Nghiên cứu các chỉ tố liên kết và sự phát triển chủ đề hội thoại trong luận văn thạc sĩ

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu các chỉ tố liên kết báo hiệu sự phát triển chủ đề hội thoại 60 22 01002, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh

• Tác giả: Trịnh Thị Mai Hạnh
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Văn Hiệp
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Các Chỉ Tố Liên Kết Báo Hiệu Sự Phát Triển Chủ Đề Hội Thoại
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Lý thuyết hội thoại
• 1.1.1. Các đơn vị hội thoại
• 1.1.2. Vận động của hội thoại
• 1.1.3. Nguyên tắc cộng tác hội thoại
• 1.2. Lý thuyết hành vi ngôn ngữ
• 1.2.1. Khái niệm hành vi tại lời
• 1.2.2. Tiêu chuẩn phân loại các hành vi tại lời
• 1.2.3. Các loại hành vi tại lời
• 1.3. Các chỉ tố liên kết văn bản
• 2. CHƯƠNG 2: CHỈ TỐ LIÊN KẾT ĐA CHỨC NĂNG VỚI VIỆC PHÁT TRIỂN CHỦ ĐỀ HỘI THOẠI
• 2.1. Hình thức phát triển chủ đề hội thoại
• 2.1.1. Phát triển bằng cặp chêm xen
• 2.1.2. Phát triển bằng hành vi ở lời
• 2.2. Các chỉ tố liên kết đa chức năng tham gia vào sự phát triển chủ đề hội thoại
• 2.2.1. Đại từ hồi chỉ - khứ chỉ
• 2.2.2. Phó từ chỉ thời, thể
• 2.2.3. Tiểu từ tình thái cuối câu
• 2.2.4. Quán ngữ tình thái
• 3. CHƯƠNG 3: CHỈ TỐ LIÊN KẾT ĐƠN CHỨC NĂNG VỚI VIỆC PHÁT TRIỂN CHỦ ĐỀ HỘI THOẠI
• 3.1. Chỉ tố liên kết biểu thị quan hệ về trình tự thời gian
• 3.2. Chỉ tố liên kết biểu thị quan hệ nhân – quả
• 3.3. Chỉ tố liên kết biểu thị quan hệ tương đồng
• 3.4. Chỉ tố liên kết biểu thị quan hệ tương phản
• 3.5. Tiểu kết
• NGUỒN NGỮ LIỆU TRÍCH DẪN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chủ đề hội thoại

Chủ đề hội thoại là một yếu tố quan trọng trong giao tiếp, ảnh hưởng đến cách thức mà người tham gia tương tác với nhau. Chủ đề hội thoại không chỉ đơn thuần là nội dung mà còn bao gồm cách thức mà nội dung đó được phát triển và duy trì qua các chỉ tố liên kết. Trong bối cảnh hiện đại, khi mà giao tiếp ngày càng trở nên đa dạng và phức tạp, việc nghiên cứu về sự phát triển của chủ đề hội thoại thông qua các chỉ tố liên kết trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Các chỉ tố liên kết không chỉ giúp duy trì mạch lạc trong cuộc hội thoại mà còn tạo ra sự liên kết ngữ nghĩa giữa các phần của cuộc đối thoại. Theo Trịnh Thị Mai Hạnh, việc sử dụng các chỉ tố liên kết có thể giúp mở rộng hoặc kết thúc một chủ đề hội thoại, từ đó làm tăng tính hiệu quả trong giao tiếp.

1.1. Khái niệm và vai trò của chủ đề hội thoại

Chủ đề hội thoại được định nghĩa là nội dung chính mà các bên tham gia thảo luận trong một cuộc đối thoại. Nó có thể thay đổi theo thời gian và không gian, phụ thuộc vào ngữ cảnh giao tiếp. Chủ đề hội thoại không chỉ là điểm khởi đầu mà còn là yếu tố quyết định đến sự thành công của cuộc giao tiếp. Các chỉ tố liên kết đóng vai trò như những cầu nối, giúp các bên tham gia duy trì sự liên kết và mạch lạc trong cuộc hội thoại. Việc hiểu rõ về chủ đề hội thoại và các chỉ tố liên kết sẽ giúp người tham gia giao tiếp có thể điều chỉnh nội dung và hình thức của cuộc đối thoại một cách linh hoạt và hiệu quả.

