Luận án về quá trình phát triển đạo tin lành ở Gia Lai từ 1986 đến 2016

Phân tích toàn diện Phát triển đạo tin lành ở Gia Lai (1986-2016): Một nghiên cứu toàn diện, đề xuất mô hình mới, nâng cao hiệu quả ứng dụng trong

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Quá Trình Phát Triển Đạo Tin Lành Ở Tỉnh Gia Lai Từ 1986 Đến 2016
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Gia Lai

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1.1. Nhóm các công trình nghiên cứu về đạo Tin Lành ở Việt Nam
• 1.1.1.1. Ở trong nước
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN ĐẠO TIN LÀNH Ở TỈNH GIA LAI TỪ 1986 ĐẾN 2004
• 3. CHƯƠNG 3: QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN ĐẠO TIN LÀNH Ở TỈNH GIA LAI TỪ 2005 ĐẾN 2016
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN ĐẠO TIN LÀNH Ở TỈNH GIA LAI TỪ 1986 ĐẾN 2016
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Giới thiệu về đạo Tin Lành và sự phát triển ở Gia Lai

Đạo Tin Lành là một tôn giáo có nguồn gốc từ phong trào cải cách tôn giáo ở châu Âu vào thế kỷ XVI. Tôn giáo này đã phát triển mạnh mẽ trên toàn cầu, mặc dù du nhập vào Việt Nam muộn hơn so với các tôn giáo khác. Từ những năm cuối thế kỷ XIX, đạo Tin Lành bắt đầu được truyền bá vào Việt Nam, với sự hình thành của Hội Truyền giáo phúc âm Liên hiệp (CMA). Đến năm 1911, CMA đã thiết lập cơ sở đầu tiên tại Đà Nẵng và mở rộng hoạt động lên Tây Nguyên, trong đó có tỉnh Gia Lai. Tính đến tháng 10-2016, tỉnh Gia Lai có 18 hệ phái và 127 chi hội, cho thấy sự phát triển đáng kể của đạo Tin Lành trong cộng đồng dân cư nơi đây. Sự phát triển này không chỉ ảnh hưởng đến đời sống tín ngưỡng mà còn tác động đến kinh tế - xã hội của các dân tộc thiểu số tại Gia Lai.

II. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của nghiên cứu này là phân tích một cách có hệ thống về quá trình phát triển của đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai trong giai đoạn 1986-2016. Nghiên cứu sẽ chỉ ra các đặc điểm, nguyên nhân phát triển và những ảnh hưởng của đạo Tin Lành đối với cộng đồng các dân tộc thiểu số. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm việc trình bày các yếu tố tác động đến sự phát triển của đạo Tin Lành, phân tích các biểu hiện của sự phát triển qua hai giai đoạn 1986-2004 và 2005-2016, cũng như rút ra những nhận định về ảnh hưởng của đạo Tin Lành đến đời sống xã hội tại Gia Lai. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp những cứ liệu lịch sử quan trọng cho việc hoạch định chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước.

III. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là quá trình phát triển của đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ năm 1986 đến năm 2016. Phạm vi nghiên cứu bao gồm địa giới hành chính của tỉnh Gia Lai và các đơn vị hành chính cấp huyện trong giai đoạn này. Mốc thời gian 1986 được chọn vì đây là thời điểm đạo Tin Lành bắt đầu phục hồi sau thời gian bị ngừng hoạt động. Nghiên cứu sẽ tập trung vào các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển, những biểu hiện và đặc điểm phát triển của đạo Tin Lành trong bối cảnh xã hội và chính trị của tỉnh Gia Lai.

IV. Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng nhiều nguồn tài liệu khác nhau, bao gồm các văn kiện của Đảng, tài liệu lưu trữ tại các cơ quan nhà nước và Hội thánh Tin Lành. Phương pháp nghiên cứu chủ yếu là phương pháp lịch sử và phương pháp logic, kết hợp với các phương pháp thống kê, điền dã và phỏng vấn. Việc áp dụng các phương pháp này giúp tái hiện bức tranh toàn cảnh về quá trình phát triển của đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai, từ đó rút ra những nhận định có giá trị về sự phát triển của tôn giáo này trong bối cảnh xã hội hiện đại.

V. Đóng góp của luận án

Luận án “Quá trình phát triển đạo Tin Lành ở Gia Lai từ 1986 đến 2016” sẽ có những đóng góp quan trọng về mặt khoa học và thực tiễn. Đầu tiên, luận án cung cấp một cái nhìn toàn diện về quá trình phát triển của đạo Tin Lành tại Gia Lai, từ đó giúp hiểu rõ hơn về các đặc điểm và nguyên nhân phát triển. Thứ hai, kết quả nghiên cứu sẽ bổ sung nguồn tư liệu quý giá cho việc nghiên cứu và giảng dạy về tôn giáo tại Việt Nam. Cuối cùng, luận án sẽ góp phần vào việc hoạch định chính sách tôn giáo, đặc biệt là đối với đạo Tin Lành, trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Gia Lai.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đạo Tin Lành là một nhánh tôn giáo xuất hiện từ phong trào cải cách tôn giáo tại châu Âu vào thế kỷ XVI. So với các tôn giáo ngoại nhập khác tại Việt Nam, đạo Tin Lành có lịch sử du nhập muộn hơn (đầu thế kỷ XX thông qua Hội Truyền giáo Phúc âm Liên hiệp - CMA). Tại tỉnh Gia Lai, mặc dù không phải là địa bàn đạo Tin Lành đặt chân đến sớm nhất ở khu vực Tây Nguyên, nhưng đây lại là địa phương có tốc độ gia tăng tín đồ nhanh chóng, đặc biệt trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS). Tính đến tháng 10 năm 2016, toàn tỉnh Gia Lai đã ghi nhận sự hiện diện của 18 hệ phái Tin Lành với số lượng tín đồ lên tới trên 127.000 người, tạo nên những tác động sâu sắc đến đời sống tâm linh, văn hóa - xã hội và quản lý nhà nước tại địa phương.

Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu về đạo Tin Lành ở phạm vi cả nước hoặc khu vực Tây Nguyên dưới các lăng kính tôn giáo học, triết học hay an ninh - chính trị, song việc nghiên cứu toàn diện, có hệ thống quá trình phát triển của đạo Tin Lành tại riêng địa bàn tỉnh Gia Lai dưới góc độ khoa học lịch sử vẫn còn là một khoảng trống. Do đó, đề tài luận án tiến sĩ "Quá trình phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ 1986 đến 2016" thuộc chuyên ngành Lịch sử Việt Nam đã được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống học thuật này.

