CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN CHO VAY XUẤT NHẬP KHẨU CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ CHO VAY XUẤT NHẬP KHẨU CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Khái niệm cho vay xuất nhập khẩu của Ngân hàng thương mại Cho vay xuất nhập khẩu của NHTM là một hình thức cấp tín dụng bằng tiền cho khách hàng để phục vụ cho hoạt động xuất nhập khẩu. Như vậy, cho vay xuất nhập khẩu là một mảng trong hoạt động tài trợ xuất nhập khẩu của NHTM, mang tính chất tài trợ của ngân hàng nhằm đáp ứng nhu cầu đặc thù về tài chính và uy tín trong kinh doanh của các doanh nghiệp xuất nhập khẩu trong quá trình giao dịch ngoại thương. Với bản chất là một hình thức cấp tín dụng của NHTM nên cho vay xuất nhập khẩu cũng phải tuân thủ theo các nguyên tắc, quy định tín dụng và các giới hạn tín dụng. Tuy nhiên, cho vay xuất nhập khẩu cũng có những đặc thù riêng biệt so với các hình thức cho vay thông thường, cụ thể như sau: - Chủ thể được cho vay xuất nhập khẩu phải là các pháp nhân có đăng ký kinh doanh và được phép kinh doanh xuất nhập khẩu hoặc phải có hợp đồng ủy thác xuất nhập khẩu.
- Khi thực hiện cho vay xuất nhập khẩu, ngân hàng quy định tất cả doanh số bán hàng của thương vụ xuất nhập khẩu đó phải được giao cho ngân hàng để thu hồi nợ vay trước khi hoàn trả phần chênh lệch còn lại cho nhà xuất nhập khẩu. Do đặc tính ấy mà cho vay xuất nhập khẩu được xem là loại tài trợ tự giải, nghĩa là một khoản tín dụng mà nợ vay được thanh toán tự động bằng nguồn tiền bán hàng của chính hàng hóa mà nó cho vay. - Trong cho vay xuất nhập khẩu, đối tượng cho vay và đối tượng trả nợ có thể khác nhau, ngân hàng cho nhà xuất khẩu vay, nhưng lại thu nợ từ nhà Luan van 11 nhập khẩu hoặc từ ngân hàng của nhà nhập khẩu. Do vậy, không nhất thiết phải đảm bảo các điều kiện về tài chính, hoạt động sản xuất kinh doanh của nhà xuất nhập khẩu, miễn là khoản cho vay có cơ sở thu nợ vững chắc từ phía người mua hoặc ngân hàng nước ngoài thì ngân hàng vẫn có thể chấp nhận cho vay xuất nhập khẩu.
Việc xem xét cho vay phần lớn dựa trên cơ sở giao dịch hơn là tình hình tài chính của khách hàng vay vốn. - Cùng với việc áp dụng các phương thức thanh toán quốc tế trong giao dịch ngoại thương, ngân hàng có thể giám sát và nắm quyền kiểm soát chặt chẽ đối với quá trình lưu chuyển chứng từ, hàng hóa và tiền thanh toán. Do vậy, cho vay xuất nhập khẩu có thể ít rủi ro hơn so với hình thức cho vay hoạt động thông thường.2 Các hình thức cho vay xuất nhập khẩu của Ngân hàng thương mại Hiện nay, có rất nhiều hình thức cho vay xuất nhập khẩu mà các ngân hàng có thể lựa chọn sao cho phù hợp với năng lực tài chính, chiến lược phát triển của ngân hàng đồng thời tăng khả năng thích ứng của hoạt động ngân hàng với xu thế phát triển chung của toàn hệ thống kinh tế nói chung và hoạt động thương mại quốc tế nói riêng. Dưới đây ta sẽ xem xét một số hình thức cho vay xuất khẩu và cho vay nhập khẩu thông dụng.