II. Các chỉ tố liên kết trong phát triển chủ đề hội thoại

Các chỉ tố liên kết có thể được phân loại thành hai nhóm chính: chỉ tố liên kết đa chức năng và chỉ tố liên kết đơn chức năng. Mỗi loại chỉ tố liên kết có vai trò riêng trong việc phát triển chủ đề hội thoại. Chỉ tố liên kết đa chức năng thường được sử dụng để mở rộng chủ đề, tạo ra các mối liên hệ giữa các phần khác nhau của cuộc hội thoại. Ví dụ, các đại từ hồi chỉ, phó từ chỉ thời, và các tiểu từ tình thái đều có thể được sử dụng để làm rõ hơn nội dung và ý nghĩa của cuộc đối thoại. Ngược lại, chỉ tố liên kết đơn chức năng thường chỉ ra các mối quan hệ cụ thể như quan hệ thời gian, nhân quả, hoặc tương đồng giữa các phần của cuộc hội thoại. Việc phân tích các chỉ tố liên kết này giúp hiểu rõ hơn về cách mà các bên tham gia điều chỉnh và phát triển chủ đề hội thoại.

2.1. Chỉ tố liên kết đa chức năng

Các chỉ tố liên kết đa chức năng có khả năng tham gia vào nhiều khía cạnh khác nhau của cuộc hội thoại. Chúng không chỉ giúp duy trì mạch lạc mà còn tạo ra sự phong phú trong nội dung. Ví dụ, đại từ hồi chỉ có thể được sử dụng để nhắc lại một chủ đề đã được đề cập trước đó, trong khi phó từ chỉ thời có thể chỉ ra thời điểm mà một sự kiện xảy ra. Điều này cho phép người tham gia điều chỉnh cuộc hội thoại theo hướng mà họ mong muốn, từ đó làm cho cuộc đối thoại trở nên linh hoạt và hiệu quả hơn. Việc sử dụng các chỉ tố liên kết này không chỉ giúp phát triển chủ đề hội thoại mà còn tạo ra sự tương tác tích cực giữa các bên tham gia.

III. Phân tích và đánh giá giá trị thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu về chủ đề hội thoại và các chỉ tố liên kết không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn. Việc hiểu rõ về cách mà các chỉ tố liên kết hoạt động trong cuộc hội thoại có thể giúp cải thiện kỹ năng giao tiếp của cá nhân, từ đó nâng cao hiệu quả trong các tình huống giao tiếp hàng ngày. Hơn nữa, nghiên cứu này cũng có thể được áp dụng trong việc giảng dạy ngôn ngữ, giúp học viên hiểu rõ hơn về cách thức tổ chức và phát triển nội dung trong giao tiếp. Theo Trịnh Thị Mai Hạnh, việc phân tích các chỉ tố liên kết có thể giúp người học nhận diện và sử dụng chúng một cách hiệu quả hơn trong thực tế.

3.1. Ứng dụng trong giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ

Kết quả của nghiên cứu này có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, đặc biệt là trong giảng dạy ngôn ngữ. Việc hiểu rõ về chủ đề hội thoại và các chỉ tố liên kết sẽ giúp giáo viên thiết kế các bài học hiệu quả hơn, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp của học viên. Ngoài ra, nghiên cứu này cũng có thể hỗ trợ trong việc phân tích các tác phẩm văn học và nghệ thuật, giúp người nghiên cứu hiểu rõ hơn về cách mà ngôn ngữ được sử dụng để tạo ra ý nghĩa trong các tác phẩm đó. Tóm lại, việc nghiên cứu về chủ đề hội thoại và các chỉ tố liên kết không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn mang lại nhiều lợi ích thực tiễn cho cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của internet và mạng xã hội, nhu cầu giao tiếp và trao đổi thông tin ngày càng đa dạng, dẫn đến sự biến đổi về hình thức và nội dung của hội thoại. Hội thoại không chỉ là sự trao đổi thông tin đơn thuần mà còn là hoạt động xã hội phức tạp, trong đó người nói và người nghe tương tác nhằm thay đổi nhận thức, tình cảm và hành động của nhau. Mục tiêu của luận văn là xác định và phân tích các chỉ tố liên kết – những phương tiện ngôn ngữ báo hiệu sự phát triển chủ đề trong hội thoại tiếng Việt. Nghiên cứu tập trung vào các cuộc hội thoại giao tiếp trong tiếng Việt, thu thập từ các nguồn như tác phẩm văn học, internet, mạng xã hội và giao tiếp hàng ngày, trong phạm vi thời gian hiện đại.

