Phát Triển Năng Lực Đề Xuất Và Lựa Chọn Giải Pháp Cho Học Sinh Qua Bài “Khúc Xạ Ánh Sáng” Lớp 11

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phát triển năng lực đề xuất và lựa chọn giải pháp cho học sinh thông qua bài khúc xạ ánh sáng lớp, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Lê Thị Thu Trang
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Ngọc Tuấn
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2
• Chuyên ngành: Vật lý
• Đề tài: Phát Triển Năng Lực Đề Xuất Giải Pháp Cho Học Sinh Qua Bài Khúc Xạ Ánh Sáng Lớp 11
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỀ XUẤT VÀ LỰA CHỌN GIẢI PHÁP CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC VẬT LÝ
• 1.1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.2. NĂNG LỰC ĐỀ XUẤT VÀ LỰA CHỌN GIẢI PHÁP CỦA HỌC SINH THPT
• 1.3. Đặc điểm năng lực của học sinh THPT
• 1.4. Quy trình đề xuất và lựa chọn giải pháp của học sinh trong hoạt động dạy học
• 2. THIẾT KẾ BÀI DẠY HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỀ XUẤT VÀ LỰA CHỌN GIẢI PHÁP BÀI “KHÚC XẠ ÁNH SÁNG” VẬT LÝ 11-THPT
• 2.1. MỤC TIÊU VÀ NỘI DUNG KIẾN THỨC BÀI “KHÚC XẠ ÁNH SÁNG”
• 2.1.1. Nội dung kiến thức
• 2.2. THIẾT KẾ BÀI DẠY “KHÚC XẠ ÁNH SÁNG” THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỀ XUẤT VÀ LỰA CHỌN GIẢI PHÁP
• 2.2.1. Nguyên tắc thiết kế bài dạy theo định hướng phát triển năng lực đề xuất và lựa chọn giải pháp
• 2.2.2. Thiết kế giáo án bài “Khúc xạ ánh sáng” theo định hướng phát triển năng lực đề xuất và lựa chọn giải pháp
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. MỤC ĐÍCH, NỘI DUNG VÀ NHIỆM VỤ CỦA THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1.1. Mục đích của TNSP
• 3.1.2. Nội dung của TNSP
• 3.1.3. Nhiệm vụ của TNSP
• 3.2. THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP TNSP
• 3.2.1. Thời gian TNSP
• 3.2.2. Phương pháp TNSP
• 3.3. KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.3.1. Diễn biến TNSP
• 3.3.2. Xây dựng công cụ đo lường định lượng kết quả TNSP
• 3.3.3. Kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.3.4. Phân tích số liệu thực nghiệm sư phạm
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Năng Lực Đề Xuất Giải Pháp Vật Lý

Phát triển năng lực đề xuất giải pháp là một mục tiêu quan trọng trong giáo dục vật lý hiện đại. Nó không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn trang bị cho các em khả năng giải quyết vấn đề thực tế. Trong bối cảnh đổi mới giáo dục, việc tích hợp các phương pháp dạy học tích cực để thúc đẩy tư duy phản biện và năng lực sáng tạo trở nên cấp thiết. Khóa luận này tập trung vào việc phát triển năng lực này thông qua bài “Khúc xạ ánh sáng” lớp 11, một chủ đề vừa mang tính lý thuyết vừa có nhiều ứng dụng thực tiễn. Theo chương trình giáo dục phổ thông, năng lực giải quyết vấn đề là một trong những năng lực cốt lõi cần phát triển ở học sinh THPT. Việc rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề thông qua các bài tập và tình huống thực tế giúp học sinh tự tin hơn trong học tập và cuộc sống.

1.1. Tầm quan trọng của năng lực đề xuất giải pháp trong Vật lý

Năng lực đề xuất giải pháp không chỉ giới hạn ở việc tìm ra đáp án đúng cho một bài toán. Nó bao gồm khả năng phân tích vấn đề, đưa ra các giả thuyết, lựa chọn phương pháp giải quyết phù hợp và đánh giá kết quả. Trong vật lý, điều này đặc biệt quan trọng vì nhiều hiện tượng và ứng dụng đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc và khả năng vận dụng linh hoạt kiến thức. Việc phát triển năng lực tư duy logic và năng lực sáng tạo giúp học sinh tiếp cận các bài toán vật lý một cách chủ động và hiệu quả hơn.

