CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN CHO VAY TIÊU DÙNG TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Chương này trình bày những khái niệm, đặc điểm cũng như phân loại cho vay tiêu dùng. Trong đó tập trung phân tích các nội dung liên quan đến hoạt động phát triển cho vay tiêu dùng ở ngân hàng thương mại. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM CHO VAY TIÊU DÙNG 1.1 Khái niệm cho vay tiêu dùng Hoạt động cho vay tiêu dùng đã xuất hiện rất lâu trên thế giới. Tại Việt Nam, trong những năm thập niên 80 vay tiêu dùng được nhiều ngân hàng triển khai nhưng chưa phát triển mạnh mẽ.
Theo tiến trình thời gian, trong giai đoạn cơ cấu lại hệ thống NHTM sau khủng hoảng tài chính khu vực cuối thập niên 90, giai đoạn tiếp tục đổi mới hoạt động ngân hàng, nâng cao năng lực cạnh tranh, đa dạng hoá sản phẩm dịch vụ, chuẩn bị hội nhập và mở cửa thị trường tài chính gia nhập WTO, tín dụng tiêu dùng chính thức được phát triển rộng rãi và các NHTM cạnh tranh mạnh mẽ trong lĩnh vực cho vay này. Ngày nay, cùng với sự phát triển nền kinh tế, vay tiêu dùng cũng đang phát triển mạnh theo xu thế chung của thế giới. Tuy vậy, cách hiểu về vay tiêu dùng vẫn chưa có sự thống nhất, chưa có một văn bản quy phạm pháp luật nào quy định rõ khái niệm cho vay tiêu dùng nhưng thực tế, tại các ngân hàng thương mại thì dịch vụ cho vay tiêu dùng được hiểu là khoản tín dụng được cấp cho khách hàng để tài trợ cho nhu cầu chi tiêu của người tiêu dùng (cá nhân, hộ gia đình). Mục đích cho vay tiêu dùng là nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, chi tiêu của khách hàng vay chứ không phục vụ trực tiếp cho mục đích kinh doanh, hoạt động thương mại.
Hồ Diệu - tác giả giáo trình Tín dụng ngân hàng, NXB Thống kê, năm 2001 thì cho vay tiêu dùng là các khoản vay nhằm tài trợ cho nhu cầu chi Luan van 7 tiêu của người tiêu dùng, bao gồm cá nhân và hộ gia đình. Đây là một nguồn tài chính quan trọng giúp những người này trang trải nhu cầu nhà ở, đồ dùng gia đình và xe cộ… Bên cạnh đó, những chi tiêu cho nhu cầu giáo dục, y tế và du lịch… cũng có thể được tài trợ bởi cho vay tiêu dùng. Tựu chung lại, có thể hiểu: Cho vay tiêu dùng là hình thức cho vay trong đó ngân hàng thoả thuận để khách hàng là cá nhân và hộ gia đình sử dụng một khoản tiền với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi theo một cách thức nhất định trong một thời gian xác định, để sử dụng vào các nhu cầu phục vụ đời sống.2 Đặc điểm cho vay tiêu dùng tại NHTM Cho vay tiêu dùng là một hoạt động tất yếu hình thành do yêu cầu của nền kinh tế. Nó có những đặc điểm riêng khác với tín dụng ngân hàng nói chung.
Giá trị mỗi khoản vay nhỏ nhưng số lượng các khoản vay lớn Các khách hàng khi tìm đến ngân hàng với mục đích vay tiêu dùng thường có nhu cầu vốn không cao vì nhu cầu của người tiêu dùng đối với các loại hàng hoá xa xỉ là không cao hoặc đã có tích luỹ từ trước đối với những tài sản có giá trị lớn. Mặt khác, do vay tiêu dùng có độ rủi ro cao hơn nên ngân hàng cũng thường thận trọng hơn trong việc quyết định số tiền cho vay căn cứ vào khả năng trả nợ và tài sản đảm bảo của khách hàng. Song nếu xét về quy mô thì nhu cầu vay tiêu dùng là khá lớn do đối tượng của loại hình cho vay này là mọi cá nhân trong xã hội, từ những người có thu nhập cao đến có thu nhập trung bình và thấp với nhiều nhu cầu phong phú, đa dạng. Khi chất lượng cuộc sống và trình độ dân trí được nâng cao, người dân càng có nhu cầu vay ngân hàng để cải thiện và nâng cao mức sống.
