CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỘ 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ KINH TẾ HỘ 1. Khái niệm Hộ là một khái niệm được định nghĩa dưới nhiều góc độ khác nhau. Từ điển ngôn ngữ học và một số từ điển chuyên ngành kinh tế, hộ được định nghĩa như sau: “Hộ là tất cả những người sống chung trong một mái nhà và nhóm người đó có cùng huyết tộc, có mối quan hệ với nhau và làm chung ăn chung”.
Thống kê Liên Hiệp Quốc khái niệm về hộ: “Hộ gồm những người sống chung dưới một mái nhà, cùng ăn chung, làm chung và có cùng một ngân quỹ ” Nhóm các học giả lý thuyết phát triển cho rằng: “Hộ là một hệ thống các nguồn lực tạo thành một nhóm các chế độ kinh tế riêng nhưng lại có mối quan hệ chặt chẽ và phục vụ hệ thống kinh tế lớn hơn”. Nói tóm lại những định nghĩa trên có thể xem “hộ” là một cơ sở kinh tế có các tư liệu sản xuất thuộc sở hữu gia đình, sử dụng chủ yếu sức lao động của gia đình để sản xuất và thường nằm trong hệ thống kinh tế lớn hơn, nhưng chủ yếu được đặc trưng bởi sự tham gia cục bộ vào các thị trường có xu hướng hoạt động với mức độ hoàn hảo không cao. Về mặt pháp lý, kinh tế hộ được thể hiện dưới hình thức hộ cá thể (hay hộ kinh doanh cá thể). Cơ sở pháp lý của loại hình hộ cá thể được thiết lập chính thức ở Nghị định 27-HĐBT của Hội đồng Bộ trưởng ngày 09/3/1998, theo Nghị định này thì Nhà nước công nhận sự tồn tại và các tác dụng tích cực lâu dài của thành phần kinh tế cá thể trong cơ cấu nền kinh tế quốc dân của nước ta.
Nhà nước tạo điều kiện thuận lợi cho thành phần kinh tế cá thể hoạt động, phát triển trong các lĩnh vực sản xuất công nghiệp, dịch vụ, xây dựng, vận tải với quy Luan van 10 mô ngành nghề thích hợp. Mọi công dân Việt Nam có vốn, có tư liệu sản xuất, có kỹ thuật chuyên môn, có sức lao động đều có quyền kinh doanh theo hình thức này trừ cán bộ, viên chức Nhà nước tại chức. Các đơn vị kinh tế cá thể thời kỳ này là những đơn vị kinh tế tự quản, có tư liệu sản xuất và vốn khác thuộc sở hữu người chủ đứng tên đăng ký kinh doanh, cá thể kinh doanh trên cơ sở hoàn toàn tự nguyện, chủ hộ kinh doanh có quyền xin nghỉ, sát nhập thành các đơn vị kinh tế tập thể, công ty hợp doanh, có quyền xin gia nhập các tổ chức liên kết liên doanh với các đơn vị kinh tế quốc doanh, các đơn vị kinh tế tập thể theo hình thức thích hợp. Các đơn vị kinh tế này được tổ chức theo những hình thức: Hộ cá thể; Hộ tiểu thủ công nghiệp; Xí nghiệp tư doanh.
Hộ cá thể, theo Nghị định có các điều kiện sau: Tư liệu sản xuất và các vốn khác thuộc quyền sở hữu của người đứng tên đăng ký kinh doanh, chủ đăng ký kinh doanh phải là người lao động trực tiếp; những người lao động khác phải là bố mẹ, vợ chồng, con hoặc những người thân khác có tên trong sổ đăng ký hộ khẩu của người đứng tên đăng ký kinh doanh; thu nhập sau khi đóng thuế thuộc quyền sở hữu của chủ hộ. Sau này Chính phủ ban hành một số Nghị định làm rõ hơn tính pháp lý của hộ cá thể. Tên gọi “Hộ kinh doanh cá thể” được ghi nhận tại hai Nghị định của Chính phủ về đăng ký kinh doanh là Nghị định số 02/2000/NĐ-CP ngày 03/12/2000 và Nghị định số 109/2004/NĐ-CP ngày 02/4/2004. Nghị định 109/2004/NĐ-CP định nghĩa: Hộ kinh doanh cá thể do một cá nhân hoặc hộ gia đình làm chủ, chỉ được đăng ký kinh doanh tại một địa điểm, sử dụng không quá mười lao động, không có con dấu và chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình đối với hoạt động kinh doanh (Điều 24, khoản 1).