1.2. Liên hệ giữa Khúc xạ ánh sáng và năng lực giải quyết vấn đề

Bài “Khúc xạ ánh sáng” là một chủ đề lý tưởng để phát triển năng lực đề xuất giải pháp vì nó liên quan đến nhiều hiện tượng thực tế và có thể được mô phỏng bằng các thí nghiệm đơn giản. Học sinh có thể được yêu cầu giải thích các hiện tượng như ảo ảnh, sự hình thành cầu vồng, hoặc thiết kế các thiết bị quang học đơn giản. Những hoạt động này đòi hỏi học sinh phải vận dụng kiến thức về công thức khúc xạ ánh sáng, chiết suất ánh sáng và các định luật quang học để đưa ra các giải pháp hợp lý.

II. Thách Thức Trong Phát Triển Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề Vật Lý

Mặc dù tầm quan trọng của năng lực giải quyết vấn đề là rõ ràng, việc phát triển năng lực này trong thực tế giảng dạy vẫn còn nhiều thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt các phương pháp dạy học tích cực và các bài tập tình huống có vấn đề. Nhiều giáo viên vẫn tập trung vào việc truyền đạt kiến thức một chiều, ít tạo cơ hội cho học sinh tự khám phá và giải quyết vấn đề. Bên cạnh đó, việc đánh giá năng lực đề xuất giải pháp cũng gặp nhiều khó khăn vì nó đòi hỏi các công cụ đánh giá phức tạp và toàn diện hơn so với các bài kiểm tra truyền thống. Theo tài liệu gốc, thực tiễn quá trình học tập của học sinh cho thấy, kỹ năng đề xuất và lựa chọn giải pháp ở phần lớn học sinh phổ thông đang chưa thật sự đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới.

2.1. Hạn chế của phương pháp dạy học truyền thống trong Vật lý

Phương pháp dạy học truyền thống thường tập trung vào việc truyền đạt kiến thức lý thuyết và giải các bài tập mẫu. Điều này có thể giúp học sinh nắm vững kiến thức cơ bản, nhưng lại ít khuyến khích tư duy phản biện và năng lực sáng tạo. Học sinh thường thụ động tiếp nhận thông tin và ít có cơ hội tự mình khám phá và giải quyết vấn đề. Điều này dẫn đến việc các em gặp khó khăn khi đối mặt với các bài toán thực tế hoặc các tình huống phức tạp.

2.2. Khó khăn trong đánh giá năng lực đề xuất giải pháp

Đánh giá năng lực đề xuất giải pháp đòi hỏi các công cụ đánh giá đa dạng và toàn diện hơn so với các bài kiểm tra trắc nghiệm hoặc tự luận truyền thống. Cần có các bài tập tình huống, dự án nghiên cứu, hoặc các hoạt động thực hành để đánh giá khả năng phân tích vấn đề, đưa ra các giải pháp, lựa chọn phương pháp giải quyết và đánh giá kết quả của học sinh. Việc xây dựng và triển khai các công cụ đánh giá này đòi hỏi sự đầu tư về thời gian, công sức và chuyên môn của giáo viên.

III. Phương Pháp Phát Triển Năng Lực Đề Xuất Giải Pháp Qua Khúc Xạ

Để vượt qua những thách thức trên, cần có một phương pháp tiếp cận toàn diện và sáng tạo trong việc dạy và học vật lý. Phương pháp này cần tập trung vào việc tạo ra các tình huống có vấn đề, khuyến khích học sinh tự khám phá và giải quyết vấn đề, và cung cấp cho các em các công cụ và kỹ năng cần thiết để thành công. Một trong những phương pháp hiệu quả là sử dụng các bài toán thực tế khúc xạ ánh sáng và các thí nghiệm khúc xạ ánh sáng để kích thích năng lực sáng tạo trong vật lý và năng lực giải quyết vấn đề. Theo tài liệu gốc, tình huống có vấn đề trong học tập luôn gợi nhu cầu tìm tòi, giải quyết những khúc mắc nếu giáo viên có nghệ thuật kích thích, gợi mở cho học sinh.

3.1. Xây dựng bài tập tình huống có vấn đề về khúc xạ ánh sáng

Các bài tập tình huống có vấn đề cần được thiết kế sao cho chúng liên quan đến các hiện tượng thực tế và đòi hỏi học sinh phải vận dụng kiến thức về khúc xạ ánh sáng để giải quyết. Ví dụ, học sinh có thể được yêu cầu giải thích tại sao một chiếc đũa bị gãy khi nhúng vào nước, hoặc thiết kế một hệ thống quang học để tập trung ánh sáng mặt trời. Các bài tập này cần khuyến khích học sinh phát triển tư duy logic và năng lực sáng tạo.

