CHƯƠNG 1 TONG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN, THUC TIEN VE PHÁT TRIEN DU LICH TÂM LINH 1. Tổng quan nghiên cứu về phát triển du lịch tâm linh Nồi bật trên bản đồ thế giới là một quốc gia ngàn năm văn hiến, sở hữu bề dày lịch sử và nền văn hoá lâu đời, cùng với rất nhiều danh lam thắng cảnh đẹp, nhiều những chiến tích, các vị anh hùng làm nên các chiến công lịch sử từ thời xa xưa, Việt Nam sở hữu thế mạnh đáng giá để phát triển ngành du lịch tâm linh mà khó quốc gia nào có được. Các sản pham du lịch tâm linh về tôn giáo, tín ngưỡng, văn hoá, các lễ hội dân gian được tổ chức quanh năm ở khắp các địa phương, các tỉnh thành. Kinh tế xã hội phát triển, kéo theo sự gia tăng cả về số lượng và chất lượng của nhu cầu con người, con người hướng tới “ăn ngon mặc đẹp” thay vì “ăn no mặc ấm”, khi điều kiện đủ đầy hơn, con người lại hướng đến giải quyết các nhu cầu, thoả mãn những mong cầu về cảm xúc, từ đó nhu cầu du lịch tâm linh cũng được phát triển theo và trở thành một nhu cầu phô biến, cần có trong đời sống hàng ngày.
Với xu hướng phát triển này của xã hội, du lịch tâm linh ngày càng được nhìn nhận tích cực ở khía cạnh xã hội và kinh tế. Du lịch tâm linh không còn được coi là những quan niệm mê tin dị đoan. Bộ máy chính quyền địa phương và Nhà nước đã có những quan tâm định hướng phát triển du lịch tâm linh thức thời và nâng cao được đời sống người dân tại khu du lịch vừa bảo ton, tôn vinh được những nét đẹp truyền thống của ông cha ta. Có nhiều nghiên cứu đi trước về phát triển du lịch tâm linh ở nước ta trong các năm gần đây, có thê kê đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu: Những công bố về du lịch tâm linh trong nước, quốc tế và phát triển du lịch tâm linh ở Hà Nam Năm 2007, trong sách “Văn hoá du lịch Châu Á - Thái Lan” (Đất nước của nụ cười) - NXB Thế Giới của tác giả Vũ Thị Hạnh Quỳnh công bố đã mang lại cho người đọc một cái nhìn tổng quan về Thái Lan - một đất nước nổi bật tiêu biêu về Du lịch tâm linh.
Cuốn sách là câm nang hữu ích cho khách du lịch đến điểm du lịch tâm linh Thái Lan. Tuy nhiên nội dung sách dừng lại ở việc mô tả mà chưa tập trung nhiều vào phân tích thực trang du lịch ở Thái Lan, những điểm mạnh và điểm yếu của du lịch tâm linh Thái Lan chứ chưa đưa ra được cơ sở lý luận về phát triển du lịch tâm linh ở Thái Lan. Năm 2008 cuốn sách “Đi khắp Trung Quốc” - một câm nang du lịch tự hướng dẫn sinh thái nguyên bán thực tế được xuất bản bới Nhà xuất bản Bắc Kinh. Cuốn sách cung cấp rất nhiều thông tin về nhân văn, phong cảnh, địa lý và đặc biệt là các điểm du lịch tâm linh ít được biết đến.
