CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN ĐÀO TẠO NGHỀ CHO NGƯỜI LAO ĐỘNG 1. Cơ sở lý luận về đào tạo nghề và phát triển đào tạo nghề cho người lao động 1. Một số vấn đề chung về lao động 1. Khái niệm về lao động và nguồn lao động Lao động là hoạt động có mục đích của con người trong quá trình sản xuất, con người sử công cụ lao động tác động lên đối tượng lao động nhằm biến đổi các vật chất tự nhiên thành của cải vật chất cần thiết phục vụ cho lợi ích của con người.
Lao động là điều kiện chủ yếu cho tồn tại của xã hội loài người, là cơ sở của sự tiến bộ về kinh tế, văn hoá và xã hội, là nhân tố quyết định của bất cứ quá trình sản xuất nào. Con người với lao động sáng tạo của mình đang là vấn đề trung tâm của phát triển kinh tế - xã hội. Do đó, phải thực sự giải phóng sức sản xuất, khai thác có hiệu quả các tiềm năng thiên nhiên, trước hết giải phóng người lao động, phát triển kiến thức và những khả năng sáng tạo của con người. (Quyết định số 947/QĐ-UBND, ngày 18/12/2014 của UBND tỉnh Điện Biên về việc phê duyệt Quy hoạch phát triển ngành nghề nông thôn tỉnh Điện Biên đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030) Theo Bộ Luật Lao động năm 2012, nguồn lao động là dân số có khả năng lao động về cả trí lực và thể lực.
Hay nói cách khác đó là một phần dân cư đang làm việc hoặc không làm việc nhưng có khả năng lao động. Phần cơ bản của lao động là dân số trong độ tuổi lao động và được xác định bởi luật pháp của mỗi quốc gia. Đa số các nước trên thế giới độ tuổi lao động bắt đầu từ 14 đến 15 tuổi, còn tuổi về hưu trung bình là 60 đối với nữ và 65 đối với nam. Ở Việt Nam độ tuổi lao động được xác định đối với nam từ 15 đến 60, nữ từ 15 đến 55.
Vai trò của lao động Lao động có vai trò hết sức quan trọng, được thể hiện qua các mặt sau: 6 - Lao động là nguồn lực quan trọng, đảm bảo cho sự hoạt động của tất cả các ngành trong nền kinh tế quốc dân. - Lao động trong lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn tham gia vào sản xuất lương thực, thực phẩm đảm bảo nuôi sống con người và cho xuất khẩu. - Trong thời kỳ CNH-HĐH thì phát triển công nghiệp chế biến là rất quan trọng để nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm nông nghiệp. Lao động là nguồn lực quan trọng tham gia vào quá trình sản xuất nguyên liệu cho công nghiệp chế biến nông - lâm - thuỷ sản và các ngành nghề thủ công mỹ nghệ,.
- Lao động là thị trường tiêu thụ sản phẩm rộng lớn của các ngành trong nền kinh tế quốc dân. Đặc điểm của lao động Việt Nam hiện nay Theo tổng cục thống kê Việt Nam, lao động nước ta hiện nay có một số đặc điểm sau đây: + Việt Nam có nguồn lao động dồi dào, số lượng lao động tăng nhanh. Sơ bộ năm 2018, dân số Việt Nam là 95.435 người, chiếm 1,27% dân số thế giới. Trung bình mỗi năm, dân số Việt Nam tăng gần 1 triệu người và cũng có khoảng 1 triệu người gia nhập lực lượng lao động, điều này tạo ra áp lực khá lớn cho vấn đề tạo việc làm mới cho người lao động.
+ Phần lớn lao động làm việc trong khu vực nông nghiệp. Một trong những đặc điểm nổi bật nhất về lao động ở các nước đang phát triển là đa số lao động làm nông nghiệp. Dân số ở khu vực nông thôn có xu hướng giảm, nhưng dân số vẫn chủ yếu tập chung ở khu vực nông thôn (chiếm trên 60%). Năm 2018, tỷ lệ dân số ở nông thôn là 65,3%.
+ Còn một bộ phận lớn lao động chưa được sử dụng. Việc đánh giá tình trạng chưa sử dụng hết lao động phải được xem xét qua các hình thức biểu hiện của thất nghiệp - thất nghiệp hữu hình và thất nghiệp trá hình. Vấn đề giải quyết việc làm ở nước ta được xem là vấn đề kinh tế - xã hội rất tổng hợp và phức tạp. Trên phạm vi rộng, giải quyết việc 7 làm bao gồm những vấn đề liên quan đến phát triển nguồn lực và sử dụng có hiệu quả nguồn nhân lực; còn theo phạm vi hẹp, giải quyết việc làm chủ yếu hướng vào đối tượng và mục tiêu giảm tỷ lệ thất nghiệp, khắc phục tình trạng thiếu việc làm, nâng cao hiệu quả việc làm và tăng thu nhập.
+ Người lao động cần cù, chịu khó, sáng tạo và có kinh nghiệm sản xuất khá phong phú, có khả năng tiếp thu nhanh khoa học kỹ thuật; Tuy nhiên, lao động có trình độ kỹ thuật cao còn ít. + Năng suất lao động xã hội nói chung còn thấp; nhiều lao động chưa được qua đào tạo (chiếm khoảng 75%). Quỹ thời gian lao động còn chưa sử dụng hết; thu nhập của lao động chưa cao. Thực tế cho thấy, tình hình thiếu việc làm ở khu vực nông thôn hiện đang rất gay gắt: ngoài thời gian nông nhàn chưa được tận dụng (khoảng 35% thời gian lao động nông nghiệp), còn nhiều thanh niên hằng năm đến tuổi lao động không có việc làm.