3.2. Tổ chức thí nghiệm thực hành về khúc xạ ánh sáng

Các thí nghiệm thực hành là một cách tuyệt vời để học sinh khám phá các hiện tượng khúc xạ ánh sáng và phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề. Học sinh có thể được yêu cầu đo chiết suất ánh sáng của các vật liệu khác nhau, hoặc nghiên cứu sự phụ thuộc của góc khúc xạ vào góc tới. Các thí nghiệm này cần được thiết kế sao cho chúng khuyến khích học sinh tự đặt câu hỏi, đưa ra các giả thuyết, và kiểm tra các giả thuyết của mình.

3.3. Sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong bài khúc xạ ánh sáng

Các phương pháp dạy học tích cực như dạy học theo dự án, dạy học theo nhóm, hoặc dạy học dựa trên vấn đề có thể được sử dụng để khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập và phát triển năng lực đề xuất giải pháp. Giáo viên cần tạo ra một môi trường học tập cởi mở và khuyến khích học sinh tự do trao đổi ý kiến, đặt câu hỏi, và thử nghiệm các giải pháp khác nhau.

IV. Ứng Dụng Thực Tế Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Khúc Xạ Ánh Sáng

Nghiên cứu về khúc xạ ánh sáng không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tế trong đời sống và công nghệ. Từ việc thiết kế các thấu kính và lăng kính cho đến việc phát triển các công nghệ hiển thị và truyền thông, khúc xạ ánh sáng đóng một vai trò quan trọng trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Việc giới thiệu các ứng dụng thực tế này cho học sinh có thể giúp các em thấy được tầm quan trọng của việc học vật lý và khuyến khích các em theo đuổi các ngành nghề liên quan đến khoa học và công nghệ. Theo tài liệu gốc, các tính chất, hiện tượng và ứng dụng vật lý thường tạo được hứng thú ở học sinh.

4.1. Các ứng dụng của khúc xạ ánh sáng trong đời sống hàng ngày

Học sinh có thể được yêu cầu tìm hiểu về các ứng dụng của khúc xạ ánh sáng trong đời sống hàng ngày, chẳng hạn như trong kính mắt, máy ảnh, kính hiển vi, và kính thiên văn. Các em cũng có thể nghiên cứu về các hiện tượng tự nhiên liên quan đến khúc xạ ánh sáng, chẳng hạn như ảo ảnh, sự hình thành cầu vồng, và sự tán sắc ánh sáng.

4.2. Nghiên cứu về khúc xạ ánh sáng trong công nghệ hiện đại

Học sinh có thể được yêu cầu tìm hiểu về các ứng dụng của khúc xạ ánh sáng trong công nghệ hiện đại, chẳng hạn như trong các thiết bị hiển thị, hệ thống truyền thông quang học, và các thiết bị y tế. Các em cũng có thể nghiên cứu về các công nghệ mới dựa trên khúc xạ ánh sáng, chẳng hạn như các vật liệu siêu khúc xạ và các thiết bị quang học nano.

V. Đổi Mới Kiểm Tra Đánh Giá Năng Lực Đề Xuất Giải Pháp Vật Lý

Để đánh giá hiệu quả của các phương pháp phát triển năng lực đề xuất giải pháp, cần có các công cụ kiểm tra đánh giá phù hợp. Các công cụ này cần đánh giá không chỉ kiến thức lý thuyết mà còn khả năng vận dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề thực tế. Các bài kiểm tra cần bao gồm các bài tập tình huống, dự án nghiên cứu, và các hoạt động thực hành để đánh giá khả năng phân tích vấn đề, đưa ra các giải pháp, lựa chọn phương pháp giải quyết và đánh giá kết quả của học sinh. Theo tài liệu gốc, việc phát triển năng lực đề xuất và lựa chọn giải pháp rất phù hợp và hiệu quả khi được triển khai trong môn Vật lý THPT.

5.1. Xây dựng bài kiểm tra tình huống thực tế về khúc xạ ánh sáng

Các bài kiểm tra cần bao gồm các bài tập tình huống thực tế liên quan đến khúc xạ ánh sáng, chẳng hạn như thiết kế một hệ thống quang học để giải quyết một vấn đề cụ thể, hoặc giải thích một hiện tượng tự nhiên liên quan đến khúc xạ ánh sáng. Các bài tập này cần khuyến khích học sinh phát triển tư duy logic và năng lực sáng tạo.

