CHƯƠNG 1 NHỮNG VẦN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG CHO VAY TIÊU DÙNG TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Hoạt động cho vay tiêu dùng tại các NHTM Việt Nam 1. Khái niệm Hoạt động cho vay thường được coi là hoạt động kinh doanh cơ bản nhất của ngân hàng thương mại. Cho vay là một quan hệ kinh tế trong đó ngân hàng chuyển cho chủ thể khác quyền sử dụng một lượng giá trị để sau một thời gian thu hồi về một lượng giá trị lớn hơn lượng giá trị ban đầu với những điều kiện mà hai bên thỏa thuận với nhau.
Hoạt động cho vay của Ngân hàng thương mại tại Việt Nam là quan hệ vay mượn dưới hình thức tiền tệ giữa một bên là Ngân hàng tổ chức chuyên kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ với một bên là các tổ chức hay cá nhân trong nền kinh tế. Xuất phát từ những quan niệm trên về hoạt động cho vay của NHTM chúng ta có thể hiểu hoạt động cho vay của các Ngân hàng thương mại Việt Nam như sau: “Hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại là một quan hệ chuyển nhượng quyền sử dụng vốn từ ngân hàng cho khách hàng trong một thời hạn nhất định với một khoản chi phí nhất định do các bên thỏa thuận”. Như vậy, các NHTM thực hiện cho vay vốn bằng tiền đối với các tổ chức kinh tế, cá nhân có nhu cầu vay để sử dụng vào mục đích sản xuất kinh doanh, tiêu dùng hoặc vào các mục đích hợp pháp khác. Tùy theo mục đích nghiên cứu, quản lý khác nhau mà người ta thường phân loại hoạt động cho vay ngân hàng thành nhiều loại, theo những tiêu thức khác nhau.
Các tiêu thức được sử dụng để phân loại này thường chỉ mang tính chất tương đối, đan xen với nhau. Ngày nay, hoạt động ngân hàng phát triển mạnh, nhiều hình thức cho vay mới của ngân hàng ra đời để áp ứng nhu cầu 5 ngày càng cao và đa dạng của nền kinh tế. Sau đây là một số tiêu thức phân loại hình thức cho vay của ngân hàng: - Căn cứ vào đối tượng khách hàng; - Căn cứ vào thời hạn cho vay; - Căn cứ vào tài sản bảo đảm; - Căn cứ vào hình thái giá trị trong quan hệ cho vay; - Căn cứ vào độ rủi ro; - Căn cứ vào phương thức vay vốn; - Căn cứ vào phương thức hoàn trả vốn; - Căn cứ vào mục đích sử dụng vốn; … Tuy nhiên, trong phạm vi luận văn của tôi để phục vụ mục đích nghiên cứu, chúng ta chỉ quan tâm đến việc phát triển hoạt động cho vay tiêu dùng tại Chi nhánh Ngân hàng Đầu tư & Phát triển Hà Nội. Cho vay tiêu dùng (CVTD) là các khoản cho vay nhằm tài trợ cho nhu cầu chi tiêu của người tiêu dùng bao gồm cá nhân và hộ gia đình.
Đây là một nguồn tài chính quan trọng giúp những người này trang trải nhu cầu nhà ở, đồ dùng gia đình và xe cộ… Bên cạnh đó, những chi tiêu cho nhu cầu giáo dục, y tế và du lịch… cũng có thể được tài trợ bởi cho vay tiêu dùng. Các NHTM Việt Nam hiện nay rất coi trọng phát triển loại hình cho vay này, bởi nó đóng vai trò quan trọng trong việc kích cầu tiêu dùng trong nền kinh tế, đẩy nhanh quá trình tái sản xuất đồng thời gián tiếp trở thành một công cụ điều tiết nền kinh tế của Nhà nước. Có rất nhiều quan niệm khác nhau về hoạt động cho vay tiêu dùng, tuy nhiên trong khuôn khổ luận văn có thể hiểu một cách đơn giản như sau: “Hoạt động cho vay tiêu dùng là hoạt động mà trong đó ngân hàng chuyển quyền sử dụng vốn tạm thời cho khách hàng là cá nhân và hộ gia đình với những điều kiện mà các bên thỏa thuận nhằm tài trợ cho một số mục đích tiêu 6 dùng hợp pháp của khách hàng dựa trên nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi vào một thời điểm nhất định”. Trong đó, ngân hàng là người cho vay còn khách hàng là người đi vay, thỏa thuận giữa hai bên được xác định dựa trên cơ sở hợp đồng tín dụng, trên hợp đồng tín dụng sẽ quy định cụ thể thời hạn cho vay, số tiền cho vay, lãi suất cho vay, phương thức trả gốc, lãi và tài sản đảm bảo… 1.
Mô hình cho vay tiêu dùng Thông qua hoạt động cho vay tiêu dùng của ngân hàng mà các khách hàng là các cá nhân và hộ gia đình có điều kiện sử dụng các hàng hóa dịch vụ trước khi họ có khả năng chi trả. Mô hình cho vay tiêu dùng được thể hiện thông qua rất nhiều phương thức khác nhau, cụ thể: 1. Căn cứ vào phương thức hoàn trả Dựa vào phương thức hoàn trả của khoản vay người ta chia ra thành các hình thức cho vay cụ thể như: - Cho vay trả góp: là hình thức cho vay, theo đó ngân hàng cho phép khách hàng trả gốc làm nhiều lần trong thời hạn cho vay đã thỏa thuận (thường theo tháng hoặc theo quý). Cho vay trả góp thường áp dụng đối với các khoản cho vay trung và dài hạn.
