CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT 1. Khái niệm Khái niệm về thanh toán không dùng tiền mặt Thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) hiện là một phương thức thanh toán mới dựa trên nền tảng sự phát triển của thương mại điện tử và Internet, là xu hướng mới trong công cuộc công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước, và là một trong những đề án chung của Chính phủ nằm trong chuỗi đề án phát triển kinh tế xã hội hiện nay. Có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm thanh toán không dùng tiền mặt.
Tác giả Đặng Công Hoàn (2015) cho rằng: “TTKDTM là một hoạt động dịch vụ thanh toán được thực hiện bằng cách sử dụng các công cụ/phương thức thanh toán để bù trừ tiền từ tài khoản/hạn mức tiền của người phải trả sang tài khoản của người thụ hưởng hoặc được bù trừ lẫn nhau thông qua đơn vị cung ứng dịch vụ thanh toán”. Theo tác giả Trịnh Thanh Huyền (2012): “TTKDTM là việc thực hiện chức năng thanh toán của tiền tệ, bằng cách trích chuyển trên tài khoản hoặc bù trừ qua ngân hàng mà không phải sử dụng trực tiếp tiền mặt trong tài khoản thanh toán đó”. Nguyễn Thị Thùy Linh (2019) cho rằng thanh toán không dùng tiền (TTKDTM) là sự trích chuyển vốn tiền tệ từ tài khoản của người chi trả sang tài khoản của người được hưởng, hoặc bù trừ các khoản thanh toán giữa các đơn vị, cá nhân tham gia thanh toán với nhau thông qua ngân hàng, đảm bảo được tổ chức nhanh, chính xác thì luân chuyển vốn của mỗi tổ chức kinh tế nhanh, vốn được tận dụng cho sản xuất và lưu thông hàng hoá. Từ đó thúc đẩy sản xuất và lưu thông hàng hóa phát triển.
11 Các quan điểm trên cho thấy thanh toán không dùng tiền mặt là một hình thức vận động của tiền tệ, do ngân hàng cung ứng với vai trò đáp ứng nhu cầu thanh toán, thu hộ, chi hộ, chuyển tiền. của khách hàng mà không dùng đến tiền mặt. Khái niệm về dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt Dịch vụ thanh toán là việc cung ứng phương tiện thanh toán, thực hiện giao dịch thanh toán trong nước và quốc tế, thực hiện thu hộ, chi hộ và các loại dịch vụ khác của các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán theo yêu cầu của người sử dụng dịch vụ thanh toán. Theo quan điểm của cơ quan QLNN quy định tại Nghị định số 101/2012/NĐ-CP của Chính phủ ngày 22/11/2012 đưa ra cách nhìn: “Dịch vụ TTKDTM là dịch vụ thanh toán qua tài khoản ngân hàng và một số dịch vụ khác thực hiện thanh toán không qua tài khoản ngân hàng”.
Hay theo cách hiểu của tác giả Nguyễn Hoài Linh (2018): “Dịch vụ TTKDTM là loại hình dịch vụ được các ngân hàng thương mại cung cấp để khách hàng thanh toán hàng hóa và dịch vụ qua tài khoản của khách hàng mở tại ngân hàng mà không sử dụng đến tiền mặt”. Như vậy, có thể hiểu, dịch vụ TTKDTM là hình thức thanh toán sản phẩm, dịch vụ, hàng hóa không có sự tham gia của tiền mặt mà được thực hiện thông qua việc trích tiền từ tài khoản của bên chi trả sang tài khoản của bên thụ hưởng hoặc bằng cách thực hiện thanh toán bù trừ với sự tham gia của bên thứ ba trung gian là các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán và đây là hình thức thanh toán dần được ưa chuộng bởi tính thuận tiện, an toàn, chính xác và nhanh chóng đem lại hiệu quả cao cả trong việc tăng tốc độ chu chuyển vốn trong nền kinh tế mà còn đẩy mạnh tốc độ phát triển lưu thông hàng hóa và giảm khối lượng tiền mặt lưu thông trên thị trường; và cũng là yếu tố cần thiết căn bản để ổn định tiền tệ, chống và kiềm chế lạm phát, để đảm bảo hơn tính minh bạch và giảm tham nhũng. Đứng trước thực tế những đòi hỏi phát triển nền kinh tế hướng tới sự phát triển bền vững, hiệu quả, minh bạch và tuân theo các chuẩn mực hội nhập quốc tế. Việc phát triển dịch vụ TTKDTM nói chung và Dịch vụ TTKDTM cho đối tượng 12 dân cư là yêu cầu tất yếu để đưa nền kinh tế hướng tới nền kinh tế thị trường hiện đại, tạo ra sự thuận lợi cho hoạt động sản xuất kinh doanh và tiêu dùng của người dân.