5.2. Đánh giá quá trình và kết quả giải quyết vấn đề của học sinh

Việc đánh giá cần tập trung vào cả quá trình và kết quả giải quyết vấn đề của học sinh. Giáo viên cần đánh giá khả năng phân tích vấn đề, đưa ra các giải pháp, lựa chọn phương pháp giải quyết, và đánh giá kết quả của học sinh. Giáo viên cũng cần đánh giá khả năng làm việc nhóm, giao tiếp, và trình bày ý tưởng của học sinh.

VI. Kết Luận Và Hướng Phát Triển Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề Vật Lý

Phát triển năng lực đề xuất giải pháp là một mục tiêu quan trọng trong giáo dục vật lý hiện đại. Để đạt được mục tiêu này, cần có một phương pháp tiếp cận toàn diện và sáng tạo trong việc dạy và học vật lý, tập trung vào việc tạo ra các tình huống có vấn đề, khuyến khích học sinh tự khám phá và giải quyết vấn đề, và cung cấp cho các em các công cụ và kỹ năng cần thiết để thành công. Việc tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp dạy học tích cực và các công cụ kiểm tra đánh giá phù hợp là rất quan trọng để nâng cao chất lượng giáo dục vật lý và trang bị cho học sinh những kỹ năng cần thiết để thành công trong thế kỷ 21. Theo tài liệu gốc, việc phát triển năng lực đề xuất và lựa chọn giải pháp rất phù hợp và hiệu quả khi được triển khai trong môn Vật lý THPT.

6.1. Tổng kết các biện pháp phát triển năng lực đề xuất giải pháp

Các biện pháp phát triển năng lực đề xuất giải pháp bao gồm việc xây dựng các bài tập tình huống có vấn đề, tổ chức các thí nghiệm thực hành, sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, và đổi mới các công cụ kiểm tra đánh giá. Các biện pháp này cần được triển khai một cách đồng bộ và liên tục để đạt được hiệu quả cao nhất.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về phát triển năng lực giải quyết vấn đề

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phát triển các công cụ kiểm tra đánh giá năng lực đề xuất giải pháp một cách toàn diện và khách quan, nghiên cứu về hiệu quả của các phương pháp dạy học tích cực trong việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề, và nghiên cứu về tác động của việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề đến kết quả học tập và sự thành công trong cuộc sống của học sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cở lý luận và thực tiễn của việc phát triển năng lực đề xuất và lựa chọn giải pháp cho học sinh trong dạy học Vật lý Chương 2: Thiết kế bài dạy học theo hướng phát triển năng lực đề xuất và lựa chọn giải pháp bài “khúc xạ ánh sáng” Vật lý lớp 11-THPT Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 4 c NỘI DUNG CHƢƠNG 1 CỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆCPHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỀ XUẤT VÀ LỰA CHỌNGIẢI PHÁP CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC VẬT LÝ 1.1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Trên thế giới Theo chương trình giáo dục phổ thông-Chương trình tổng thể [3] thì năng lực đề xuất và lựa chọn giải pháp được thể hiện ở HS THPT là một trong sáu năng lực thành phần của năng lực giải quyết vấn đề NLGQVĐ. Xu thế đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực cho học sinh đã được nhiêu nước quan tâm và nghiên cứu trong đó có Năng lực đề xuất và lựa chọn giải pháp trong nhóm năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo giải quyết vấn đề. Vào đầu những năm 1970 và đầu những năm 1980 tại các trường đại học ở Minnesota của Mỹ nhiều giảng viên vật lý bắt đầu có mong muốn cải thiện việc giảng dạy của mình theo hướng phát triển năng lực GQVĐ cho sinh viên, với mong muốn là hiểu được những khó khăn mà sinh viên gặp phải trong việc giải quyết các vấn đề vật lý và điều này thể hiện qua bài báo của nhóm tác giả McDermott & Redish, “Physics Education Research” 1999 [29]. Có thể nói, việc nghiên cứu một cách có hệ thống vấn đề phát triển năng lực GQVĐ cho HS trong DH Vật lí đã trở thành một lĩnh vực nghiên cứu mới của nghiên cứu giáo dục Vật lí.