Việc nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc làm rõ các dấu hiệu ngôn ngữ giúp mở rộng, phát triển hoặc kết thúc chủ đề hội thoại, góp phần nâng cao chất lượng giao tiếp và phân tích diễn ngôn. Kết quả nghiên cứu không chỉ bổ sung cho lý thuyết ngôn ngữ học về hội thoại mà còn có ứng dụng thực tiễn trong dạy học tiếng Việt, nghiên cứu văn chương và nghệ thuật. Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu ngữ pháp chức năng hiện đại, kết hợp phân tích thống kê, miêu tả và so sánh nhằm làm sáng tỏ vai trò của các chỉ tố liên kết trong phát triển chủ đề hội thoại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai lý thuyết chính: lý thuyết hội thoại và lý thuyết hành vi ngôn ngữ. Lý thuyết hội thoại xem hội thoại là hoạt động xã hội, trong đó người nói và người nghe luân phiên trao đổi lượt lời theo các quy tắc nhất định như nguyên tắc cộng tác của Grice với các phương châm về lượng, chất, quan hệ và cách thức. Hội thoại được cấu thành từ các đơn vị như lượt lời, cặp thoại, đoạn thoại và cuộc thoại, trong đó cặp kế cận là đơn vị cơ sở tạo nên sự liên kết và phát triển chủ đề.

Lý thuyết hành vi ngôn ngữ của Austin và Searle phân loại hành vi tại lời thành các loại như tái hiện, điều khiển, cam kết, biểu cảm và tuyên bố, giúp giải thích mục đích và hiệu lực của phát ngôn trong hội thoại. Các hành vi này tạo nên tính đối thoại và ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển chủ đề.

Ngoài ra, luận văn sử dụng khái niệm chỉ tố liên kết văn bản, phân loại thành chỉ tố đa chức năng và đơn chức năng theo Nguyễn Văn Hiệp. Chỉ tố đa chức năng vừa mang nghĩa miêu tả, tình thái, chủ đề, mục đích phát ngôn, vừa thực hiện chức năng liên kết, trong khi chỉ tố đơn chức năng chuyên dụng để biểu thị các quan hệ logic-ngữ nghĩa giữa các câu như quan hệ thời gian, nhân quả, tương phản, tương đồng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu gồm các cuộc hội thoại tiếng Việt thu thập từ tác phẩm văn học, internet, mạng xã hội và giao tiếp hàng ngày. Tổng số tư liệu được tổng hợp và phân loại theo từng loại chỉ tố liên kết.

Phương pháp nghiên cứu chính là ngữ pháp chức năng hiện đại, kết hợp phân tích thống kê, miêu tả và so sánh nhằm làm rõ hình thức, ý nghĩa, vị trí và vai trò của các chỉ tố liên kết trong phát triển chủ đề hội thoại. Cỡ mẫu được lựa chọn dựa trên tính đại diện và đa dạng của các loại hội thoại, đảm bảo phản ánh thực tiễn giao tiếp tiếng Việt hiện nay.

Quá trình nghiên cứu được thực hiện theo timeline cụ thể, bắt đầu từ thu thập tư liệu, phân loại, phân tích lý thuyết, đến tổng hợp kết quả và đề xuất giải pháp ứng dụng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân loại và vai trò của chỉ tố liên kết đa chức năng: Các chỉ tố như đại từ hồi chỉ (thế, này, ấy, đó), phó từ chỉ thời, thể (vẫn, cũng, tiếp), tiểu từ tình thái cuối câu (mà) và quán ngữ tình thái (thì ra, cũng may, có khi, ai bảo, việc gì, tội gì) vừa mang nghĩa nội dung vừa thực hiện chức năng liên kết, góp phần mở rộng và phát triển chủ đề hội thoại. Ví dụ, đại từ hồi chỉ “thế” trong đoạn hội thoại văn học giúp liên kết các ý kiến đối lập, tạo điều kiện cho chủ đề được phát triển sâu hơn.