Mục đích nghiên cứu của luận án là phân tích có hệ thống và toàn diện quá trình phát triển của đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai giai đoạn 1986–2016; từ đó rút ra các đặc điểm, nguyên nhân phát triển và những ảnh hưởng của tôn giáo này đối với cộng đồng các dân tộc thiểu số tại địa phương; đồng thời cung cấp các cứ liệu lịch sử phục vụ công tác hoạch định và thực thi chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cơ bản:

1. Trình bày các yếu tố tác động đến sự phát triển của đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai.
2. Phân tích và trình bày những biểu hiện của sự phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai qua hai giai đoạn: 1986–2004 và 2005–2016.
3. Rút ra đặc điểm, nguyên nhân phát triển và những ảnh hưởng của đạo Tin Lành đối với đời sống xã hội của đồng bào các dân tộc ở tỉnh Gia Lai.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là quá trình phát triển của đạo Tin Lành trên địa bàn tỉnh Gia Lai từ năm 1986 đến năm 2016.

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể như sau:

• Phạm vi không gian: Địa giới hành chính tỉnh Gia Lai tính đến năm 2016 gồm 17 đơn vị hành chính cấp huyện (thành phố Pleiku, thị xã An Khê, thị xã Ayun Pa và 14 huyện: Chư Păh, Ia Grai, Chư Prông, Đức Cơ, Chư Sê, Mang Yang, Đăk Đoa, K'Bang, Kông Chro, Đăk Pơ, Ia Pa, Phú Thiện, Krông Pa, Chư Pưh). Luận án theo dõi sát các mốc điều chỉnh địa giới hành chính của tỉnh từ năm 1986 đến năm 2016.

Năm	Sự thay đổi đơn vị hành chính cấp huyện tại tỉnh Gia Lai	Tổng số đơn vị
1986	Gồm các đơn vị: Pleiku, Ayun Pa, Krông Pa, Chư Sê, K'Bang, Mang Yang, An Khê, Chư Prông, Chư Păh	9 huyện, thị
1988	Thành lập huyện Kông Chro từ một số vùng tách ra từ huyện An Khê	10 huyện, thị
1991	Chia tách tỉnh Gia Lai – Kon Tum thành hai tỉnh Gia Lai và Kon Tum; thành lập huyện Đức Cơ từ một phần huyện Chư Păh và Chư Prông	11 huyện, thị
1996	Chia huyện Chư Păh thành hai huyện: Chư Păh và Ia Grai	12 huyện, thị
2000	Chia huyện Mang Yang thành hai huyện: Mang Yang và Đắk Đoa	13 huyện, thị
2002	Chia huyện Ayun Pa thành hai huyện: Ayun Pa và Ia Pa	14 huyện, thị
2003	Thành lập thị xã An Khê; thành lập huyện Đắk Pơ (đổi tên từ phần còn lại của huyện An Khê)	15 huyện, thị
2007	Thành lập thị xã Ayun Pa; phần huyện Ayun Pa cũ đổi tên thành huyện Phú Thiện	16 huyện, thị
2009	Chia huyện Chư Sê thành hai huyện: Chư Sê và Chư Pưh (ổn định đến năm 2016)	17 huyện, thị

• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 1986–2016. Năm 1986 được chọn làm mốc bắt đầu vì sau giai đoạn bị ngừng hoạt động, đạo Tin Lành ở Gia Lai bắt đầu phục hồi và có sự gia tăng số lượng tín đồ (năm 1982 có 8.681 tín đồ, đến năm 1986 số tín đồ tăng lên khoảng 12.000 người). Mốc năm 2016 đánh dấu chặng đường 30 năm đổi mới của đất nước và địa phương. Mốc năm 2005 được dùng làm điểm phân kỳ giữa hai giai đoạn nghiên cứu (1986–2004 và 2005–2016) do gắn liền với sự ra đời của Chỉ thị số 01/2005/CT-TTg ngày 04-02-2005 của Thủ tướng Chính phủ "Về một số công tác đối với đạo Tin Lành". Ngoài ra, luận án mở rộng khảo sát giai đoạn lịch sử trước năm 1986 để làm rõ nguồn gốc du nhập.
• Phạm vi nội dung: Khảo cứu các nhân tố tác động, các biểu hiện phát triển (tín đồ, chức sắc, cơ sở thờ tự, tổ chức hệ phái, sinh hoạt đạo), đặc điểm, nguyên nhân và tác động của đạo Tin Lành đối với đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội tại Gia Lai.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân chia theo các nhóm nghiên cứu trong nước, nghiên cứu nước ngoài và các công trình chuyên biệt về tỉnh Gia Lai:

1. Các công trình nghiên cứu trong nước:

• Giai đoạn trước năm 1986: Số lượng công trình còn hạn chế, chủ yếu là khảo cứu và hồi ký của các mục sư, học giả theo đạo Tin Lành như: Phạm Xuân Tín với Tôn chỉ của Hội thánh Tin Lành Việt Nam (1957), Tìm hiểu Hội thánh Tin Lành Việt Nam (1957), Lịch sử Hội thánh Tin Lành Việt Nam (1962); Đỗ Hữu Nghiêm với luận văn Thạc sĩ Phương pháp truyền giáo của Tin Lành giáo tại Việt Nam (1968); Lê Văn Thái với hồi ký Bốn mươi sáu năm chức vụ (1971); Lê Hoàng Phu với luận án Tiến sĩ Thần học Lịch sử Hội thánh Tin Lành Việt Nam 1911-1965 (1972, xuất bản 1974, tái bản 2011). Các bài viết trên tạp chí Thánh Kinh báo, Hừng Đông, Tạp chí Truyền giáo, nghiên cứu của Trương Văn Tốt và R. Raimer (1971), các bài khảo cứu của Phạm Xuân Tín (1967, 1972) đã phản ánh bức tranh truyền giáo thời kỳ đầu.
• Giai đoạn sau năm 1986: Các công trình nghiên cứu phát triển phong phú hơn, tiêu biểu gồm có hồi ký của Phạm Xuân Tín (Tìm gặp Đấng Chân Thần - 1990, tự truyện Hạt giống - The seen - 2012); Phạm Văn Năm (Dâng trọn cuộc đời - hồi ký 55 năm phục vụ Chúa - 1995); Đỗ Hữu Nghiêm (Đạo Tin Lành du nhập vùng Nam Trường Sơn – Tây Nguyên - 1995). Hệ thống công trình của Nguyễn Thanh Xuân gồm Một số tôn giáo lớn ở Việt Nam (1992), Bước đầu tìm hiểu đạo Tin Lành trên thế giới và ở Việt Nam (2002), Đạo Tin Lành ở Việt Nam (2006) cùng nhiều bài báo chuyên ngành (2005–2007). Nhóm nghiên cứu lý luận và thực tiễn tôn giáo gồm có: Nguyễn Đức Lữ (Những đặc điểm cơ bản của một số tôn giáo lớn ở Việt Nam - 2005); Đặng Nghiêm Vạn với đề tài cấp Bộ (2001) và sách Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam (2007); Lại Đức Hạnh với đề tài cấp Bộ về an ninh trật tự (2001); Nguyễn Văn Nam với đề tài cấp Bộ (2003) và bài viết về thiết chế xã hội (2008); Hồ Tấn Sáng (2008); Ngô Văn Minh với đề tài cấp Bộ (2009) và các bài viết về phương pháp truyền giáo (2011), chính sách tôn giáo (2016); Đỗ Quang Hưng (2011); Đoàn Triệu Long (Đạo Tin Lành ở miền Trung – Tây Nguyên - 2013); công trình của Thái Phước Trường (2011) nhân 100 năm Tin Lành truyền đến Việt Nam; luận án Tiến sĩ của Nguyễn Xuân Hùng (2017) về quá trình truyền giáo giai đoạn 1911–1975. Ngoài ra, có các luận văn, luận án của Hà Xuân Nguyên (2001 - Kon Tum), Bùi Minh Hải (2007 - Đắk Lắk), Nguyễn Văn Lai (2012), Lê Hồng Phong (2014), Nguyễn Thị Ngà (2016).

2. Các công trình nghiên cứu của tác giả nước ngoài:

• E. Irwin (1937) với tác phẩm With Christ in Indo - China ghi chép giai đoạn 1911–1935;
• G. Smith với chuỗi ấn phẩm khảo cứu dân tộc học và truyền giáo tại Tây Nguyên: The Blood Hunters (1942), Gongs in the Night (1943), Missionary and Anthropology (1945), Victory in Vietnam (1965);
• Max Weber với công trình lý luận kinh điển Die protestantische ethik und der Geist des Kapitalismus (Bùi Văn Nam Sơn dịch);
• Jean Baubérot (2006) với Lịch sử đạo Tin Lành;
• Các luận án tiến sĩ tại Hoa Kỳ của Crump (2010) và Tu Thien Van Truong (2009).

3. Các công trình nghiên cứu trực tiếp về đạo Tin Lành tại tỉnh Gia Lai:

• Trần Xuân Thu (1995) với đề tài khoa học cấp Bộ về nguyên nhân, điều kiện phục hồi đạo Tin Lành trong đồng bào Gia-rai, Ba-na giai đoạn 1989–1994;
• Đoàn Triệu Long (2004) với luận văn Thạc sĩ về hoạt động truyền đạo trái phép tại Gia Lai và bài viết năm 2014 về tác động đến tín ngưỡng truyền thống;
• Nguyễn Thái Bình (2010) với luận án Tiến sĩ Triết học về thực hiện chính sách tôn giáo đối với đạo Tin Lành ở Gia Lai;
• Ngô Văn Minh (2014) với đề tài cấp cơ sở về hoạt động đạo Tin Lành sau đăng ký điểm nhóm và bài viết năm 2016 đánh giá 10 năm thực hiện Chỉ thị 01 tại Gia Lai;
• Thùy Liên với các bài viết năm 2007 và 2013 trên Tạp chí Công tác tôn giáo.

Khoảng trống nghiên cứu: Các công trình đi trước phần lớn tiếp cận ở tầm vĩ mô toàn quốc, tập trung vào góc độ triết học, tôn giáo học, an ninh trật tự hoặc công tác quản lý nhà nước; một số đề tài viết về Gia Lai bị giới hạn về khung thời gian (dừng lại ở năm 1994, 2004 hoặc 2014). Đến nay, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống và chuyên biệt về toàn bộ tiến trình lịch sử phát triển của đạo Tin Lành tại tỉnh Gia Lai xuyên suốt 30 năm đổi mới (1986–2016) dưới góc độ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

• Cơ sở phương pháp luận: Luận án được thực hiện dựa trên nền tảng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử theo học thuyết Mác – Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo; các quan điểm, đường lối, nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam về tín ngưỡng, tôn giáo và công tác tôn giáo trong thời kỳ đổi mới.
• Phương pháp nghiên cứu: Sử dụng phương pháp nghiên cứu chuyên ngành sử học kết hợp liên ngành với tôn giáo học. Hai phương pháp chủ đạo được áp dụng xuyên suốt là phương pháp lịch sử và phương pháp logic, cùng với sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hai phương pháp này nhằm dựng lại tiến trình vận động cụ thể của sự kiện trong mối liên hệ bản chất. Bên cạnh đó, luận án vận dụng các phương pháp bổ trợ gồm: phương pháp thống kê, phương pháp điền dã thực địa, phương pháp sưu tầm, so sánh, đối chiếu, phân tích - tổng hợp tư liệu và phương pháp phỏng vấn nhân chứng lịch sử.
• Nguồn tài liệu/dữ liệu:
  1. Văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam và các văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước liên quan đến công tác tôn giáo và đạo Tin Lành (Nghị quyết 24-NQ/TW năm 1990, Nghị quyết 25-NQ/TW năm 2003, Pháp lệnh Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2004, Chỉ thị 01/2005/CT-TTg, các Thông báo 184-TB/TW, 255-TB/TW, 160-TB/TW, Quyết định 11/QĐ-TTg...).
  2. Tài liệu lưu trữ hành chính và chuyên môn tại các cơ quan: Ban Tôn giáo Chính phủ, Ban Chỉ đạo Tây Nguyên, Tỉnh ủy Gia Lai, UBND tỉnh Gia Lai, Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Gia Lai, Ban Tôn giáo tỉnh Gia Lai, Công an tỉnh Gia Lai, Thư viện Quốc gia Việt Nam, Thư viện tỉnh Gia Lai.
  3. Tài liệu từ Hội thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam) và các Chi hội Tin Lành trực thuộc trên địa bàn tỉnh Gia Lai.
  4. Các công trình chuyên khảo, kỷ yếu hội thảo khoa học, bài báo tạp chí chuyên ngành đã công bố của các học giả trong nước và quốc tế.
  5. Nguồn hồi ký, tự truyện của các mục sư, truyền đạo và tín đồ Tin Lành.
  6. Nguồn tư liệu khảo sát, điền dã thực tế tại các buôn làng trên địa bàn tỉnh Gia Lai.
  7. Nguồn dữ liệu phỏng vấn trực tiếp các nhân chứng lịch sử, chức sắc, chức việc và cán bộ phụ trách công tác tôn giáo.