Và từ đây bắt đầu có nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu đến vấn đề phát triển NLGQVĐ cho HS trong DH vật lí như Thomas M. Ngoài ra, còn có nhiều tác giả khác cũng quan tâm nghiên cứu đến vấn đề này như Larkin, Hambrick, Engle,… Tại Việt Nam Ở Việt Nam, quan điểm DH theo hướng phát triển năng lực đã được Bộ Giáo dục triển khai vào đầu năm 2013-2014 ở gần 2000 trường tiểu học và các cấp học phổ thông coi đây là nhiệm vụ trọng tâm của năm học này. 5 c Bên cạnh đó, việc phát triển NLGQVĐ cho HS đang rất được chú trọng và đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này. Một trong số đó là đề tài “Tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh trong dạy học chương Từ trường và Cảm ứng điện từ Vật lí 11- Thpt theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề với sự hỗ trợ của máy tính” [11].

Dương Thị Hồng Hạnh với luận văn “ Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS thông qua dạy học chương Sự điện li- Hóa 11 nâng cao” của Lương Thị Lệ Hằng [10]. Tuy nhiên, có thể nói hiện nay vấn đề phát triển năng lực đề xuất và lựa chọn giải pháp cho HS trong dạy học Vật lí ở trường THPT, chưa được quan tâm, nghiên cứu một cách đầy đủ. Cụ thể, chưa có công trình nào nghiên cứu về vấn đề phát triển năng lực đề xuất và lựa chọn giải pháp cho HS trong dạy học bài “Khúc xạ ánh sáng” Vật lí 11-THPT.2 NĂNG LỰC ĐỀ XUẤT VÀ LỰA CHỌN GIẢI PHÁP CỦA HỌC SINH THPT Theo chương trình giáo dục phổ thông chương trình tổng thể [3], yêu cầu cần đạt của HS THPT về cả phẩm chất và năng lực. Các năng lực cốt lõi bao gồm những năng lực chung và năng lực chuyên môn.

Các năng lực chung bao gồm: *Năng lực tự chủ và tự học Tự lực; Tự khẳng định và bảo vệ quyền, nhu cầu chính đáng; Tự kiểm soát tình cảm, thái độ, hành vi của mình; Tự định hướng nghề nghiệp; Tự học, tự hoàn thiện * Năng lực giao tiếp và hợp tác Xác định mục đích, nội dung, phương tiện và thái độ giao tiếp; Thiết lập, phát triển các quan hệ xã hội, điều chỉnh và hóa giải các mâu thuẫn; Xác định mục đích và phương thức hợp tác; Xác định trách nhiệm và hoạt động của bản thân; Xác định nhu cầu và khả năng của người hợp tác; Tổ chức và thuyết phục người khác; Đánh giá hoạt động hợp tác; Hội nhập quốc tế. 6 c * Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo Nhận ra ý tưởng mới; Phát hiện và làm rõ vấn đề; Hình thành và triển khai ý tưởng mới; Đề xuất, lựa chọn giải pháp; Thực hiện và đánh giá giải pháp giải quyết vấn đề; Tư duy độc lập. Từ những năng lực thành phần của năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho thấy, phát triển năng lực đề xuất và lựa chọn giải pháp là một khâu rất quan trọng của năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh. Theo định hướng nghiên cứu và khuôn khổ khoá luận, một số khái niệm cơ bản được đề cập trước khi tìm trình bày về các đặc điểm về năng lực của HS THPT.

Các khái niệm *Năng lực Khái niệm về năng lực đã được nhiều nhà nhà nghiên cứu giáo dục nghiên cứu; trong đó, có Howard Gardner (1999), F.Weinert (2001),… Trong số đó, khái niệm của F.Weinert có vẻ như khá bao quát về năng lực mà tôi đã tham khảo nội dung so với các khái niệm đã được trình bày của các nhà nghiên cứu khác.Weinert thì Năng lực được hiểu như là những kĩ năng kĩ xảo học được hoặc sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng như sự sẵn sàng về động cơ xã hội…và khả năng vận dụng các cách giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linh hoạt [26, tr. Với khái niệm trên nghĩa là: Khi đứng trước một vấn đề cần giải quyết HS có khả năng huy động những kiến thức,kĩ năng, kĩ xảo mà bản thân tích lũy được hoặc là sẵn có để giải quyết vấn đề một cách hiệu quả nhất. Bên cạnh, các thành quả nghiên cứu về năng lực mà các nhà nghiên cứu ngoài nước đã công bố thì tại Việt Nam cũng có một số khái niệm đã được nêu ra. Trong đó, tôi rất đồng tình với khái niệm của Trần Trọng Thủy và Nguyễn Quang Uẩn (1998): “Năng lực là tổng hợp những thuộc tính độc đáo của cá nhân phù hợp với những yêu cầu đặc trưng của một hoạt động nhất định, nhằm đảm bảo việc hoàn thành có kết quả tốt trong lĩnh vực hoạt động ấy” [23, tr.