2. Phát triển chủ đề bằng cặp chêm xen và hành vi ở lời: Hội thoại phát triển chủ đề thông qua cặp chêm xen – các lượt lời xen kẽ giữa cặp thoại chính – và các hành vi tại lời phức tạp, bao gồm hành vi gián tiếp, lập luận, hỏi đáp. Ví dụ, trong hội thoại trên mạng xã hội, cặp chêm xen phụ giúp kéo dài chủ đề bằng cách bổ sung thông tin hoặc thương lượng, như khi người nghe hỏi rõ địa điểm rạp chiếu phim trước khi đồng ý.

3. Mô hình hội thoại bất hòa nhượng bộ và không nhượng bộ: Trong mô hình bất hòa nhượng bộ, các bên tham gia có thể điều chỉnh đích hội thoại qua hành vi xét lại và từ bỏ, giúp hội thoại phát triển theo hướng tích cực. Trong mô hình không nhượng bộ, sự lặp lại hành vi tái dẫn nhập tạo ra vòng tuần hoàn, làm chủ đề hội thoại mở rộng và kéo dài hơn, thể hiện qua các cuộc tranh luận hoặc thương lượng gay gắt.

4. Chỉ tố liên kết đơn chức năng chuyên dụng: Các chỉ tố đơn chức năng như từ nối biểu thị quan hệ thời gian, nhân quả, tương phản, tương đồng đóng vai trò quan trọng trong việc xác lập mối quan hệ logic giữa các câu, giúp phát triển chủ đề hội thoại một cách rõ ràng và mạch lạc hơn.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy các chỉ tố liên kết đa chức năng không thể tự mình phát triển chủ đề mà phải kết hợp với các hành vi ngôn ngữ trong lượt lời, trừ quán ngữ tình thái có thể độc lập tạo nên sự phát triển chủ đề. Điều này phù hợp với quan điểm ngữ pháp chức năng hiện đại, nhấn mạnh mối quan hệ tương tác giữa nội dung và hình thức trong hội thoại.

Việc phát triển chủ đề qua cặp chêm xen và hành vi ở lời phản ánh tính linh hoạt và phức tạp của giao tiếp thực tế, nơi người tham gia hội thoại sử dụng chiến lược ngôn ngữ đa dạng để duy trì hoặc chuyển hướng chủ đề. So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã làm rõ hơn vai trò của các chỉ tố liên kết trong bối cảnh tiếng Việt, góp phần làm phong phú lý thuyết hội thoại và ngữ dụng học.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tần suất xuất hiện các loại chỉ tố liên kết trong các mô hình hội thoại khác nhau, hoặc bảng so sánh vai trò của chỉ tố đa chức năng và đơn chức năng trong phát triển chủ đề.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo về chỉ tố liên kết trong dạy học tiếng Việt: Đưa nội dung về các chỉ tố liên kết đa chức năng và đơn chức năng vào chương trình giảng dạy nhằm nâng cao khả năng sử dụng ngôn ngữ giao tiếp mạch lạc, rõ ràng cho học sinh và sinh viên trong vòng 1-2 năm tới. Chủ thể thực hiện: các trường đại học, trung học phổ thông.

2. Ứng dụng trong phân tích diễn ngôn và sáng tạo văn chương: Khuyến khích các nhà nghiên cứu và nhà văn sử dụng kiến thức về chỉ tố liên kết để phân tích và xây dựng các đoạn hội thoại có chiều sâu, phát triển chủ đề hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng tác phẩm. Thời gian thực hiện: liên tục, ưu tiên trong 3 năm tới.

3. Phát triển công cụ hỗ trợ phân tích hội thoại tự động: Xây dựng phần mềm nhận diện và phân loại chỉ tố liên kết trong văn bản tiếng Việt, hỗ trợ nghiên cứu ngôn ngữ và ứng dụng trong truyền thông, marketing. Thời gian thực hiện: 2-3 năm. Chủ thể: các viện nghiên cứu ngôn ngữ, công ty công nghệ.

4. Tổ chức hội thảo chuyên đề về chỉ tố liên kết và phát triển chủ đề hội thoại: Tạo diễn đàn trao đổi học thuật giữa các nhà ngôn ngữ học, nhà giáo dục và chuyên gia truyền thông nhằm cập nhật, chia sẻ kinh nghiệm và ứng dụng thực tiễn. Thời gian: hàng năm. Chủ thể: các khoa ngôn ngữ học, viện nghiên cứu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Ngôn ngữ học: Giúp hiểu sâu về lý thuyết hội thoại, hành vi ngôn ngữ và vai trò của chỉ tố liên kết trong phát triển chủ đề, phục vụ cho nghiên cứu và học tập chuyên sâu.

