nhằm hệ thống hóa kiến thức, kỹ năng, rèn luyện khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Tuy nhiên, hiện nay nhiều bài tập hóa học (BTHH) xa rời thực tiễn, quá chú trọng vào các thuật toán mà chưa quan tâm đến bản chất hóa học làm giảm giá trị của chúng. Các bài tập chứa đựng nh ng vấn đề nảy sinh trong thực tiễn cuộc sống còn rất thiếu.
Làm thế nào để phát triển NLVDKT cho HS? Liệu việc xây dựng hệ thống bài tập định hướng phát triển NLVDKT vào thực tiễn có giúp cải thiện hiệu quả dạy học hay không? Đó là mối quan tâm của nhiều thầy, cô giáo và các cấp quản lý giáo dục. Chính vì vậy, chúng tôi đã lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Phát triển năng lực vận dụng kiến thức Hóa học cho học sinh trường phổ thông DTNT THPT huyện Điện Biên Đông qua hệ thống bài tập phần phi kim – chương trình Hóa học cơ bản lớp 10” 2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu Chúng tôi cần tìm hiểu xem ở trong nước có nh ng công trình khoa học nào nghiên cứu về việc hình thành và phát triển NLVDKT cho HS, đặc biệt là HS cấp THPT. Từ đó xác định việc lựa chọn đề tài của mình là cần thiết, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn trong việc đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) để nâng cao chất lượng dạy học hóa học ở trường THPT.
Mục đích nghiên cứu đề tài 2 Nghiên cứu tuyển chọn, xây dựng và sử dụng BTHH phần hóa học vô cơ - Hoá học 10 cơ bản nhằm phát triển NLVDKT cho HS trường phổ thông DTNT THPT Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên, qua đó góp phần nâng cao chất lượng dạy học hóa học ở trường THPT. Nhiệm vụ nghiên cứu 4. Nghiên cứu cơ sở lý luận liên quan đến đề tài: Đổi mới PPDH hóa học, BTHH, nh ng vấn đề tổng quan về năng lực, NLVDKT và phát triển năng lực này cho HS THPT. Qua thực tế giảng dạy, đánh giá thực trạng việc sử dụng BTHH và phát triển NLVDKT cho HS trong quá trình dạy học hóa học tại trường phổ thông DTNT THPT Điện Biên Đông và một số trường THPT trên địa bàn Huyện Điện Biên Đông hiện nay.
Nghiên cứu nội dung, cấu trúc chương trình, sách giáo khoa (SGK) hóa học ở trường phổ thông, đặc biệt là phần hóa học vô cơ - Hóa học 10 cơ bản. Nghiên cứu tuyển chọn, xây dựng hệ thống bài tập hóa học nhằm phát triển NLVDKT cho HS trong dạy học phần hóa học vô cơ - Hóa học 10 cơ bản. Bên cạnh đó trong đề tài cũng xây dựng một số bài tập nâng cao nhằm phân loại đối tượng học sinh và phục vụ công tác ôn thi học sinh giỏi của nhà trường. Nghiên cứu đề xuất các biện pháp sử dụng hệ thống bài tập đã tuyển chọn và xây dựng để phát triển và đánh giá NLVDKT cho HS ở trường THPT.
Thực nghiệm sư phạm bước đầu nhằm kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của hệ thống bài tập, nh ng biện pháp đề xuất của đề tài. Phƣơng pháp nghiên cứu 5. Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận + Nghiên cứu cơ sở Tâm lí học, Giáo dục học, Triết học của việc phát triển năng lực và một số lý thuyết về phương pháp phát triển NLVDKT cho HS ở trường PTDTNT, THPT. + Nghiên cứu nội dung các tài liệu liên quan đến lí luận dạy học, PPDH môn Hoá học.
+ Nghiên cứu chương trình, tài liệu dạy học môn Hoá học ở trường THPT. + Nghiên cứu các đề thi các cấp trong nước. 3 + Tìm hiểu một số vấn đề về NLVDKT và xu hướng phát triển NLVDKT trên thế giới và Việt Nam. + Tìm hiểu kết quả các công trình nghiên cứu khoa học về tình hình dạy học phương pháp phát triển và đánh giá NLVDKT ở trong và ngoài nước hiện nay.
Phương pháp nghiên cứu thực tiễn 5. Điều tra, phỏng vấn + Phỏng vấn trực tiếp GV, HS. + Điều tra thực tiễn dạy và học hóa học của GV, HS trường THPT thông qua phiếu hỏi hoặc quan sát các giờ dạy học của GV. + Xây dựng bảng điểm quan sát NLVDKT của HS THPT và quan sát, đánh giá sự tiến bộ qua quá trình bồi dưỡng, phát triển NLVDKT.
Thực nghiệm sư phạm Nhằm kiểm nghiệm tính khả thi, hiệu quả của biện pháp và nh ng đề xuất của đề tài. Trong đề tài trình bày dạy thực nghiệm hai giáo án với thời lượng 04 tiết trong chương trình hóa học 10 tại hai trường PTDTNT THPT huyện Điện Biên Đông và trường THPT Trần Can Điện Biên Đông. Đồng thời tiến hành kiểm tra 02 bài (1 bài 15 phút và 1 bài 45 phút) 6. Phạm vi nghiên cứu Bài tập hóa học vô cơ - Hóa học 10 cơ bản và cách sử dụng hệ thống bài tập đó để phát triển NLVDKT cho HS trường phổ thông DTNT THPT huyện Điện Biên Đông và môt số trường THPT trong địa bàn huyện.
Thực nghiệm sư phạm (TNSP) được tiến hành trong năm học 2014 - 2015, tại 2 trường THPT: Phổ thông DTNT - THPT huyện Điện Biên Đông và THPT Trần Can huyện Điện Biên Đông. Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu - Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học môn Hoá học ở trường THPT. - Đối tƣợng nghiên cứu: Hệ thống bài tập (Phần hóa học vô cơ - Hóa học 10 cơ bản) và các biện pháp phát triển NLVDKT cho HS THPT. Nh ng đóng góp của đề tài - Góp phần hệ thống hóa cơ sở lí luận về vấn đề phát triển NLVDKT cho HS trong quá trình dạy học hóa học ở trường THPT.
4 - Điều tra đánh giá thực trạng việc sử dụng bài tập và phát triển NLVDKT cho HS trong dạy học hóa học ở trường THPT huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên. - Tuyển chọn, xây dựng hệ thống bài tập phần hóa học vô cơ - Hóa học 10 cơ bản dùng để phát triển NLVDKT cho HS trường THPT. - Đề xuất một số biện pháp sử dụng bài tập phần hóa học vô cơ - Hóa học 10 cơ bản để phát triển NLVDKT cho HS các trường THPT huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên. 5 Phần 2 NỘI DUNG Chƣơng 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN 1.
Khái niệm năng lực Có rất nhiều khái niệm khác nhau về năng lực sau đây tôi xin trình bày một số khái niệm tổng quát về năng lực: - Năng lực liên quan đến bình diện mục tiêu của dạy học: mục tiêu dạy học được mô tả thông qua các năng lực cần hình thành; - Trong các môn học, nh ng nội dung và hoạt động cơ bản được liên kết với nhau nhằm hình thành các năng lực… - Năng lực là sự kết nối tri thức, hiểu biết, khả năng, mong muốn.