Cuốn sách còn là một cuộc hành trình dọc khắp mọi miền Trung Quốc, mỗi độc giả khi đọc cuốn sách này đều có cảm giác như mình đang đi phiêu lưu cùng với tác giả. Năm 2009 trong luận văn “Kinh nghiệm phát triển Du lịch quốc tế của Thái Lan và những gợi ý cho Việt Nam” ngành Kinh tế thế giới và quan hệ kinh tế quốc tế - Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội của tác giả Nguyễn Minh Ngọc đưa ra những bài học về phát triển du lịch tâm linh ở Thái Lan - đất nước được mệnh danh là “Xứ sở chùa Vàng” với những bài học cho Việt Nam vận dụng. Nam 2010, trong Luan án: “Jim hiểu hoạt động du lịch văn hóa tâm linh của người Hà Nội ” của tác giả Đoàn Thị Thuỳ Trang công bố đã nêu bật được cơ sở lý luận về du lịch tâm linh, nhu cầu du lịch tâm linh của địa bàn Hà Nội. Nghiên cứu, tìm hiểu về các hoạt động du lịch tâm linh tiêu biểu trên địa bàn quận Đống Đa, Hà Nội.
Năm 2013, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp cùng với UNWTO đã tô chức: “Hội nghị quốc tế về Du lịch tâm linh vì sự phát triển bên vững” tại Ninh Bình. Qua các phần đối thoại và thảo luận sôi nồi giữa các diễn giả quốc tế tham dự cũng như các đại biểu trong nước, Hội nghị đã đúc rút được những ý tưởng, sáng kiến nhằm tăng cường các khuôn khổ, chính sách; thúc đây hợp tác với cộng đồng; bảo vệ và giữ gìn các giá trị truyền thống, xây dựng các quy định về sử dụng tài nguyên du lịch, sản phẩm du lịch tâm linh nhằm tăng cơ hội việc làm, tăng cường đa dạng hóa sản phẩm, bảo tồn giá trị văn hóa, khuyến khích giáo dục - dao tạo, nâng cao năng lực hiểu biết của cộng đồng trong việc quản lý du lịch. Năm 2014, NCS Nguyễn Thị Duy đã công bố luận án về: “Nghién cứu phát triển dụ lịch văn hóa tâm linh tỉnh Nam Định”. Luận án nêu ra những vấn đề lý luận về văn hóa tâm linh, du lịch tâm linh, thực trạng du lịch tâm linh của tỉnh Nam Định.
Cuối cùng, tác giả đề xuất một số giải pháp phát triển du lịch văn hóa tâm linh của tỉnh Nam Định. Năm 2015, Phân viện Nghiên cứu Phật học tại Hà Nội phối hợp với Trường Đại học Văn hóa Hà Nội tô chức hội thảo khoa học với chủ đề: “Quản lý hoạt động du lịch tâm linh trong bói cảnh hiện nay” tại chùa Phật Tích - Bắc Ninh. Hội thảo đã có một số tham luận tập trung vào các vấn đề liên quan tới du lịch nói chung và du lịch tâm linh nói riêng: bảo tồn di sản văn hóa gắn kết với phát triển du lịch, góp phần tạo chuyền biến tích cực về chất lượng du lịch tâm linh hiện nay; tăng cường quản lý hoạt động du lịch tâm linh góp phần thúc đây du lịch tăng trưởng và phát triển bền vững, bảo tồn và phát huy các giá trị đi sản văn hóa dân tộc trong phát triển kinh tế du lịch, đây mạnh phát triển nguồn nhân lực du lịch chất lượng cao đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế, một số vấn đề về du lịch tâm linh gắn với lễ hội ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Cùng năm 2015, hội nghị khoa học về phát triển du lịch tâm linh do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Tổng cục Du lịch chủ trì như: “Hội thao phát triển tuyến du lịch tâm linh Ha Nội — Hung Yên - Thái Bình - Nam Định - Ninh Bình - Hà Nam” đã t6 chức tai Ninh Bình.
