CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN CHO VAY HỘ KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. CHO VAY HỘ KINH DOANH 1. Khái niệm và vai trò của hộ kinh doanh trong nền kinh tế a. Khái niệm hộ kinh doanh Hộ kinh doanh do một cá nhân là công dân Việt Nam hoặc một nhóm người hoặc một hộ gia đình làm chủ, chỉ được đăng ký kinh doanh tại một địa điểm, sử dụng không quá mười lao động, không có con dấu và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với hoạt động kinh doanh [1].
Trường hợp hộ gia đình sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp, làm muối, những người bán rong, quà vặt, buôn chuyến, kinh doanh lưu động, làm dịch vụ có thu nhập thấp thì không phải đăng ký kinh doanh; trừ các trường hợp kinh doanh có điều kiện. Trường hợp hộ kinh doanh có sử dụng thường xuyên hơn mười lao động thì phải đăng ký kinh doanh dưới hình thức doanh nghiệp. Hộ kinh doanh có các đặc điểm pháp lý sau: + Không có tư cách pháp nhân Bộ Luật Dân sự quy định một tổ chức có tư cách pháp nhân phải có đủ 4 điều kiện: (1) Thành lập hợp pháp, (2) Có cơ cấu tổ chức chặt chẽ, (3) Có tài sản độc lập với cá nhân, tổ chức khác và chịu trách nhiệm bằng tài sản đó, (4) Nhân danh mình tham gia vào các quan hệ pháp luật một cách độc lập. Hộ kinh doanh không đủ điều kiện về tổ chức và tài sản nên không phải là pháp nhân [16].
+ Là hình thức kinh doanh có quy mô nhỏ Khác với các loại hình doanh nghiệp, đối với hộ kinh doanh, pháp luật đưa ra dấu hiệu nhận biết loại hình kinh doanh này, chủ yếu dựa vào những 8 đặc điểm làm cho hộ kinh doanh dường như có quy mô nhỏ hẹp. Đó chính là địa điểm kinh doanh; số lượng lao động mà hộ gia đình sử dụng; con dấu riêng. Tuy nhiên quy mô nhỏ hẹp nhưng vẫn lớn hơn, ổn định hơn so với một số hộ gia đình sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp, làm muối và những người bán hàng nhỏ, dịch vụ thu nhập thấp. + Chế độ chịu trách nhiệm: chủ hộ hoặc các thành viên trong hộ chịu trách nhiệm vô hạn đối với các khoản nợ của hộ kinh doanh Hộ kinh doanh không phải là một thực thể độc lập, tách biệt với chủ nhân của nó.
Nên về nguyên tắc chủ nhân của hộ kinh doanh phải chịu trách nhiệm vô hạn đối với khoản nợ của hộ kinh doanh, có nghĩa là chủ nhân của hộ kinh doanh phải chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình kể cả tài sản không đưa vào kinh doanh. Trường hợp chủ hộ là một hộ gia đình, mỗi thành viên trong hộ sẽ chịu trách nhiệm vô hạn bằng cách góp thêm bằng tài sản riêng của mình hoặc tài sản dân sự chung để trả nợ. + Tính bền vững không cao Do đặc thù hộ kinh doanh có quy mô nhỏ, thiếu vốn, ngành nghề kinh doanh thường không ổn định nên trong quá trình kinh doanh dễ bị chấm dứt hoạt động. vì vậy tính bền vững không cao.
+ Không phân biệt được giữa lao động của chủ hộ với người lao động làm thuê. Trong kinh tế hộ, chủ hộ vừa quản lý và kiêm luôn công việc của người lao động. Do đó rất khó phân biệt lao động nào là lao động của chủ hộ, lao động nào là lao động làm thuê. Vai trò của hộ kinh doanh trong nền kinh tế Với những đặc điểm như trên, hộ kinh doanh có một số vai trò đối với nền kinh tế: - Hộ kinh doanh góp phần tạo việc làm, sử dụng số lượng lớn lao động 9 trong xã hội, góp phần tăng thu nhập, xóa đói giảm nghèo Lao động là một trong những yếu tố cơ bản của lực lượng sản xuất, là nguồn gốc của giá trị thặng dư, góp phần làm tăng của cải vật chất cho mọi quốc gia.