Nội dung chính theo từng chương

Luận án có dung lượng gồm phần Mở đầu (5 trang), Kết luận (3 trang), Danh mục tài liệu tham khảo (15 trang), Phụ lục và 4 chương nội dung chính:

Chương 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương này tập trung phân tích, đánh giá toàn diện lịch sử nghiên cứu vấn đề ở trong và ngoài nước; phân loại thành các nhóm công trình nghiên cứu về đạo Tin Lành tại Việt Nam (giai đoạn trước và sau năm 1986), các công trình của học giả quốc tế, và nhóm các công trình trực tiếp khảo cứu địa bàn tỉnh Gia Lai. Tác giả chỉ ra những thành tựu tư liệu quý báu mà các học giả tiền bối đã đạt được, đồng thời làm rõ những nội dung mà các nghiên cứu trước chưa đề cập sâu hoặc chưa mang tính hệ thống dưới góc độ sử học. Từ đó, luận án xác định rõ 3 nội dung trọng tâm cần giải quyết: làm rõ các nhân tố tác động đến quá trình phát triển đạo Tin Lành tại Gia Lai; trình bày các biểu hiện phát triển cụ thể qua hai giai đoạn lịch sử (1986–2004 và 2005–2016); phân tích sâu sắc các đặc điểm, nguyên nhân và tác động nhiều mặt của đạo Tin Lành đối với đời sống cộng đồng dân tộc thiểu số tại địa phương.

Chương 2. Quá trình phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ 1986 đến 2004

Chương 2 trình bày có hệ thống về nguồn gốc lịch sử, giáo lý và bối cảnh tự nhiên, xã hội tác động đến quá trình phát triển đạo Tin Lành ở Gia Lai trước năm 2004.

• Về nguồn gốc và giáo lý: Đạo Tin Lành tách ra từ Công giáo vào thế kỷ XVI gắn với cuộc cải cách của Martin Luther (năm 1517 công bố 95 luận đề tại Đức) và Jean Calvin (tại Thụy Sĩ). Luận án phân tích sự khác biệt về giáo lý, nghi lễ giữa Tin Lành và Công giáo:

Tiêu chí	Đạo Công giáo	Đạo Tin Lành
Nền tảng giáo lý	Kinh Thánh kết hợp với các Nghị quyết Công đồng và Quyết định của Giáo hoàng	Duy nhất Kinh Thánh (Cựu ước và Tân ước) là chuẩn mực căn bản cho đức tin
Quyền giảng giải	Chỉ hàng giáo sĩ mới có quyền nghiên cứu và giảng giải Kinh Thánh	Mọi tín đồ và chức sắc đều bình đẳng trong việc đọc, hiểu và làm theo Kinh Thánh
Quan niệm về Đức Mẹ Maria	Tôn sùng, thờ lạy như Mẹ Thiên Chúa; tin bà đồng trinh trọn đời	Chỉ kính trọng, không thờ lạy; tin bà chỉ hoài thai mầu nhiệm và sinh thêm con sau Chúa Jesus
Quan niệm về các Thánh và Tranh tượng	Tôn sùng các Thánh, hành hương thánh địa; thờ phụng tranh ảnh, tượng thờ	Chỉ kính trọng tấm gương các Thánh; cấm thờ lạy tranh ảnh, hình tượng (xem là do tay người làm ra)
Thế giới sau cái chết	Tin có Thiên đàng, Địa ngục và Luyện ngục (nơi thanh tẩy linh hồn mắc tội nhẹ)	Tin có Thiên đàng và Địa ngục; không công nhận sự tồn tại của Luyện ngục
Nghi thức và sự cứu rỗi	Chú trọng các hình thức luật lệ, bí tích, nghi lễ phụng vụ chặt chẽ	Đề cao đức tin nội tâm ("sự cứu rỗi chỉ đến bởi đức tin"), nghi thức giản lược

• Về tiến trình truyền giáo vào Việt Nam và Tây Nguyên: Hội Truyền giáo Phúc âm Liên hiệp (CMA) do A.B. Simpson sáng lập đã thiết lập cơ sở đầu tiên tại Đà Nẵng năm 1911. Năm 1927, Đại Hội đồng lần IV lập ra Hội Tin Lành Đông Pháp (từ 1945 đổi tên thành Hội thánh Tin Lành Việt Nam). Năm 1954, giáo hội phân chia thành hai tổ chức hoạt động độc lập ở hai miền Nam - Bắc. Tại Tây Nguyên, công cuộc truyền đạo được đẩy mạnh từ năm 1926–1930; thành lập các trường Kinh thánh tại Buôn Mê Thuột, Đà Lạt (1947–1949) và thành lập địa hạt Thượng du (1951). Sau năm 1975, do một số chức sắc, tín đồ dính líu đến tổ chức phản động FULRO chống phá chính quyền, các hoạt động của đạo Tin Lành tại Gia Lai bị chính quyền cho ngừng hoạt động. Mặc dù vậy, đạo Tin Lành vẫn tiếp tục các sinh hoạt âm thầm và bắt đầu phục hồi từ năm 1986.
• Về điều kiện tự nhiên, dân cư và văn hóa Gia Lai: Theo số liệu điều tra dân số năm 2009, tỉnh Gia Lai có 38 nhóm dân tộc, trong đó người Kinh chiếm 56%, người Gia-rai chiếm 29,1%, người Ba-na chiếm 11,8% (3 nhóm này chiếm 97% dân số toàn tỉnh); các nhóm dân tộc thiểu số di cư phía Bắc chiếm khoảng 2,7%. Người Gia-rai tập trung chủ yếu ở các huyện phía nam và phía đông (chiếm 85% dân số Gia-rai toàn tỉnh), trong khi 80% người Ba-na sinh sống tại các huyện đông bắc (Kông Chro 66,9%, Mang Yang 57,8%, Đắk Đoa 36,6%, K'Bang 32,3%). Đời sống kinh tế nương rẫy, trình độ học vấn thấp, cùng quan niệm tín ngưỡng đa thần nguyên thủy ("vạn vật hữu linh", thờ cúng Yang, lễ bỏ mả) và thiết chế làng buôn truyền thống chi phối bởi già làng, luật tục đã tạo môi trường xã hội đặc thù cho sự phát triển của đạo Tin Lành.