Tình trạng lao động nông thôn kéo ra thành phố tìm việc làm ngày càng tăng đang gây ra rất nhiều khó khăn cho thành phố. Rõ ràng là rất cần tạo thêm nhiều việc làm cho lao động, thực hiện việc chuyển đổi cơ cấu lao động: giảm lao động sản xuất nông nghiệp, tăng lao động kinh doanh các ngành nghề ngay tại địa phương. Khái niệm về nghề và đào tạo nghề 1. Khái niệm nghề và chuyên môn Nghề là một lĩnh vực hoạt động lao động mà trong đó, nhờ được đào tạo, con người có được những tri thức, những kỹ năng để làm ra các loại sản phẩm vật chất hay tinh thần nào đó, đáp ứng được những nhu cầu của xã hội.
Còn chuyên môn là một lĩnh vực lao động sản xuất hẹp mà ở đó, con người bằng năng lực thể chất và tinh thần của mình làm ra những sản phẩm theo hướng phục vụ mục đích, yêu cầu và lợi ích của con người như giá trị vật chất (thực phẩm, lương thực, công cụ lao động…) hoặc giá trị tinh thần (sách báo, phim ảnh, âm nhạc, tranh vẽ…) với tư cách là những phương tiện sinh tồn và phát triển của xã hội. Khái niệm đào tạo nghề Hiện nay, có nhiều định nghĩa về đào tạo nghề (còn được gọi là dạy nghề): Tổ chức LĐ quốc tế (ILO - International Labour Organization) có định nghĩa “Đào tạo nghề là cung cấp cho người học những kỹ năng cần thiết để thực hiện tất cả các công việc liên quan đến nghề nghiệp họ được giao”. Theo Luật Đào tạo nghề năm 2006 thì: “Đào tạo nghề là hoạt động dạy và học nhằm trang bị kiến thức, kỹ năng và thái độ nghề nghiệp cần thiết cho người học để có thể tìm được việc làm hoặc tự tạo việc làm sau khi hoàn thành khóa học”. - Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) đưa ra khái niệm: đào tạo nghề là nhằm cung cấp cho người học những kỹ năng cần thiết để thực hiện tất cả các nhiệm vụ liên quan đến công việc, nghề nghiệp được giao.
Đào tạo nghề được hiểu là quá trình giáo dục kỹ thuật sản xuất cho người lao động làm cho lao động trở thành người có năng lực theo những tiêu chuẩn nhất định. Đây là một quá trình hoạt động có mục đích, có tổ chức nhằm hình thành và phát triển có hệ thống các tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, thái độ… để hoàn thiện nhân cách cho mỗi cá nhân, tạo tiền đề cho họ có thể hành nghề một cách có hiệu quả và năng suất. Như vậy, nội dung của đào tạo nghề bao gồm: trang bị các kiến thức lý thuyết cho học viên một cách có hệ thống và rèn luyện các kỹ năng thực hành, tác phong làm việc cho học viên trong phạm vi ngành nghề họ theo học nhằm giúp họ có thể làm một nghề nhất định. Mục tiêu đào tạo nghề là đào tạo nhân lực kỹ thuật trực tiếp trong sản xuất, dịch vụ có năng lực thực hành nghề tương ứng với trình độ đào tạo, có đạo đức, lương tâm nghề nghiệp, ý thức kỷ luật, tác phong công nghiệp, có sức khoẻ nhằm tạo điều kiện cho người học nghề sau khi tốt nghiệp có khả năng đi tìm việc làm, tự tạo việc làm hoặc học lên trình độ cao hơn, đáp ứng được yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
9 Đào tạo nghề bao gồm hai quá trình có quan hệ hữu cơ với nhau, đó là: - Hoạt động dạy nghề: Là quá trình giảng viên truyền thụ những kiến thức về lý thuyết và thực hành để các học viên có được một trình độ, kỹ năng, kỹ xảo, sự khéo léo, thành thục nhất định về nghề nghiệp. - Hoạt động học nghề: là quá trình tiếp thu những kiến thức về lý thuyết và thực hành của người LĐ để đạt được một trình độ nghề nghiệp nhất định (Ngọc Thị Hoài Thương, 2013). Tại Điều 3 trong Luật Giáo dục nghề nghiệp năm 2014, đào tạo nghề nghiệp là hoạt động dạy và học nhằm trang bị kiến thức, kỹ năng và thái độ nghề nghiệp cần thiết cho người học để có thể tìm được việc làm hoặc tự tạo việc làm sau khi hoàn thành khóa học hoặc để nâng cao trình độ nghề nghiệp. Hay nói theo cách khác, đào tạo nghề là quá trình tác động có mục đích, có tổ chức đến người học nghề để hình thành và phát triển một cách có hệ thống những kiến thức, kỹ năng và thái độ nghề nghiệp cần thiết nhằm đáp ứng nhu cầu của xã hội, trong đó có nhu cầu quốc gia, nhu cầu doanh nghiệp và nhu cầu bản thân người học nghề.
Khái niệm về phát triển đào tạo nghề cho lao động Phát triển đào tạo nghề cho lao động, đặc biệt là lao động nông thôn đã và đang là một hướng đi đúng đắn, góp phần nâng cao năng suất lao động và gia tăng thu nhập cho người lao động ở khu vực nông thôn nói riêng và toàn xã hội nói chung. Đào tạo nghề được xem như là giải pháp gắn với phát triển kinh tế - xã hội, xóa đói giảm nghèo, giải quyết vấn đề thất nghiệp.