2. Giáo viên và nhà giáo dục dạy tiếng Việt: Áp dụng kiến thức để cải thiện phương pháp giảng dạy kỹ năng giao tiếp, giúp học sinh nắm vững cách sử dụng ngôn ngữ mạch lạc, hiệu quả trong hội thoại.

3. Nhà văn, biên kịch và nghệ sĩ sáng tạo nội dung: Nắm bắt cách thức phát triển chủ đề hội thoại tự nhiên, linh hoạt, tạo nên các đoạn hội thoại sinh động, hấp dẫn trong tác phẩm văn học và nghệ thuật.

4. Chuyên gia truyền thông, marketing và phân tích diễn ngôn: Sử dụng các chỉ tố liên kết để phân tích, xây dựng thông điệp truyền thông có tính liên kết cao, tăng hiệu quả giao tiếp với khách hàng và đối tác.

Câu hỏi thường gặp

1. Chỉ tố liên kết là gì và tại sao quan trọng trong hội thoại?
   Chỉ tố liên kết là các từ hoặc cụm từ giúp kết nối các phần trong hội thoại, báo hiệu sự phát triển hoặc chuyển hướng chủ đề. Chúng quan trọng vì giúp hội thoại mạch lạc, dễ hiểu và duy trì sự tương tác hiệu quả giữa các bên.

2. Phân biệt chỉ tố liên kết đa chức năng và đơn chức năng như thế nào?
   Chỉ tố đa chức năng vừa mang nghĩa nội dung vừa thực hiện chức năng liên kết (ví dụ: đại từ hồi chỉ, phó từ chỉ thời), còn chỉ tố đơn chức năng chuyên dùng để biểu thị quan hệ logic giữa các câu (ví dụ: từ nối biểu thị nhân quả, tương phản).

3. Cặp chêm xen ảnh hưởng thế nào đến sự phát triển chủ đề hội thoại?
   Cặp chêm xen là các lượt lời xen kẽ giữa cặp thoại chính, có thể mở rộng hoặc làm gián đoạn chủ đề. Khi là cặp chêm xen phụ, chúng bổ sung, giải thích cho chủ đề; khi là cặp chêm xen đẳng lập, có thể tạo thành đoạn thoại riêng biệt.

4. Làm thế nào để nhận biết hành vi tại lời trong hội thoại?
   Hành vi tại lời là mục đích hoặc ý định của phát ngôn, có thể là hỏi, đề nghị, khẳng định, phủ định, v.v. Chúng được nhận biết qua ngữ cảnh, cấu trúc câu và phản ứng của người nghe, đồng thời phân loại theo tiêu chí đích lời, hướng khớp ghép và trạng thái tâm lý.

5. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu này trong đời sống hàng ngày là gì?
   Nghiên cứu giúp nâng cao kỹ năng giao tiếp, làm cho hội thoại trở nên mạch lạc, hiệu quả hơn trong các tình huống như đàm phán, thương lượng, giảng dạy, sáng tạo nội dung và truyền thông, từ đó cải thiện chất lượng tương tác xã hội.

Kết luận

• Luận văn đã xác định và phân tích các chỉ tố liên kết đa chức năng và đơn chức năng trong hội thoại tiếng Việt, làm rõ vai trò của chúng trong phát triển chủ đề hội thoại.
• Phát triển chủ đề hội thoại được thực hiện qua cặp chêm xen và hành vi tại lời, phản ánh tính linh hoạt và phức tạp của giao tiếp thực tế.
• Mô hình hội thoại bất hòa nhượng bộ và không nhượng bộ cho thấy các chiến lược duy trì hoặc chuyển hướng chủ đề khác nhau, ảnh hưởng đến kết quả giao tiếp.
• Kết quả nghiên cứu có giá trị lý thuyết và ứng dụng, góp phần nâng cao chất lượng dạy học, phân tích diễn ngôn và sáng tạo văn chương.
• Đề xuất các giải pháp đào tạo, ứng dụng công nghệ và tổ chức hội thảo nhằm phát huy hiệu quả nghiên cứu trong thực tiễn.