Thành phần dân tộc tại tỉnh Gia Lai (Năm 2009)	Tỷ lệ dân số (%)	Địa bàn cư trú tập trung chủ yếu
Người Kinh	56,0%	Các đô thị, trung tâm huyện, dọc các trục quốc lộ
Người Gia-rai	29,1%	Các huyện phía Nam và Đông: Krông Pa (68,2%), Ia Pa, Phú Thiện, Ayun Pa, Chư Sê, Chư Prông, Chư Păh, Ia Grai, Đức Cơ
Người Ba-na	11,8%	Các huyện Đông Bắc: Kông Chro (66,9%), Mang Yang (57,8%), Đắk Đoa (36,6%), K'Bang (32,3%)
Các DTTS di cư phía Bắc (Thái, Tày, Nùng, Dao, Mông...)	2,7%	Định cư tập trung tại 3 huyện: Chư Prông (13,2%), Phú Thiện (8,9%), K'Bang (7,5%)
Các dân tộc khác	~0,4%	Rải rác trên địa bàn tỉnh

• Về chủ trương, chính sách: Giai đoạn 1986–2004, Đảng và Nhà nước có bước chuyển biến tư duy quan trọng với Nghị quyết số 24-NQ/TW (1990), khẳng định tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân và còn tồn tại lâu dài; tiếp đó là Nghị quyết số 25-NQ/TW (2003) của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX và Pháp lệnh Tín ngưỡng, tôn giáo (2004). Đối với đạo Tin Lành, các văn bản như Thông báo số 184-TB/TW (1998), Thông báo số 255-TB/TW (1999), Quyết định số 11/QĐ-TTg (2000), Thông báo số 160-TB/TW (2004) đã định hình nguyên tắc: không khuyến khích nhưng không cấm đoán, tạo điều kiện cho các sinh hoạt tôn giáo thuần túy, phân biệt tôn giáo thuần túy với các hoạt động lợi dụng tôn giáo như tổ chức phản động "Tin Lành Đê Ga".

Chương 3. Quá trình phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ 2005 đến 2016

Chương này phân tích quá trình phát triển của đạo Tin Lành tại Gia Lai gắn liền với việc triển khai Chỉ thị số 01/2005/CT-TTg ngày 04-02-2005 của Thủ tướng Chính phủ "Về một số công tác đối với đạo Tin Lành". Đây là văn bản pháp lý mang tính bước ngoặt, cho phép hướng dẫn và đăng ký sinh hoạt tôn giáo theo điểm nhóm cho các hệ phái và tín đồ chưa có nơi thờ tự hợp pháp.

• Sự phát triển về số lượng tín đồ, chức sắc và điểm nhóm: Sau khi thực hiện chủ trương đăng ký điểm nhóm, hoạt động tôn giáo của đồng bào Tin Lành từng bước đi vào nền nếp, hợp pháp. Số lượng tín đồ gia tăng nhanh chóng, đến tháng 10 năm 2016 đạt trên 127.000 tín đồ với 18 hệ phái khác nhau. Bộ máy chức sắc, chức việc được đào tạo và công nhận; cơ sở vật chất, nhà nguyện, điểm nhóm được tu bổ, xây dựng đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của quần chúng có đạo.
• Công tác quản lý nhà nước và ổn định an ninh chính trị: Chính quyền địa phương triển khai đồng bộ các chính sách dân tộc, tôn giáo, tạo sự chuyển biến căn bản trong nhận thức của chức sắc và tín đồ; đấu tranh loại trừ sự thao túng, kích động của các phần tử phản động FULRO và tà đạo "Tin Lành Đê Ga", giữ vững khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Chương 4. Một số nhận xét về quá trình phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ 1986 đến 2016

Chương 4 tổng kết các vấn đề có tính quy luật lịch sử:

• Đặc điểm phát triển: Phát triển nhanh chóng và tập trung chủ yếu trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ (Gia-rai, Ba-na); có sự đan xen phức tạp giữa nhu cầu tâm linh thuần túy với các yếu tố chính trị - xã hội; quá trình phát triển diễn ra song song giữa sự gia tăng số lượng tín đồ với sự phân hóa đa dạng về hệ phái.
• Nguyên nhân phát triển: Sự biến đổi sâu sắc về kinh tế - xã hội, sự mai một của các thiết chế văn hóa truyền thống tạo khoảng trống tâm lý; bản thân giáo lý, lối sống Tin Lành có tính chất bình đẳng, giản tiện, bài trừ các hủ tục tốn kém (như tục hiến tế súc vật, kiêng cữ nặng nề); sự chủ động truyền giảng của các hệ phái; sự đổi mới đúng đắn, cởi mở trong đường lối, chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước.
• Những ảnh hưởng đối với đời sống xã hội: Luận án chỉ rõ ảnh hưởng hai mặt. Về mặt tích cực: hình thành nếp sống văn minh, hạn chế tệ nạn xã hội (nghiện rượu, mê tín dị đoan), bài trừ các phong tục tập quán lạc hậu, thúc đẩy tương trợ lao động sản xuất. Về mặt tiêu cực và phức tạp: làm rạn nứt cấu trúc văn hóa làng buôn cổ truyền, xung đột với tín ngưỡng đa thần truyền thống, gây nguy cơ xói mòn một số di sản văn hóa phi vật thể bản địa; đồng thời luôn tiềm ẩn nguy cơ bị các thế lực thù địch lợi dụng nhằm chia rẽ dân tộc.