7 c * Tình huống có vấn đề “Tình huống có vấn đề là một trạng thái tâm lý của chủ thể nhận thức khi vấp phải một mâu thuẫn, một khó khăn về nhận thức. Mâu thuẫn và khó khăn đó vượt ra khỏi giới hạn tri thức đã có của chủ thể, bao hàm một điều gì đó chưa biết, đòi hỏi sự tìm tòi tích cực, sáng tạo” [16] Tương tự, với khái niệm trên nghĩa là: Khi chủ thể gặp phải một mâu thuẫn trong nhận thức hay tham gia giải quyết một vấn đề mà gặp khó khăn, mâu thuẫn không thể giải quyết được ngay bằng tri thức và những gì sẵn có của bản thân, mà phải chủ động, tích cực tìm tòi, sáng tạo mới giải quyết được vấn đề đó. * Năng lực giải quyết vấn đề Năng lực giải quyết vấn đề được Nguyễn Trọng Khanh trình bày như là khả năng cá nhân sử dụng hiệu quả các quá trình nhận thức, hành động và thái độ, động cơ, xúc cảm để giải quyết những tình huống có vấn đề mà ở đó, không có sẵn quy trình, thủ tục, giải pháp thông thường. * Năng lực đề xuất và lựa chọn giải pháp Như đã nêu ở phần đầu mục 1.2, năng lực đề xuất và lựa chọn giải pháp là một phần của năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo, nó được nảy sinh trong tình huống có vấn đề.

Người học đứng trước một vấn đề, nhất là trong các bài toán Vật lý, học sinh cần đưa ra các đề xuất, để chọn được hướng giải quyết vấn đề tốt nhất căn cứ vào mục tiêu đặt ra và các thông tin đã có cũng như thu thập được. Học sinh phân tích khả năng, xem xét điều kiện, đánh giá tính khả thi trên tất cả các giải pháp để lựa chọn ra một giải pháp tối ưu nhất. Đặc điểm năng lực của học sinh THPT - Năng lực chỉ có thể quan sát được qua hoạt động của cá nhân ở các tình huống nhất định. - Năng lực tồn tại dưới hai hình thức: Năng lực chung và năng lực chuyên môn[3].

8 c Năng lực chung được tất cả các môn học và hoạt động giáo dục góp phần hình thành, phát triển: năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo. Năng lực chuyên môn được hình thành, phát triển chủ yếu thông qua một số môn học và hoạt động giáo dục nhất định: năng lực ngôn ngữ, năng lực tính toán, năng lực tìm hiểu tự nhiên và xã hội, năng lực công nghệ, năng lực tin học, năng lực thẩm mỹ, năng lực thể chất. - Năng lực được hình thành và phát triển trong và ngoài nhà trường. Nhà trường được coi là môi trường chính thức giúp HS có được những năng lực cần thiết nhưng đó không phải là nơi duy nhất.

Những bối cảnh không gian không chính thức như: gia đình, cộng đồng, phương tiện thông tin đại chúng, tôn giáo và môi trường văn hóa… góp phần bổ sung và hoàn thiện năng lực cá nhân. - Năng lực và các thành phần của nó không bất biến mà có thể thay đổi từ sơ đẳng, thụ động tới năng lực bậc cao mang tính tự chủ cá nhân. - Năng lực được hình thành và phát triển liên tục trong suốt cuộc đời con người vì sự phát triển năng lực thực chất là làm thay đổi cấu trúc nhận thức và hành động cá nhân chứ không đơn thuần là sự bổ sung các mảng kiến thức riêng rẽ. Do đó năng lực có thể bị yếu hoặc mất đi nếu chúng ta không tích cực rèn luyện tích cực và thường xuyên.

- Các thành tố của năng lực thường đa dạng vì chúng được quyết định tùy theo yêu cầu kinh tế xã hội và đặc điểm quốc gia, dân tộc, địa phương. Năng lực của HS ở quốc gia này có thể hoàn toàn khác với một HS ở quốc gia khác [5].