Các hình thức cho vay xuất khẩu của Ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại cho các doanh nghiệp xuất khẩu vay theo hai hình thức: cho vay trước khi giao hàng và cho vay sau khi giao hàng. * Hình thức cho vay trước khi giao hàng Cho vay trước khi giao hàng là hình thức cho vay ngắn hạn bổ sung vốn lưu động thông thường, là việc ngân hàng giao cho khách hàng một khoản tiền để họ sử dụng trong một thời gian nhất định. Khi hết hạn, người vay phải trả Luan van 12 đầy đủ cả gốc và lãi. Đây là hình thức cho vay truyền thống, về kỹ thuật và phương pháp cho vay giống như các dạng cho vay nội địa tương ứng thông thường khác.
Nó bao gồm các phương thức như cho vay theo món, cho vay theo hạn mức tín dụng. Đối với các nhà xuất khẩu hình thức cho vay này ngoài việc được sử dụng cho các mục đích thu mua sản xuất, chế biến xuất khẩu, đáp ứng nhu cầu vốn lưu động nó còn được sử dụng để trang trải các chi phí phát sinh trong quá trình sản xuất như phí thuê tàu, thuế xuất khẩu. * Hình thức cho vay sau khi giao hàng Cho vay sau khi giao hàng chính là hình thức cho vay ứng trước cho nhà xuất khẩu. Trong quá trình chuẩn bị và thực hiện hợp đồng xuất khẩu các doanh nghiệp cũng có thể đề nghị ngân hàng cung cấp một khoản tín dụng ứng trước cho đến khi thu được lợi nhuận từ hoạt động xuất khẩu.
Hình thức cho vay này bao gồm hai hình thức cơ bản sau: - Cho vay ứng trước trong phương thức nhờ thu kèm chứng từ: Sau khi lập xong bộ chứng từ hàng hoá, vận chuyển, bảo hiểm và các chứng từ liên quan khác, nhà xuất khẩu sẽ nộp lên ngân hàng của mình nhờ thu hộ tiền. Ngân hàng của nhà xuất khẩu sẽ chuyển đến ngân hàng của nhà nhập khẩu (hoặc ngân hàng giao dịch) với chỉ thị giao chứng từ khi đã thanh toán (điều kiện D/P) hoặc chấp nhận một hối phiếu đòi nợ kèm theo (điều kiện D/A). Tuy vậy, thời gian để có tiền thanh toán do nhà nhập khẩu trả làm cho nhà xuất khẩu có thể thiếu vốn tạm thời. Nhà xuất khẩu lúc này có thể yêu cầu ngân hàng đáp ứng một phần giá trị bộ chứng từ nhờ thu làm đảm bảo.
Cho vay ứng trước trong phương thức nhờ thu gần giống với chiết khấu chứng từ nhưng có một số điểm cần phân biệt như sau: Ngân hàng không cho vay toàn bộ giá trị hối phiếu mà chỉ đáp ứng trước một phần. Nhà xuất khẩu không phải chịu tỷ lệ chiết khấu % chi phí hối phiếu như chiết khấu vì nhà xuất khẩu chỉ cần một phần giá trị hối phiếu. Luan van 13 Cho vay ứng trước trong phương thức nhờ thu có thể xem như chiết khấu từng phần, nhà xuất khẩu sử dụng hình thức này để tìm kiếm nguồn tài trợ ngắn hạn phục vụ nhu cầu tiền mặt tạm thời. - Cho vay ứng trước trong phương thức tín dụng chứng từ: Cho vay ứng trước trong phương thức tín dụng chứng từ được sử dụng với L/C điều khoản đỏ.
Đây là loại thư tín dụng quy định một khoản tiền ứng trước của nhà nhập khẩu cho nhà xuất khẩu vào một thời điểm xác định, trước khi xuất trình bộ chứng từ hàng hoá. Các điều khoản ứng trước thường được quy định trong một điều kiện thuận lợi cho các bên liên lạc thực hiện. Điều khoản này yêu cầu ngân hàng thông báo hoặc ngân hàng xác nhận cấp cho nhà xuất khẩu một khoản tín dụng trước khi giao hàng. Nhà xuất khẩu chịu chi phí liên quan còn ngân hàng mở L/C chịu trách nhiệm về khoản ứng trước này.