Kết quả và những đóng góp mới

1. Về mặt khoa học: Luận án là công trình nghiên cứu chuyên biệt, có hệ thống và toàn diện đầu tiên dưới góc độ Lịch sử Việt Nam về quá trình phát triển của đạo Tin Lành tại tỉnh Gia Lai xuyên suốt 30 năm (1986–2016). Công trình đã phục dựng bức tranh toàn cảnh về sự hình thành, phục hồi, biến đổi về quy mô tổ chức, tín đồ, chức sắc và phương thức sinh hoạt của đạo Tin Lành; từ đó khái quát những đặc điểm mang tính quy luật, lý giải các nguyên nhân phát triển và đánh giá khách quan những tác động nhiều chiều của hiện tượng tôn giáo này đối với cộng đồng các dân tộc thiểu số tại địa phương.
2. Về mặt thực tiễn: Luận án cung cấp hệ thống tư liệu lịch sử xác thực, có giá trị khoa học cho việc nghiên cứu, giảng dạy lịch sử Việt Nam hiện đại, lịch sử tôn giáo và dân tộc học tại các trường đại học, viện nghiên cứu. Đồng thời, các kết quả nghiên cứu đóng góp những căn cứ lịch sử và thực tiễn tin cậy phục vụ các cơ quan Đảng, Nhà nước trong việc tham mưu, hoạch định và hoàn thiện chính sách tôn giáo, tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước đối với đạo Tin Lành tại địa bàn chiến lược Gia Lai và toàn vùng Tây Nguyên.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu trong khung thời gian từ năm 1986 đến năm 2016 trên phạm vi địa giới hành chính tỉnh Gia Lai. Do đạo Tin Lành tại địa phương có nhiều hệ phái nhỏ chưa được công nhận tư cách pháp nhân và tính chất biến động phức tạp của các điểm nhóm sinh hoạt gia đình, việc tiếp cận nguồn dữ liệu thống kê tuyệt đối của một số hệ phái ngoài Hội thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam) ở giai đoạn đầu đổi mới còn gặp khó khăn nhất định.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu cập nhật quá trình vận động của đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai sau năm 2016 khi Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 chính thức có hiệu lực thi hành; thực hiện các nghiên cứu so sánh liên tỉnh giữa Gia Lai với các địa bàn trọng điểm khác ở Tây Nguyên (như Đắk Lắk, Lâm Đồng, Kon Tum, Đắk Nông) hoặc khu vực miền núi phía Bắc.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao đối với:

• Các nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên và giảng viên chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Tôn giáo học, Dân tộc học, Văn hóa học và Triết học.
• Cán bộ làm công tác lãnh đạo, quản lý, cán bộ chuyên trách công tác tôn giáo, dân tộc thuộc Ban Tôn giáo, Ban Dân vận, Mặt trận Tổ quốc và lực lượng an ninh các cấp.
• Phần có giá trị tham khảo sâu sắc nhất là Chương 2 và Chương 3 với hệ thống tư liệu lịch sử chi tiết về quá trình phục hồi, sự biến động địa giới hành chính, các chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước, cùng việc triển khai đăng ký sinh hoạt tôn giáo theo điểm nhóm tại cơ sở.

Câu hỏi thường gặp

1. Đạo Tin Lành du nhập vào Việt Nam và tỉnh Gia Lai từ thời điểm nào, do tổ chức nào truyền bá? Đạo Tin Lành bắt đầu được truyền bá vào Việt Nam bởi các giáo sĩ thuộc Hội Truyền giáo Phúc âm Liên hiệp (CMA) do A.B. Simpson sáng lập, xây dựng cơ sở đầu tiên tại Đà Nẵng vào năm 1911. Đối với vùng Tây Nguyên và tỉnh Gia Lai, tổ chức CMA và Hội thánh Tin Lành Việt Nam bắt đầu triển khai kế hoạch truyền đạo lên vùng đồng bào dân tộc thiểu số từ những năm 1926–1930.

2. Địa giới hành chính tỉnh Gia Lai đã có những lần điều chỉnh nào trong giai đoạn 1986–2016? Năm 1986, tỉnh gồm 9 huyện, thị. Qua các lần chia tách và thành lập mới vào các năm 1988 (thành lập huyện Kông Chro), 1991 (tách tỉnh Gia Lai - Kon Tum, lập huyện Đức Cơ), 1996 (lập huyện Ia Grai), 2000 (lập huyện Đắk Đoa), 2002 (lập huyện Ia Pa), 2003 (lập thị xã An Khê, huyện Đắk Pơ), 2007 (lập thị xã Ayun Pa, huyện Phú Thiện), và 2009 (lập huyện Chư Pưh), đến năm 2016 tỉnh Gia Lai có 17 đơn vị hành chính cấp huyện gồm 1 thành phố, 2 thị xã và 14 huyện.

3. Vì sao luận án chọn năm 2005 làm mốc phân kỳ giữa Chương 2 và Chương 3? Ngày 04-02-2005, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 01/2005/CT-TTg "Về một số công tác đối với đạo Tin Lành". Chỉ thị này đã mở ra bước ngoặt mới, tạo hành lang pháp lý cho việc đăng ký sinh hoạt tôn giáo theo điểm nhóm tại buôn làng, đưa hoạt động của đạo Tin Lành ở Gia Lai và Tây Nguyên sang một sắc thái hoàn toàn mới, chuyển từ trạng thái bị tạm ngừng hoạt động hoặc hoạt động tự phát sang hoạt động công khai, hợp pháp theo pháp luật.

4. Cơ cấu thành phần dân tộc tại tỉnh Gia Lai có đặc điểm gì nổi bật? Theo số liệu điều tra dân số năm 2009, Gia Lai có 38 nhóm dân tộc nhưng chỉ 3 nhóm đã chiếm tới 97% dân số toàn tỉnh (người Kinh chiếm 56%, người Gia-rai chiếm 29,1%, người Ba-na chiếm 11,8%). Người Gia-rai tập trung chủ yếu ở các huyện phía nam và phía đông (chiếm 85% dân số Gia-rai toàn tỉnh), người Ba-na tập trung ở các huyện đông bắc (chiếm 80% dân số Ba-na toàn tỉnh), và nhóm dân tộc thiểu số di cư phía Bắc chiếm khoảng 2,7%.

5. Luận án sử dụng những phương pháp nghiên cứu chính nào? Luận án vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, sử dụng phương pháp lịch sử và phương pháp logic làm chủ đạo, kết hợp với các phương pháp liên ngành và hỗ trợ như: phương pháp thống kê, điền dã thực địa, sưu tầm, so sánh, đối chiếu, phân tích văn bản và phỏng vấn nhân chứng lịch sử.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Quá trình phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ 1986 đến 2016" của tác giả là một công trình nghiên cứu khoa học lịch sử nghiêm túc, công phu và có hệ thống. Bằng việc xử lý nguồn tư liệu đa dạng từ văn khố, tài liệu lưu trữ chính quyền, hồ sơ giáo hội và điền dã thực địa, luận án đã làm sáng tỏ tiến trình 30 năm vận động của đạo Tin Lành trên địa bàn chiến lược Gia Lai qua hai giai đoạn bản lề (1986–2004 và 2005–2016). Công trình không chỉ đóng góp quan trọng vào việc bổ khuyết bức tranh lịch sử tôn giáo Việt Nam thời kỳ đổi mới mà còn cung cấp những cứ liệu thực tiễn quý báu phục vụ công tác quản lý nhà nước và xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc tại khu vực Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu (5 trang), Kết luận (3 trang), Tài liệu tham khảo (15 trang) và Phụ lục, luận án đƣợc kết cấu thành 4 chƣơng: Chƣơng 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Chƣơng 2. Quá trình phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ 1986 đến 2004 Chƣơng 3. Quá trình phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ 2005 đến 2016 Chƣơng 4.