Next steps: Triển khai các đề xuất ứng dụng trong giáo dục và công nghệ, mở rộng nghiên cứu sang các ngôn ngữ khác và các hình thức giao tiếp đa phương tiện.

Các nhà nghiên cứu, giáo viên và chuyên gia truyền thông được khuyến khích áp dụng và phát triển thêm các kết quả nghiên cứu nhằm nâng cao hiệu quả giao tiếp và phân tích hội thoại trong tiếng Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý thuyết 1. Lý thuyết hội thoại 1. Khái niệm hội thoại 1. Các đơn vị hội thoại 1.

Vận động của hội thoại 1. Nguyên tắc cộng tác hội thoại Khoa Ngôn Ngữ Học 8 Lớp Cao học K53 z Luận Văn Cao Học Trịnh Thị Mai Hạnh 2. Lý thuyết hành vi ngôn ngữ 2. Khái niệm hành vi tại lời 2.

Tiêu chuẩn phân loại hành vi tại lời 2. Các loại hành vi tại lời 3. Chỉ tố liên kết 3. Tiểu kết Chương 2: Chỉ tố liên kết đa chức năng với việc phát triển chủ đề hội thoại 1.

Hình thức phát triển chủ đề hội thoại 1. Phát triển bằng cặp chêm xen 1. Phát triển bằng hành vi ở lời 2. Các chỉ tố liên kết đa chức năng tham gia vào phát triển chủ đề hội thoại 2.

Đại từ hồi chỉ – khứ chỉ 2. Phó từ chỉ thời – thể 2. Tiểu từ tình thái cuối câu 2. Quán ngữ tình thái 3.

Tiểu kết Chương 3: Chỉ tố liên kết đơn chức năng với việc phát triển chủ đề hội thoại 1. Chỉ tố liên kết biểu thị quan hệ về trình tự thời gian 2. Chỉ tố liên kết biểu thị quan hệ nhân – quả 3. Chỉ tố liên kết biểu thị quan hệ tương đồng 4.

Chỉ tố liên kết biểu thị quan hệ tương phản 5. Tiểu kết Khoa Ngôn Ngữ Học 9 Lớp Cao học K53 z Luận Văn Cao Học Trịnh Thị Mai Hạnh NỘI DUNG Chƣơng 1: Cơ sở lý thuyết 1. Lý thuyết hội thoại 1. Khái niệm Hội thoại là một hoạt động xã hội, được nảy sinh nhờ vào sự tham gia của người phát lời và người thụ lời.

Trong cuộc thoại khi hoạt động phản hồi nảy sinh, vai trò của hai người tham gia cuộc thoại đã thay đổi. Bên nghe trở thành bên nói và bên nói trở thành bên nghe. Có nhiều yếu tố tham gia vào tạo lập hội thoại. Theo Đỗ Hữu Châu, các cuộc thoại có thể khác nhau ở nhiều khía cạnh như: Thời gian, không gian, số lượng người tham gia, về cương vị và tư cách người tham gia cuộc thoại, về tính chất cuộc thoại, về vị thế giao tiếp, về tính có đích hay không có đích, tính hình thức hay không hình thức, về ngữ điệu hay động tác kèm lời… Những yếu tố này không tách rời nhau mà liên kết nhau, tạo thành một khối lượng thống nhất Khoa Ngôn Ngữ Học 10 Lớp Cao học K53 z Luận Văn Cao Học Trịnh Thị Mai Hạnh hữu quan trong hội thoại, chi phối và điều hòa cuộc thoại để đạt đến đích cuối cùng của mỗi bên giao tiếp theo những quy tắc nhất định.

Hội thoại là một sự nỗ lực hợp tác giữa các bên tham gia, có thể có ba bên hoặc nhiều hơn thế. Tuy nhiên, trong khuôn khổ luận văn của mình, chúng tôi chỉ chủ yếu đề cập đến hội thoại hai bên hay còn gọi là song thoại. Các đơn vị hội thoại Hội thoại cũng có cấu trúc nội tại của nó. Mục đích của việc phân tích cấu trúc hội thoại là làm rõ người phát lời muốn biểu đạt cái gì và người thụ lời lý giải nghĩa như thế nào và phản ứng ra sao.