Người nhập khẩu sẽ quy định rõ tổng giá trị tiền ứng trước, nó có thể là tỉ lệ phần trăm hoặc thậm chí toàn bộ giá trị L/C (tuỳ thuộc quan hệ với nhà xuất khẩu) và người nhập khẩu sẽ quyết định liệu người xuất khẩu sẽ phải xuất trình vật gì làm đảm bảo cho ngân hàng thông báo hoặc ngân hàng xác nhận khi nhận tiền ứng trước. Ngân hàng thông báo hoặc ngân hàng xác nhận sẽ thu hồi số tiền ứng trước cộng với lãi sau khi ngân hàng mở L/C thanh toán (nếu có bộ chứng từ phù hợp). Bên cạnh đó, các ngân hàng này cũng có quyền đòi số tiền này ở ngân hàng mở L/C nếu nhà xuất khẩu vì một lí do gì đó không xuất trình được chứng từ phù hợp với điều kiện của L/C. Lời lẽ trong điều khoản đỏ có thể thay đổi tuỳ từng ngân hàng nhưng chủ yếu có hai loại: - Điều khoản đỏ trơn: Tiền được ứng trước với điều kiện người xuất khẩu cam kết bằng văn bản tiền sẽ được sử dụng đúng mục đích quy định.
- Điều khoản đỏ chứng từ: Tiền sẽ được ứng trước nếu nhà xuất khẩu cam Luan van 14 kết cung cấp giấy nhập kho hoặc các chứng từ khác chứng minh quyền sở hữu hàng hoá và sau đó xuất trình các chứng từ thanh toán phù hợp với thư tín dụng. Các hình thức cho vay nhập khẩu của ngân hàng thương mại Các NHTM cung cấp tín dụng cho nhà nhập khẩu dưới các hình thức như cho vay thanh toán L/C, cho vay ứng trước cho nhà nhập khẩu. * Cho vay thanh toán L/C: Thư tín dụng (L/C) là một văn bản pháp lý trong đó một ngân hàng theo yêu cầu nhà nhập khẩu sẽ trả một số tiền nhất định cho nhà xuất khẩu trong một thời gian nhất định với điều kiện nhà xuất khẩu phải thực hiện đúng và đầy đủ những điều khoản trong thư tín dụng, sức mạnh tài chính của ngân hàng thay thế sức mạnh tài chính của nhà nhập khẩu. Mọi thư tín dụng mở ở ngân hàng đều theo đề nghị của nhà nhập khẩu nhưng không phải lúc nào nhà nhập khẩu cũng có đủ số dư trong tài khoản của mình để làm đảm bảo cho thư tín dụng đó.
Vì vậy ngân hàng mở L/C phải chịu mọi rủi ro khi nhà nhập khẩu mất khả năng thanh toán hay không muốn thanh toán L/C đến hạn trả tiền. Để tránh vấn đề bất cập trên, ngân hàng cấp vốn cho nhà nhập khẩu theo hạn mức tín dụng. Trước khi mở thư tín dụng theo yêu cầu nhà nhập khẩu, ngân hàng phải kiểm tra mục đích, đối tượng nhập khẩu, khả năng cạnh tranh của nhà nhập khẩu ở hiện tại và trong tương lai, đây chính là quá trình thẩm định tín dụng, là cơ sở để đảm bảo vốn vay của ngân hàng. Trong quá trình cấp vốn ngân hàng chỉ cho phép đơn vị rút vốn trong chừng mực còn đủ vốn để thanh toán cho L/C mà đơn vị xin mở theo quy định của Ngân hàng.
Cho vay thanh toán L/C có ưu điểm là cung cấp tín dụng kịp thời cho hoạt động nhập khẩu. Tuy nhiên cũng có rủi ro cho ngân hàng và nhà nhập khẩu vì L/C chỉ được xử lí trên cơ sở chứng từ chứ không căn cứ trên hàng hoá, nếu hàng hoá kém giá trị hay hư hỏng thì ngân hàng và nhà nhập khẩu dễ bị tổn thất. Luan van 15 * Cho vay ứng trước cho nhập khẩu: Cũng như các nhà xuất khẩu, nhà nhập khẩu cũng rất cần được cho vay theo hình thức ứng trước của ngân hàng.