Một số nhận xét về quá trình phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ 1986 đến 2016 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Nhóm các công trình nghiên cứu về đạo Tin Lành ở Việt Nam 1. Ở trong nước Giai đoạn trước năm 1986: Mặc dù đạo Tin Lành du nhập Việt Nam từ năm 1911, nhƣng cho đến trƣớc năm 1986, số lƣợng công trình nghiên cứu về tôn giáo này chƣa nhiều.

Trong giai đoạn này, ở Việt Nam chỉ có một số ấn phẩm, mà phần lớn là hồi ký, các công trình khảo cứu về đạo Tin Lành của các tác giả - sử gia ngƣời Việt quy ngƣỡng theo tôn giáo này và một vài tác giả bên ngoài, nhƣ: Phạm Xuân Tín, Đỗ Hữu Nghiêm, Lê Văn Thái, Lê Hoàng Phu. Trong đó, phải kể đến 03 cuốn sách của Mục sƣ Phạm Xuân Tín: Tôn chỉ của Hội thánh Tin Lành Việt Nam (1957), Tìm hiểu Hội thánh Tin Lành Việt Nam (1957), Lịch sử Hội thánh Tin Lành Việt Nam (1962). Các tác phẩm dựa vào nhiều nguồn tƣ liệu khác nhau để làm rõ quá trình du nhập đạo Tin Lành ở Việt Nam cũng nhƣ sự thành lập, cơ cấu tổ chức, mục đích và tôn chỉ của Hội thánh Tin Lành Việt Nam. Đỗ Hữu Nghiêm (1968), Phương pháp truyền giáo của Tin Lành giáo tại Việt Nam, luận văn Thạc sĩ Sử học, Đại học Văn khoa, Sài Gòn, đã trình bày khá chi tiết những phƣơng pháp truyền đạo Tin Lành ở Việt Nam của các giáo sĩ.

Qua hệ thống những phƣơng pháp này, chúng ta có thể thấy đƣợc những biến cố lịch sử, những khó khăn về chính trị và luật pháp của chính quyền thực dân lẫn văn hóa truyền thống mà các nhà truyền giáo gặp phải trong những ngày đầu đạo Tin Lành du nhập Việt Nam. Tuy nhiên, giai đoạn từ sau hiệp định Genève đƣợc kí kết (1954) tác giả chỉ khảo cứu trên lãnh thổ miền Nam Việt Nam. Lê Văn Thái (1971), Bốn mươi sáu năm chức vụ, Cơ quan Tin Lành xuất bản, Sài Gòn. Vốn là một nhân chứng có mặt ngay từ những ngày đầu tiên Hội thánh Tin Lành thành lập ở Việt Nam và là ngƣời đƣợc cử giữ nhiều chức vụ quan trọng trong Hội thánh, trong cuốn hồi kí của mình, Mục sƣ Lê Văn Thái đã ghi chép lại rất chi tiết từ quá trình tiếp xúc, tiếp nhận đạo Tin Lành cho đến khi trở thành 7 một mục sƣ và tham gia hoạt động truyền giáo.

Cùng với hoạt động truyền giáo là những dấu ấn của các giai đoạn hình thành và phát triển. Đặc biệt hơn, lần đầu tiên tác giả đề cập đến lập trƣờng của Giáo hội Tin Lành về lĩnh vực chính trị, cùng với đó là ứng xử của giới chức Tin Lành với các chính quyền trong những giai đoạn lịch sử. 46 năm chức vụ của Mục sƣ Lê Văn Thái cũng đề cập đến việc truyền giáo lên vùng DTTS, chủ yếu là vùng Tây Nguyên [125]. Lê Hoàng Phu (1974), Lịch sử Hội thánh Tin Lành Việt Nam 1911-1965, Trung tâm nghiên cứu Phúc âm xuất bản, Sài Gòn.

Đây là luận án Tiến sĩ Thần học của ông đƣợc bảo vệ thành công tại Đại học New York, Hoa Kỳ, năm 1972. Tác phẩm này đƣợc dịch sang tiếng Việt dùng làm sách giáo khoa trong chƣơng trình nghiên cứu Phúc Âm (TEE). Năm 2011 đƣợc NXB Tôn giáo xuất bản có kèm những hiệu đính, bổ sung đầy đủ phần chú thích của tác giả nhằm ghi dấu 100 năm Tin Lành vào Việt Nam. Với 430 trang sách, tác giả đã dày công sƣu tầm tƣ liệu từ các nguồn báo chí và tổng hợp tƣ liệu từ các địa hạt, các chi hội Tin Lành và các thƣ tịch trong văn khố của CMA, để từ đó hệ thống hóa lại các sự kiện, các giai đoạn lịch sử của đạo Tin Lành ở Việt Nam.

Với cách tiếp cận vấn đề đa chiều, nguồn sử liệu phong phú nên có thể khẳng định đây là công trình có giá trị về đạo Tin Lành ở Việt Nam [122]. Trong các sách báo, tạp chí của đạo Tin Lành nhƣ Thánh Kinh báo, Hừng Đông, Tạp chí Truyền giáo, Niềm tin;. chứa đựng khá nhiều số liệu về sự phát triển đạo Tin Lành tại các địa phƣơng. Các bài xã luận, các bài phóng sự hay khảo cứu về các chủ đề cụ thể theo từng năm tháng trong các tạp chí định kỳ đã bổ sung nhiều mảng tƣ liệu còn thiếu khi tìm hiểu về lịch sử của đạo Tin Lành tại Việt Nam.