Do đó, nền kinh tế càng phát triển thì số lượng các khoản vay tiêu dùng sẽ càng nhiều. Các khoản cho vay tiêu dùng có chi phí khá lớn Do số lượng món vay tiêu dùng nhiều, khách hàng đông và đa dạng nhưng giá trị mỗi khoản vay lại nhỏ, ngân hàng phải huy động nhiều nhân lực Luan van 8 cho hoạt động cho vay, từ khâu tiếp nhận hồ sơ, thẩm định khách hàng, quyết định cho vay. Mặt khác, ngân hàng cũng gặp không ít khó khăn để quản lý các khoản cho vay tiêu dùng với giá trị nhỏ nhưng số lượng lớn vì thông tin về tài chính của khách hàng cá nhân thường không minh bạch và khó kiểm soát. Tất cả những điều này làm cho chi phí tính trên một đơn vị tiền tệ cho vay tiêu dùng cao hơn so với các loại hình cho vay khác.
Các khoản cho vay tiêu dùng thường có độ rủi ro cao Cho vay tiêu dùng có độ rủi ro rất cao trong danh mục cho vay của ngân hàng. Chịu tác động của những yếu tố khách quan như môi trường kinh tế xã hội, môi trường tự nhiên và các yếu tố khác như: - Tính chu kỳ của hoạt động cho vay tiêu dùng. Nhu cầu vay vốn tỷ lệ thuận với sự tăng trưởng của nền kinh tế. Nó tăng lên khi nền kinh tế phát triển, mở rộng khiến người dân tin tưởng vào thu nhập của mình trong tương lai và sẵn sàng vay tiền để được sử dụng trước những hàng hoá cao cấp phục vụ đời sống.
Ngược lại, khi nền kinh tế rơi vào suy thoái, hạn hán, bệnh dịch, mất mùa… khiến người tiêu dùng chỉ dám yêu cầu mức sống đảm bảo được những nhu cầu thiết yếu hàng ngày và hạn chế việc vay từ ngân hàng. - Đối tượng cho vay tiêu dùng là cá nhân và hộ gia đình. Thông tin tài chính của cá nhân và hộ gia đình thường khó đầy đủ và rõ ràng như thông tin về doanh nghiệp (thông qua báo cáo tài chính), dẫn đến rủi ro đạo đức và rủi ro thông tin không cân xứng. Các thông tin về khách hàng như sức khoẻ, công việc có thể có độ chính xác không cao do khách hàng cố tình giữ kín hoặc che giấu.
Khả năng trả nợ của khách hàng sẽ thay đổi nhanh chóng khi thay đổi điều kiện làm việc hay tình trạng sức khoẻ. Nếu người vay bị chết, ốm, hoặc bị mất việc thì ngân hàng sẽ khó thu được nợ. Ngân hàng có thể phải đối mặt với những trường hợp khách hàng cố tình lừa đảo, chây ỳ với hy vọng quỵt nợ, hoặc kéo dài thời gian sử dụng vốn của ngân hàng. Do vậy, dẫu ngân hàng Luan van 9 có nắm giữ tài sản đảm bảo trong trường hợp này cũng khó tránh khỏi tổn thất xảy ra.