Nghị định số 88/2007/NĐ-CP ngày 29/8/2007 của Chính phủ, định nghĩa: Hộ kinh doanh do một cá nhân là công dân Việt Nam hoặc một nhóm Luan van 11 người hoặc một hộ gia đình làm chủ, chỉ được kinh doanh tại một địa điểm, sử dụng không quá mười lao động, không có con dấu và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với hoạt động kinh doanh (Điều 36, khoản 1). Như vậy, kinh tế hộ được thể hiện dưới hình thức hộ cá thể là loại hình thực chất là kinh tế tư nhân có quy mô nhỏ, là đơn vị trực tiếp sản xuất kinh doanh, có thuê mướn lao động nhưng chưa thành lập doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp. Hộ cá thể tồn tại như một tất yếu và mang tính đặc thù của nền kinh tế nhỏ lẻ, đang phát triển ở trình độ thấp bắt nguồn từ nông nghiệp ở nước ta. Đặc điểm của kinh tế hộ Kinh tế hộ là hình thức kinh tế xuất hiện sớm nhất trong lịch sử và tồn tại khá phổ biến ở nước ta.
Vào thời kì phong kiến, do chính sách bế quan tỏa cảng và sự ảnh hưởng của Khổng giáo cũng như chế độ đại gia đình gia trưởng khiến thương mại không phát triển. Do vậy các hình thức kinh doanh có lẽ không được chú ý. Trong quan hệ buôn bán, hộ gia đình là thành phần chiếm số đông. Khi xây dựng nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu bao cấp, với chế độ công hữu hóa tư liệu sản xuất, tầng lớp thương nhân không có điều kiện để phát triển, chỉ còn lại là những người chạy chợ lo toan bát cơm manh áo hàng ngày và một số hộ kinh doanh nhỏ lẻ ở một số ngành nghề liên quan tới tiêu dùng.
Khi đường lối đổi mới được thực thi, tầng lớp thương nhân dần dà được hồi sinh mà trong đó trước tiên là các cá nhân kinh doanh hay là hộ kinh doanh cá thể. Như vậy xuất phát từ đặc điểm lịch sử cũng như từ những quy định mang tính pháp lý, kinh tế hộ mang những đặc điểm sau: Quy mô kinh doanh rất nhỏ: Đặc điểm này không xuất phát từ bản chất bên trong của hình thức kinh doanh này mà xuất phát từ các quy định của Luan van 12 pháp luật Việt Nam (Nghị định 88/2007/NĐ-CP) căn cứ vào số lượng lao động được sử dụng không quá 10 người. Do đó, nói rằng quy mô kinh doanh của loại hình hộ cá thể là rất nhỏ chủ yếu dựa vào lượng vốn bỏ ra kinh doanh và được so sánh với các loại hình kinh doanh khác cao hơn (như Công ty TNHH, Công ty Cổ phần,…). Hộ kinh doanh do một cá nhân là công dân Việt Nam hoặc một nhóm người hoặc một hộ gia đình làm chủ, chỉ được đăng ký kinh doanh tại một địa điểm, sử dụng không quá mười lao động, không có con dấu và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với hoạt động kinh doanh.