Theo tổng kết của Đỗ Hữu Châu trong cuốn Đại cương ngôn ngữ học tập 2, nghiên cứu về cấu trúc hội thoại có 3 trường phái tiêu biểu, đó là: trường phái phân tích hội thoại ở Mỹ, trường phái phân tích diễn ngôn ở Anh và trường phái lý thuyết hội thoại Thụy Sỹ - Pháp. Lý thuyết phân tích hội thoại cho rằng hội thoại có hai tổ chức tổng quát, đó là: tổ chức cặp và tổ chức được ưa thích. Các tổ chức đó được xây dựng từ lượt lời. Như vậy, theo quan điểm này thì lượt lời chính là đơn vị cơ sở, tổ chức nên các đơn vị lớn hơn của hội thoại.

Lượt lời do các hành vi ngôn ngữ tạo ra và khi chúng đi với nhau lập thành từng cặp. Cặp kế cận (cách gọi của Schegloff và Sacks, 1973) là hai phát ngôn mang đặc điểm: kế cận nhau, do hai người khác nhau nói ra, được tổ chức thành bộ phận thứ nhất và bộ phận thứ hai, có tổ chức riêng sao cho bộ phận riêng thứ nhất đòi hỏi phải có bộ phận riêng thứ hai. Trong một số trường hợp, bộ phận thứ hai của cặp kế cận không xuất hiện ngay sau bộ phận thứ nhất thì giữa chúng có sự có mặt của cặp chêm xen. Chúng tôi coi cặp chêm xen là một yếu tố làm cho chủ đề hội thoại phát triển và sẽ khảo sát kỹ hơn ở chương sau.

Trong khi đó, trường phái phân tích diễn ngôn và trường phái lý thuyết hội thoại tuy có sự khác nhau đôi chút về tên gọi song giống nhau về cấu trúc tầng bậc của các đơn vị hội thoại và gần với thực tế giao tiếp hơn. Theo đó, các đơn vị làm nên một cấu trúc hội thoại bao gồm: cuộc thoại, đoạn thoại, cặp Khoa Ngôn Ngữ Học 11 Lớp Cao học K53 z Luận Văn Cao Học Trịnh Thị Mai Hạnh thoại, tham thoại (bước thoại, lượt lời) và hành động ngôn từ. Trong đó,cuộc thoại, đoạn thoại và cặp thoại là ba đơn vị lưỡng thoại (do hai thoại nhân tạo nên nhờ vận động trao đáp). Cuộc thoại Cuộc thoại đó là một lần trao đổi, nói chuyện cá nhân trong hoàn cảnh xã hội nào đó.Orcchioni, để có một và chỉ một cuộc thoại, điều kiện cần và đủ là có một nhóm nhân vật có thể thay đổi nhưng không đứt quãng, trong một khung thời gian – không gian có thể thay đổi nhưng không đứt quãng, nói về một vấn đề có thể thay đổi nhưng không đứt quãng.

(Dẫn theo [7], trang 298) Như vậy, một cuộc thoại cần phải tuân thủ theo một hướng nhất định từ đầu cho đến khi kết thúc. Đó chính là mục đích mà bất cứ cuộc hội thoại nào cũng cần đạt được. Đoạn thoại Mỗi cuộc thoại bao giờ cũng có lúc bắt đầu và lúc kết thúc, chúng làm nên ranh giới của một cuộc thoại. Mỗi cuộc thoại lại chứa đựng nhiều chủ đề, mỗi chủ đề lại có nhiều vấn đề.

Tập hợp các lượt lời trao đổi về một vấn đề làm thành một đoạn thoại. Chúng tôi đồng ý với quan điểm của tác giả Đỗ Hữu Châu khi cho rằng: “Đoạn thoại là mảng diễn ngôn do một số cặp trao đáp liên kết chặt chẽ với nhau về ngữ nghĩa hoặc ngữ dụng”. Trong đoạn thoại những người tham gia hội thoại nói về cùng một chủ đề. Một đoạn thoại thông thường bao gồm ba phần: mở thoại (dẫn nhập đề tài), thân thoại (triển khai đề tài) và kết thoại (kết thúc hội thoại).