Hội thảo được tổ chức nhằm lấy ý kiến đóng góp của các chuyên gia, các doanh nghiệp lữ hành về phát triển tuyến du lịch tâm linh Ha Nội — Hưng Yên — Thái Bình — Nam Định — Ninh Bình — Hà Nam, góp phan tạo ra các sản phâm du lich mới hap dẫn, đáp ứng được nhu cầu ngày càng cao của khách du lịch và thu hút thêm nhiều khách du lịch đến với các tỉnh này. Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Du lịch Ngô Hoài Chung nhắn mạnh, trong bối cảnh hội nhập du lịch quốc tế, du lịch Việt Nam đứng trước nhiều cơ hội thuận lợi và có những thách thức trong việc cạnh tranh điểm đến. Du lịch tâm linh là một trong những sản phẩm du lịch đang phát triển, nhận được nhiều sự quan tâm của khách du lịch và sự đầu tư của các nhà đầu tư chiến lược. Năm 2016, tac giả Trần Thị Bích Hạnh đã công bồ luận án về: “Phdt triển du lịch tâm linh ở Lạng Sơn” như một đề tài hay nghiên cứu về đặc điểm văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng của Lạng Sơn.
Từ đó tác giả đề xuất các biện pháp nhằm phát triển các khu du lịch tâm linh của tỉnh Lạng Sơn. Luận văn: “Nghiên cứu phát triển du lịch tâm linh ở tỉnh Tây Ninh” của tác giả Hồ Tiểu Bảo, 2017. Đề tài khái quát được văn hóa tâm linh ở Tây Ninh, nêu ra thực trang du lịch tâm linh ở Tây Ninh và các giải pháp phat triển du lịch ở Tây Ninh như: phát triển cơ sở vật chất, phát triển sản phẩm du lịch, phát triển nhân lực du lịch. Năm 2018, Nguyễn Trường Tân đã có công bố cuốn sách Cẩm nang du lich văn hóa tâm linh Việt Nam, NXB Thanh niên.
Cuốn sách giới thiệu đến bạn đọc nhiều vấn đề để lựa chọn rồi từ đó hoạch định cho mình những gi phải nhớ, phải làm, sẵn sàng ứng phó với những điều bat cập, dé chuyến du hành của bạn trở nên đầy hứng thú và hữu ích, những điều cần biết khi đi du lịch, những thông tin quan trọng về các địa chỉ cần đến, được chọn lọc và rút ra từ những nguồn sử liệu và các địa chỉ du lịch văn hóa — tâm linh trải khắp Việt Nam. Các tác phâm trên tuy chưa dé cập trực tiếp đến dé tài Du lịch tâm linh nhưng ban về van đề văn hoá tâm linh — đây là nguồn tài liệu bổ ích và là nên tảng cơ bản và quan trọng nhất dé tác giả có thé phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài Sách “Chan hưng Nhật Bản” của tác gia Clyde Prestowitz xuất bản năm 2018, Nhà xuất bản chính trị quốc gia sự thật mô tả một Nhật Bản hùng cường, vững mạnh với con đường đi lên trở thành một trong ba nền kinh tế lớn nhất thé giới. Góp phần vào nền kinh tế thịnh vượng ấy, không thé không ké đến ngành du lịch Nhật Bản, đặc biệt là du lich địa phương, du lịch tâm linh. Bài đăng ngày 27/02/2019 trên Tạp chí Giáo dục Việt Nam: “Cơn lốc cuộc đua xây chùa, dựng tượng và đề chế kinh doanh tâm linh ở Trung Quốc” đã khang định: “Một trong những đấu hiệu của sự bùng bổ với du lịch tâm linh tại Trung Quốc là “cơn sốt xây dựng tượng Phật trong vài thập kỉ qua”.
Nghiên cứu thống kê một cách chi tiết và thực tế Du lịch tâm linh ở Trung Quốc từ góc độ tiếp cận quản trị kinh doanh, phát triển kinh tế. Bài đăng “Bồ Đề Đạo Tràng - Ấn Độ: Du lich tâm linh, di tích và huyền thoại” của ThS.KTS Trần Đức Lộc trên tạp chí Kiến Trúc - Hội Kiến Trúc Sư Việt Nam ngày 06/05/2020 đã khái quát cội nguồn lịch sử khu Bồ Đề Đạo Tràng tại Ấn Độ và làm người đọc có cái nhìn rõ nét hơn về hành trình cải tạo tu bố biến Bồ Dé Đạo Tràng trở thành hiện thân của di tích và phat triển du lịch.