Những khoản vay này được dùng để mua sắm những tài sản có giá trị như nhà cửa, ô tô, máy móc thiết bị, các đồ dùng có giá trị trong sinh hoạt gia đình… Số tiền mỗi lần trả được tính toán sao cho phù hợp với nguồn thu nhập của khách hàng. Nhìn chung cách cho vay trả góp hiện nay đang được áp dụng một cách phổ biến. - Cho vay thấu chi: Là nghiệp vụ cho vay qua đó ngân hàng cho phép khách hàng vay được chi trội (vượt) trên số dư tiền gửi thanh toán của mình đến một giới hạn nhất định và trong khoảng thời gian xác định. Giới hạn này được gọi là hạn mức thấu chi.
Thấu chi là hình thức cho vay ngắn hạn, linh hoạt, thủ tục đơn giản, phần lớn là không đảm bảo và thường áp dụng cho các khách hàng có độ tín nhiệm cao, thu nhập đều đặn và kỳ thu nhập ngắn. 7 - Cho vay từng lần: Là các khoản vay ngắn hạn của cá nhân và hộ gia đình để đáp ứng nhu cầu tiền mặt tức thời và được thanh toán một lần khi khoản vay đáo hạn. Qui mô của các khoản vay này tương đối nhỏ, phần lớn các khoản vay này được dùng để chi trả cho các mục đích thiếu vốn tạm thời của các cá nhân và hộ gia đình trong trường hợp họ có nhu cầu đổi nhà, mua đồ gia dụng, xây sửa nhà…trong khi nhà cũ chưa bán được hoặc có giấy tờ có giá chưa đến hạn nhưng lại cần tiền để chi trả gấp… 1. Căn cứ vào đối tượng vay Việc thẩm định và xét duyệt cho vay đối với khách hàng chủ yếu dựa vào nguồn trả nợ của họ.
Vì vậy, việc phân loại khách hàng theo công việc và thu nhập sẽ thuận lợi cho ngân hàng trong việc thiết kế sản phẩm để phù hợp với mọi đối tượng vay và đảm bảo trả nợ ngân hàng đầy đủ và đúng hạn. - Phân loại khách hàng theo mức thu nhập + Những khách hàng có mức thu nhập thấp Thông thường nhu cầu vay vốn của những cá nhân này rất ít, thu nhập của họ không đủ trang trải cho các hàng hóa dịch vụ nhằm thỏa mãn những nhu cầu tiêu dùng đa dạng của mỗi cá nhân hoặc nuôi sống chính bản thân. Nếu những người này có cơ hội vay vốn để mua sắm các hàng hóa dịch vụ mang tính thiết yếu nhưng nằm ngoài khả năng chi trả của họ hoặc giúp tạo công ăn việc làm cho họ và gia đình là rất tốt. Tuy nhiên, ngân hàng cần có những biện pháp quản lý các món vay một cách phù hợp để tránh hiện tượng khách hàng không trả được nợ.
+ Những khách hàng có thu nhập trung bình Nhu cầu vay đối với nhóm người này có xu hướng tăng cao trong tương lai, chủ yếu sử dụng vào mục đích tiêu dùng trong sinh hoạt hoặc mua sắm những tài sản có giá trị như: nhà, căn hộ chung cư, sửa chữa nhà, họ muốn chi tiêu trước khi họ có được một nguồn thu nhập trong tương lai nhằm nâng cao đời sống. 8 + Những khách hàng có thu nhập cao Nhóm người này thường vay để chi trả cho các khoản sinh hoạt mang tính xa xỉ như: mua biệt thự, mua ô tô, các đồ dùng cao cấp… Đây chính là các đối tượng mà các ngân hàng đang quan tâm nhất trong việc mở rộng hoạt động cho vay tiêu dùng của mình. Nói chung nhu cầu vay của nhóm thu nhập trung bình và nhóm thu nhập cao chiếm tỷ trọng lớn trong tổng mức cho vay của các ngân hàng. Vì vậy, hai nhóm đối tượng này là mục tiêu chính của các NHTM đang hướng tới.
- Phân loại khách hàng theo tình trạng công việc hay lao động Thông thường nhu cầu vay của các cá nhân khác nhau phụ thuộc vào tình trạng tài chính của họ, hơn nữa tình trạng tài chính lại phụ thuộc vào vị trí công tác của họ hay công việc của các lao động cá nhân. Từ đó ta có thể xếp loại khách hàng theo tình trạng công việc hay lao động.: Những người làm công ăn lương: là những công nhân làm việc trong các doanh nghiệp và được hưởng lương theo tháng. Những người có công việc kinh doanh: Là chủ doanh nghiệp tư nhân, hộ kinh doanh cá thể, thu nhập của họ phụ thuộc vào công việc kinh doanh của họ. Những người hành nghề chuyên nghiệp: các chuyên gia tư vấn, kiến trúc sư, ca sĩ, bác sĩ… Những người làm nghề lao động tự do: những người buôn bán nhỏ, làm nghề thủ công, lao động thời vụ… Đối với những nhóm khác nhau có mức thu nhập cũng như sự ổn định về thu nhập khác nhau.
Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định cho vay của ngân hàng, nguồn trả nợ cả gốc và lãi của khách hàng. Căn cứ vào mục đích vay Căn cứ vào mục đích vay có thể chia ra các hình thức cho vay như: cho 9 vay mua nhà/ căn hộ chung cư, xây dựng nhà và sửa chữa nhà ở cho vay mua biệt thự, cho vay đầu tư nhà/văn phòng cho thuê, cho vay hoán đổi nhả, cho vay mua đồ gia dụng, cho vay đầu tư, kinh doanh chứng khoán, cho vay phát triển kinh tế tư nhân, cho vay tiêu dùng hợp pháp khác… 1. Căn cứ vào nguồn gốc của khoản nợ - Cho vay gián tiếp: Phần lớn cho vay của ngân hàng là cho vay trực tiếp.