Tuy nhiên, trong phạm vi luận văn này, chúng tôi không có ý định đi sâu nghiên cứu mô hình của đoạn thoại và sự dẫn nhập đề tài hội thoại như thế nào, mà chỉ muốn chỉ ra một ranh giới tương đối của các đơn vị trong cấu trúc của hội thoại làm cơ sở cho các bước khảo cứu của chúng tôi ở chương 2 và chương 3. Cặp thoại Khoa Ngôn Ngữ Học 12 Lớp Cao học K53 z Luận Văn Cao Học Trịnh Thị Mai Hạnh Cặp thoại là đơn vị lưỡng thoại nhỏ nhất tạo nên đoạn thoại và qua đoạn thoại mà góp phần tổ chức nên cuộc thoại. Các loại cặp thoại thường gặp: Cặp thoại tối thiểu, cặp thoại một tham thoại, cặp thoại chủ hướng và cặp thoại phụ thuộc. Cặp thoại tối thiểu tương đương với sự kiện lời nói tối thiểu, tức là tối thiểu cặp thoại phải là một cặp kế cận với hành động dẫn nhập và hành động hồi đáp.

Cặp thoại một tham thoại xảy ra khi: người nghe thực hiện một hành động vật lý (gật đầu, lắc đầu, xua tay,…) thay cho hành động ngôn ngữ hoặc khi người nghe im lặng, không có hành động hồi đáp nào, trường hợp như vậy gọi là cặp thoại hẫng. Tham thoại Tham thoại hay còn gọi là Bước thoại. Cặp thoại là cấu trúc gồm hai tham thoại do hai đối tác của cuộc hội thoại tạo nên. Tham thoại là phần đóng góp của một thoại nhân vào một cặp thoại.

Tham thoại do hành động ở lời tạo nên. Dựa trên phân loại về hành vi cơ sở của Hinderlang, Đỗ Hữu Châu cho rằng có 7 tham thoại cơ sở: Dẫn nhập (DN), Phản hồi tích cực (PHTC), Phản hồi tiêu cực (PHTiC), Tái dẫn nhập (TDN), Phản dẫn nhập (PDN), Xét lại (XL) và Từ bỏ (TB). Về tổ chức nội tại, tham thoại do một hoặc một số hành vi ngôn ngữ tạo nên. Một tham thoại có một hành vi chủ hướng (hành động quyết định đích của tham thoại, cùng với hành động chủ hướng của tham thoại kia trong cặp thoại lập thành một cặp kế cận) và có thể có hành vi phụ thuộc (làm rõ lý do hoặc bổ sung nghĩa cho hành động chủ hướng).

Hành động chủ hướng của một tham thoại hoặc đòi hỏi hành động chủ hướng của tham thoại kia trong cặp thoại hồi đáp hoặc hồi đáp cho hành động chủ hướng của tham thoại ấy. Vận động của hội thoại Khoa Ngôn Ngữ Học 13 Lớp Cao học K53 z Luận Văn Cao Học Trịnh Thị Mai Hạnh Hội thoại diễn tiến theo những quy tắc nhất định. Những quy tắc chi phối trực tiếp đến cuộc thoại theo C.Orecchioni bao gồm: quy tắc điều hành sự luân phiên lượt lời, quy tắc chi phối cấu trúc của hội thoại và quy tắc chi phối quan hệ liên cá nhân trong hội thoại. Tác giả Đỗ Hữu Châu [8] đề nghị bổ sung thêm một nhóm quy tắc điều hành nội dung của hội thoại.

Ông cho rằng các loại quy tắc đó có vai trò “làm cơ sở, đứng đằng sau sự vận hành của hội thoại”. Nguyên lí chi phối các quy tắc hội thoại là nguyên lí cộng tác bởi vì hội thoại là một hoạt động xã hội. Từ nguyên lí chung này mà các quy tắc hội thoại ràng buộc các đối tác hội thoại trong một hệ thống những quyền lợi và trách nhiệm. Luân phiên lượt lời là nguyên tắc của sự tương tác qua lại trong hội thoại.

Trong cuộc thoại mỗi lúc có một người nói và không đồng thời. Người nói luân phiên nhau và đó là lượt lời. Sẽ không có lượt lời nếu nhiều người nói cùng một lúc. Như vậy vai nói sẽ thường xuyên thay đổi, trật tự của những người nói không cố định mà luôn thay đổi.

Đồng thời lượt lời thứ nhất có chức năng định hướng cho lượt lời thứ hai. Khi nói một điều, người ta dự đoán chờ một điều khác sẽ xảy ra. Nghĩa là hai lượt lời có quan hệ mật thiết với nhau, liên kết chặt chẽ với nhau. Hội thoại là một hình thức hoạt động xã hội, nên theo G.