Các khoản cho vay tiêu dùng có lãi suất cao Quy mô những khoản vay tiêu dùng thường nhỏ vào khoảng vài trăm triệu, dẫn đến chi phí cho vay cao, vì vậy lãi suất cho vay tiêu dùng thường cao hơn so với lãi suất của các loại cho vay trong lĩnh vực thương mại và công nghiệp. Hơn nữa, vì các khoản vay tiêu dùng có độ rủi ro cao nên khiến cho lãi suất cho vay tín dụng tiêu dùng cao hơn các khoản vay khác, đặc biệt đối với cho vay tiêu dùng tín chấp. Vì vậy, Không như hầu hết các khoản vay kinh doanh, lãi suất có thể thay đổi tuỳ theo điều kiện thị trường, các khoản vay tiêu dùng thường có lãi suất cố định, đặc biệt là trong vay tiêu dùng trả góp. Cho vay tiêu dùng là một trong những khoản mục có khả năng sinh lời cao Cho vay tiêu dùng là một trong những khoản mục tín dụng mạng lại mức lợi nhuận cao nhất trong danh mục cho vay của ngân hàng.
Các khoản cho vay tiêu dùng thường được định giá rất cao vì việc định giá này dựa trên cơ sở chi phí cho vay tiêu dùng lớn và mức độ rủi ro cao. Khi người tiêu dùng đến vay tiền của ngân hàng, họ thường quan tâm tới việc có vay được tiền hay không. Và sẵn sàng chấp nhận mức lãi suất cao để có thể vay được tiền thoả mãn nhu cầu tiêu dùng. Có thể nói, cho vay tiêu dùng đã đem lại cho ngân hàng nguồn thu nhập cao.
Đây là một thị trường rộng lớn, nhiều tiềm năng, và sẽ tiếp tục phát triển mạnh trong tương lai.3 Vai trò của cho vay tiêu dùng a. Đối với nền kinh tế Hoạt động cho vay tiêu dùng là tác nhân hỗ trợ tích cực nhằm thúc đẩy Luan van 10 chi tiêu của cá nhân và hộ gia đình, từ đó kích thích các nhu cầu trong nước, tạo điều kiện thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Cho vay tiêu dùng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bởi lẽ nguồn tài chính mà cho vay tiêu dùng đem đến cho khách hàng sẽ làm tăng nhu cầu tiêu dùng, hoạt động sản xuất của các doanh nghiệp được mở rộng, tạo ra nhiều công ăn việc làm cho người lao động, từ đó làm tăng thu nhập, tiết kiệm của cá nhân tăng, mở rộng cơ hội huy động vốn và phát triển dịch vụ của các tổ chức tín dụng. Thị trường tài chính được mở rộng sẽ làm tăng khả năng tiếp cận các nguồn vốn đối với khách hàng, thúc đẩy sự cạnh tranh trên thị trường, nâng cao chất lượng dịch vụ của các chủ thể hoạt động cung cấp trên thị trường.
Sự phát triển bền vững của thị trường tài chính cũng chính là nền tảng cho sự tăng trưởng bền vững của nền kinh tế. Đối với ngân hàng Cho vay tiêu dùng đem lại một nguồn thu nhập trong tổng thu của ngân hàng. Chừng nào còn có con người thì nhu cầu tiêu dùng vẫn luôn tồn tại và không phải tất cả mọi người có thể có nguồn thu nhập để thoả mãn nhu cầu đó nên tiềm năng sinh lợi từ các khách hàng cá nhân là vô hạn. Bên cạnh đó, trong bối cảnh các ngân hàng đang cạnh tranh mạnh mẽ, hoạt động cho vay tiêu dùng giúp ngân hàng mở rộng quan hệ với khách hàng, mở rộng thị trường, đa dạng hoá hoạt động tín dụng.
Ngoài ra, mục tiêu hoạt động của các ngân hàng là tối đa hoá lợi nhuận và phân tán rủi ro, nên cho vay tiêu dùng với đặc điểm có trị giá khoản vay nhỏ và số lượng món vay lớn sẽ tạo điều kiện nâng cao thu nhập và phân tán rủi ro cho ngân hàng. Điều này tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững của ngân hàng nói riêng và của thị trường tài chính nói chung. Đối với khách hàng Khách hàng là người hưởng lợi trực tiếp khi sử dụng các sản phẩm cho Luan van 11 vay tiêu dùng của ngân hàng.