Theo tác giả, phát triển dịch vụ TTKDTM cho khách hàng dân cư cần phải có sự cải thiện, đổi mới, tập trung vào phân khúc khách hàng phù hợp để hạn chế sự bất cập, đơn điệu, hình thức hướng tới việc tạo thuận lợi thực sự cho người dân trong quá trình sử dụng dịch vụ. Đặc điểm dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại ngân hàng thương mại Thanh toán không dùng tiền mặt là một sản phẩm phát triển tất yếu cho nền kinh tế hiện đại. Về cơ bản, TTKDTM có những đặc điểm như sau: Thứ nhất, không sử dụng tiền mặt để thanh toán hàng hóa và dịch vụ mà thực hiện thanh toán thông qua các phương thức thanh toán khác thông qua dịch vụ của NHTM. Thứ hai, sự vận động của tiền tệ có thể tách rời hoặc độc lập tương đối với sự vận động của hàng hóa và dịch vụ cả về không gian và thời gian.
Thứ ba, trong TTKDTM, tiền tệ xuất hiện không dưới vai trò là trung gian trao đổi, mà xuất hiện dưới vai trò là tiền ghi sổ (tiền ngân hàng) và được ghi chép trên các chứng từ sổ sách. Do đó TTKDTM yêu cầu mỗi bên tham gia phải có tài khoản tại các ngân hàng. Thứ tư, trong TTKDTM, vai trò của ngân hàng là đặc biệt quan trọng và không thể thiếu trong phương thức thanh toán này. Nếu như thanh toán bằng tiền mặt được thực hiện bằng mối quan hệ trực tiếp giữa người mua và người bán thì TTKDTM được thực hiện thông qua sự tham gia của ít nhất một ngân hàng.
Do đó, ngân hàng đóng vai trò không thể thiếu trong thanh toán chuyển khoản, và trở thành trung tâm thanh toán cho toàn xã hội. Vai trò thanh toán không dùng tiền mặt 1. Đối với ngân hàng TTKDTM góp phần tăng nhanh nguồn vốn của ngân hàng, mở rộng nghiệp vụ kinh doanh và các tổ chức tín dụng tập trung được nguồn vốn nhàn rỗi trong dân 13 cư để mở rộng việc cấp tín dụng ngân hàng. Ngân hàng có thể sử dụng một phần nguồn vốn từ tài khoản tiền gửi thanh toán để cho vay, mở rộng việc cấp tín dụng cho nền kinh tế.
Khi khách hàng gửi tiền vào ngân hàng không chỉ để hưởng lãi mà còn mua các dịch vụ ngân hàng và sử dụng các dịch vụ để phục vụ yêu cầu thanh toán của chính khách hàng. Vì vậy sức mạnh và khả năng cạnh tranh của các ngân hàng được đo bằng số lượng và chất lượng các dịch vụ ngân hàng trong đó có dịch vụ thanh toán. Cung cấp dịch vụ TTKDTM cho khách hàng và nền kinh tế tạo điều kiện cho các ngân hàng tăng thu nhập từ thu phí dịch vụ, nâng cao khả năng cạnh tranh và tạo sự phát triển bền vững. Ngoài ra, dựa vào nền tảng TTKDTM, ngân hàng sẽ kích thích các hoạt động dịch vụ ngân hàng liên quan phát triển như: dịch vụ thẻ, dịch vụ chuyển tiền điện tử, thanh toán trực tuyến… (Lê Thị Tuyết Hoa và cộng sự, 2010) 1.