Đáng chú ý trong giai đoạn từ 1967 đến 1975, trên các tạp chí định kỳ đã có những bài chuyên luận khá sâu sắc, có thể kể đến nhƣ: Phạm Xuân Tín giới thiệu về “Chƣơng trình truyền đạo sâu rộng”, một chiến lƣợc truyền giáo nổi tiếng trên thế giới lần đầu tiên áp dụng tại Việt Nam vào năm 1967 in trên Thánh Kinh Nguyệt San, số 341 (4). Năm 1972, Phạm Xuân Tín lại có bài khảo cứu công phu về chủ đề “Ƣu khuyết điểm nền Cơ Đốc giáo dục của HTTLVN”, trên Thánh Kinh Nguyệt San, số 399 (10). Cũng trên tờ Thánh Kinh Nguyệt San, số 390 năm 1971, hai tác giả Trƣơng Văn Tốt và R. Raimer đã công bố một nghiên cứu tuy ngắn gọn nhƣng rất đáng 8 chú ý với nhan đề “Hội thánh Tin Lành Việt Nam tăng trƣởng nhƣ thế nào?”.

Các số liệu mà các tác giả đƣa ra cùng với sự đánh giá và phân tích của họ về thực trạng trì trệ của công cuộc truyền giáo khiến cho nhiều nhà quan sát bất ngờ. Tuy còn khá ít, song các công trình trên đã phản ánh khái quát đƣợc quá trình du nhập và hoạt động của Tin Lành ở Việt Nam trƣớc năm 1986. Giai đoạn sau năm 1986: Từ sau ngày đất nƣớc thống nhất, việc nghiên cứu đạo Tin Lành vì những lý do khác nhau đã bị ngƣng trệ một thời gian. Phải đến năm 1990 mới xuất hiện cuốn hồi ký của Phạm Xuân Tín: Tìm gặp Đấng Chân Thần, sau đó vào năm 2012 là cuốn tự truyện Hạt giống - The seen.

Cuốn hồi ký và tự truyện ghi lại nhiều chi tiết về cuộc đời hoạt động truyền giáo của ông và gia đình tại vùng đồng bào DTTS tại Buôn Mê Thuột, Pleiku, Cheo Reo trƣớc những năm 60 thế kỷ XX cùng với công việc Hội thánh với tƣ cách là Phó Hội trƣởng Hội thánh Tin Lành Việt Nam trong một thời gian dài trƣớc năm 1975. Tác giả Nguyễn Thanh Xuân sau khi xuất bản cuốn Một số tôn giáo lớn ở Việt Nam vào năm 1992, trong đó đề cập một cách khái quát đạo Tin Lành ở Việt Nam về các phƣơng diện nhƣ lịch sử ra đời, quá trình du nhập, các đặc trƣng của đạo Tin Lành, đặc điểm đạo Tin Lành ở Việt Nam; việc hoạch định và thực thi các chính sách tôn giáo trong đó có đạo Tin Lành [167]. Năm 2002, Nguyễn Thanh Xuân tiếp tục xuất bản cuốn Bước đầu tìm hiểu đạo Tin Lành trên thế giới và ở Việt Nam, NXB Tôn giáo, Hà Nội. Với độ dày gần 600 trang, tác giả đã có những nghiên cứu chuyên biệt và cơ bản về đạo Tin Lành trên thế giới và ở Việt Nam từ hai góc độ lịch sử và tôn giáo.

Tác giả cũng đã dành toàn bộ chƣơng V để trình bày các hệ phái Tin Lành ở Việt Nam trƣớc năm 1975 [168]. Năm 2006, tác giả Nguyễn Thanh Xuân tiếp tục chủ biên công trình Đạo Tin Lành ở Việt Nam, NXB Tôn giáo, Hà Nội. Trên cơ sở bổ sung nhiều nguồn tƣ liệu mới, công trình đã đi vào phân tích và trình bày sâu hơn các giai đoạn truyền giáo của đạo Tin Lành tại Việt Nam và đặc biệt là việc truyền giáo vùng DTTS. Từ đó, đƣa ra một số nhận định, đánh giá về kết quả truyền giáo vào những vùng đất mới của Hội thánh Tin Lành Việt Nam [171].

Trong thời gian này, Nguyễn Thanh Xuân còn công bố các bài viết: “Một số điểm khác nhau giữa đạo Tin Lành và đạo Công giáo”, tạp chí Công tác tôn giáo, số 02-2005; “Một số vấn đề cần quan tâm khi nghiên cứu đạo Tin Lành”, tạp chí Công 9 tác tôn giáo, số 9-2006; “Vài nét khái quát về tôn giáo trong vùng đồng bào DTTS ở Việt Nam”, tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 02-2007. Phạm Văn Năm với cuốn hồi ký “Dâng trọn cuộc đời - hồi ký 55 năm phục vụ Chúa”, công bố năm 1995 đã thuật lại nhiều câu chuyện liên quan đến thời gian hoạt động truyền giáo cho đồng bào dân tộc Cơ-ho, X‟tiêng, Mạ tại vùng Di Linh, Lâm Đồng [115]. Năm 1995, tác giả Đỗ Hữu Nghiêm cho ra mắt cuốn Đạo Tin Lành du nhập vùng Nam Trường Sơn – Tây Nguyên, đã nghiên cứu quá trình du nhập và phát triển đạo Tin Lành ở vùng miền núi phía Nam Trƣờng Sơn – Tây Nguyên, lý giải những nguyên nhân cơ bản việc phát triển mạnh mẽ của đạo Tin Lành trong vùng đồng bào DTTS nói chung và ở Nam Trƣờng Sơn – Tây Nguyên nói riêng [119]. Từ đầu thế kỷ XXI đến nay, khi vấn đề đạo Tin Lành ở Việt Nam trở thành vấn đề “vừa mới, vừa lớn, vừa khó”, các nhà khoa học mới quan tâm nhiều đến nghiên cứu về đạo Tin Lành.

Thời kỳ này phải kể đến các ấn phẩm và công trình nghiên cứu của Nguyễn Đức Lữ, Nguyễn Xuân Hùng, Đặng Nghiêm Vạn, Hoàng Minh Đô, Lại Đức Hạnh, Nguyễn Văn Nam, Hồ Tấn Sáng, Ngô Văn Minh, Đỗ Quang Hƣng, Đoàn Triệu Long,. Nguyễn Đức Lữ (2005), Những đặc điểm cơ bản của một số tôn giáo lớn ở Việt Nam, NXB Tôn giáo, Hà Nội, đã chỉ rõ những đặc điểm của đạo Tin Lành ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, đó là: 1. Chủ yếu phát triển ở miền Nam trong thời kỳ 1954-1975; 2. Lấy truyền giáo là nội dung và chủ đích của mọi hoạt động; 3.

Phát triển chủ yếu trong hai đối tƣợng thị dân và đồng bào DTTS; 4. Có mối quan hệ quốc tế khá rộng rãi; 5. Các thế lực thù địch luôn tìm cách lợi dụng [100].