Hộ gia đình sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp, làm muối và những người bán hàng rong, quà vặt, buôn chuyến, kinh doanh lưu động, làm dịch vụ có thu nhập thấp không phải đăng ký kinh doanh, trừ trường hợp kinh doanh các ngành, nghề có điều kiện. Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương quy định mức thu nhập thấp áp dụng trên phạm vi địa phương. Mức thu nhập thấp được quy định không được vượt quá mức khởi điểm chịu thuế thu nhập cá nhân theo quy định của pháp luật về thuế. Hộ kinh doanh có sử dụng thường xuyên hơn mười lao động phải đăng ký kinh doanh dưới hình thức doanh nghiệp.
Theo quy định tại Thông tư số 84/2008/TT-BTC ngày 30/9/2008 của Bộ Tài chính, và hướng dẫn thi hành Nghị định số 100/2008/NĐ-CP ngày 8/9/2008 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Thuế thu nhập cá nhân thì từ ngày 1/1/2009 sẽ bãi bỏ thuế thu nhập doanh nghiệp áp dụng đối với hộ gia đình, cá nhân kinh doanh và chỉ thu thuế thu nhập cá nhân. Trường hợp trong một hộ gia đình có nhiều người cùng tham gia kinh doanh nhưng chỉ có một người đứng tên trong đăng ký kinh doanh thì người đứng tên trong đăng ký kinh doanh là đối tượng nộp thuế. Vai trò của kinh tế hộ Với chủ trương phát triển kinh tế nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, vị trí và vai trò của thành phần kinh tế tư nhân nói chung, kinh tế hộ cá thể nói riêng dần được khẳng định một cách rõ nét, thể hiện ở các mặt sau: Kinh tế hộ khai thác và tận dụng có hiệu quả về vốn, các nguồn nguyên liệu ở từng địa phương. Phát triển kinh tế hộ sẽ tạo ra nguồn đầu tư quan trọng đóng góp vào quá trình tăng trưởng và phát triển của nền kinh tế quốc dân.
Đóng góp cho thu nhập quốc dân, tạo ra việc làm và tăng phúc lợi cho xã hội. Kinh tế hộ góp phần giải quyết việc làm cho số lao động bị mất việc do tác động của khủng hoảng kinh tế, giải tỏa chỉnh trang đô thị,… giúp ổn định an sinh xã hội. Điều này có ý nghĩa rất lớn cho người lao động, là giải pháp quan trọng giúp giảm bớt gánh nặng cho xã hội khi số lao động buộc phải thôi việc tăng lên. Ở thành thị, những người lao động bị mất việc, bị dạt ra từ các loại hình doanh nghiệp khác, sẽ được giải quyết công ăn việc làm tạm thời ở loại hình kinh tế hộ.
Kinh tế hộ góp phần duy trì và phát triển các ngành nghề truyền thống, qua đó sử dụng và phát huy kinh nghiệm sản xuất kinh doanh, kinh nghiệm quản lý sản xuất đã được tích lũy qua nhiều thế hệ, kết hợp tính truyền thống và tính hiện đại trong sản xuất. Đặc điểm cơ bản nhất của ngành nghề truyền thống là gắn chặt với kinh tế hộ và thực tế đã chứng minh kinh tế hộ phát triển thì các ngành nghề truyền thồng cũng phát triển. Kinh tế hộ giúp mạng lưới phân phối luân chuyển hàng hóa. Tuy nhiên đối với các hộ kinh doanh không cố định, mang tính chất lưu động (đặc biệt là những hộ bán hàng rong, vỉa hè,…) thì việc phân phối, luân chuyển hàng hóa rất nhanh chóng, đáp ứng tức thời nhu cầu người tiêu dùng.
Kinh tế hộ giữ vai trò hỗ trợ, bổ sung cho thành phần kinh tế tư nhân, Luan van 14 góp phần với kinh tế tư nhân tạo thành mối liên kết cùng hợp tác, cùng cạnh tranh với các thành phần kinh tế thuộc sở hữu Nhà nước để cùng phát triển.