Đối với khách hàng TTKDTM giúp người sử dụng giao dịch, thanh toán dễ dàng, tiện lợi. Các cá nhân và các tổ chức doanh nghiệp có thể sử dụng séc hoặc thẻ thanh toán khi họ mua hàng từ món hàng nhỏ nhất cho tới những món hàng có giá trị lớn mà không cần lúc nào cũng phải mang lượng tiền mặt lớn theo người. Ngoài ra, TTKDTM mang đến sự an toàn cho người sử dụng. Hạn chế được rất nhiều rủi ro có thể gặp phải như bị cướp, hoặc các mất mát khác do thiên tai, tai nạn… khi phải vận chuyển một lượng tiền lớn để thanh toán ở những nơi xa.
Mặt khác khi mở một tài khoản và sử dụng các hình thức TTKDTM qua ngân hàng, chủ tài khoản có thể yêu cầu cung cấp được bảng kê về thu nhập và chi tiêu của họ theo định kỳ hoặc theo yêu cầu, điều này đặc biệt hữu ích với cá nhân và đặc biệt với doanh nghiệp trong quản lý luồng tài chính vào ra của họ. Từ đó, người sử dụng có khả năng quản lý tài chính các khoản thu, khoản chi của mình (Lê Thị Tuyết Hoa và cộng sự, 2010) 1. Đối với nền kinh tế TTKDTM góp phần làm giảm lượng tiền mặt trên thị trường, thúc đẩy nhanh tốc độ thanh toán, tốc độ chu chuyển vốn và tiết kiệm được chi phí xã hội gắn liền 14 với việc in tiền, hủy tiền, hư hỏng, bảo quản, kiểm đếm. Từ đó giảm bớt những phí tổn to lớn của xã hội liên quan đến việc phát hành và lưu thông tiền mặt.
Trước hết là tiết kiệm chi phí in tiền, sau đó là những chi phí cho việc kiểm đếm, chuyên chở, bảo quản và hủy bỏ tiền cũ, rách. Khối lượng tiền cần thiết để thanh toán trong lưu thông có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Nếu TTKDTM tăng sẽ làm giảm khối lượng tiền mặt cần thiết. Khối lượng tiền mặt trong lưu thông giảm xuống, sẽ giảm được chi phí lưu thông mà chủ yếu là chi phí phát hành, bảo quản, kiểm đếm, cất giữ.
Giảm được chi phí này sẽ tạo điều kiện tốt để điều hoà lưu thông tiền tệ vì quá trình thanh toán này chịu sự giám sát trực tiếp hoặc gián tiếp của Ngân hàng Nhà nước. Một trong những yếu tố có ý nghĩa nhất của việc TTKDTM đó là sự công khai, minh bạch. Điều này liên quan đến công tác phòng chống tham nhũng, ngăn ngừa những hành vi không đúng quy định của pháp luật như việc né tránh nghĩa vụ nộp thuế và gian lận thuế, những giao dịch phi pháp nhằm che dấu những đồng tiền bẩn. Tóm lại, TTKDTM ra đời và phát triển trên cơ sở của nền kinh tế thị trường, là nhân tố thúc đẩy nền kinh tế hàng hóa phát triển.
Nó góp phần đẩy nhanh tốc độ quá trình tái sản xuất xã hội, phục vụ sản xuất và lưu thông hàng hoá. Trong nền kinh tế, bất kỳ một chu kỳ sản xuất và lưu thông hàng hóa nào đều bắt đầu bằng khâu thanh toán. Do vậy, phải tổ chức thanh toán nhanh gọn, chính xác vừa đảm bảo an toàn về vốn vừa rút ngắn được chu kỳ sản xuất, tăng tốc độ luân chuyển vốn.