Lực lượng lao động ở nước ta rất dồi dào, là yếu tố năng động và là động lực quyết định của nền kinh tế quốc dân. Trong những năm qua, số lượng các công ty liên doanh, các doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tăng lên rất nhanh nhưng yêu cầu về lao động của các thành phần kinh tế này đòi hỏi rất cao. Vì vậy, số lượng lao động có trình độ thấp không thể đáp ứng được. Chỉ có hộ kinh doanh với mạng lưới rộng, cả ở vùng sâu, vùng xa mới giải quyết được công ăn việc làm cho số lượng lao động này.
- Hộ kinh doanh có khả năng thích ứng với cơ chế thị trường, thúc đẩy sản xuất hàng hóa, thúc đẩy phân công lao động dẫn tới chuyên môn hóa Với sự tự chủ, năng động và sáng tạo, hộ kinh doanh dễ dàng thích nghi với những biến đổi thường xuyên của kinh tế, thị trường và ngày càng khẳng định vai trò không thể thiếu được của mình. Từ khi chuyển sang nền kinh tế thị trường, thành phần kinh tế tập thể thu hẹp, kinh tế tư nhân, cá thể mở rộng và phát triển nhanh cả về số lượng, chất lượng nên thu hút ngày càng nhiều vốn đầu tư vào mọi lĩnh vực sản xuất kinh doanh. Từ đó, để nâng cao hiệu quả kinh doanh buộc hộ kinh doanh phải nâng cao trình độ, quy mô, chuyên môn của mình dẫn đến quá trình phân công lao động hợp lý từ đó chuyên môn hóa trong việc kinh doanh của hộ. - Hộ kinh doanh là kênh quan trọng, phân phối và lưu thông hàng hóa tới vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn, giúp cân đối thương mại và phát triển kinh tế địa phương, thúc đẩy phát triển kinh tế cả nước Với mạng lưới rộng khắp cả nước, cả ở những vùng sâu, vùng xa, hộ kinh doanh là một kênh phân phối và lưu thông hàng hóa quan trọng mà 10 không có bất cứ một kênh nào có thể làm được.
Nhân dân ở vùng sâu, vùng xa được tiếp cận với những hàng hóa mới mẻ, từ đó giúp cân đối thương mại trong cả nước và phát triển kinh tế ở những địa phương đó, thúc đẩy phát triển kinh tế quốc gia. Phân loại hộ kinh doanh - Căn cứ vào ngành nghề hoạt động: + Hộ kinh doanh hoạt động trong ngành nông, lâm, ngư nghiệp + Hộ kinh doanh hoạt động trong ngành tiểu thủ công nghiệp, chế biến + Hộ kinh doanh hoạt động trong ngành vận tải, xây dựng + Hộ kinh doanh hoạt động trong ngành thương mại, dịch vụ + Hộ kinh doanh hoạt động trong các ngành khác - Căn cứ vào chủ tạo lập ra nó: Từ khái niệm về hộ kinh doanh cho thấy hộ kinh doanh được chia làm ba loại + Hộ kinh doanh do một cá nhân làm chủ + Hộ kinh doanh do hộ gia đình làm chủ + Hộ kinh doanh do một nhóm người làm chủ - Căn cứ vào Giấy phép đăng ký kinh doanh + Hộ kinh doanh không có giấy phép kinh doanh: Hộ gia đình sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp, làm muối và những người bán hàng rong, quà vặt, buôn chuyến, kinh doanh lưu động, làm dịch vụ có thu nhập thấp. + Hộ kinh doanh có giấy phép kinh doanh: Hộ kinh doanh những ngành nghề còn lại. Vai trò cho vay hộ kinh doanh của Ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại là một tổ chức tài chính trung gian mà hoạt động chủ yếu của Ngân hàng thương mại là tiếp nhận các khoản tiền nhàn rỗi trong nền kinh tế với trách nhiệm hoàn trả và sử dụng số tiền đó để cho vay, thực hiện các nhiệm vụ chiết khấu và làm phương tiện thanh toán và cung cấp 11 các dịch vụ cho doanh nghiệp, tư nhân, hộ gia đình, các nhà xuất nhập khẩu.
- Đối với Ngân hàng, trong điều kiện hiện nay khi sự cạnh tranh giữa các Ngân hàng ngày càng cao nhất là trong thị trường tín dụng thì cho vay hộ kinh doanh giúp Ngân hàng mở rộng quan hệ với khách hàng, mở rộng thị trường, thị phần, đa dạng hóa hoạt động tín dụng. Ngoài ra, bên cạnh mối quan hệ về tín dụng, thì cho vay hộ kinh doanh còn giúp ngân hàng bán chéo sản phẩm, thu hút được tiền gởi dân cư và các dịch vụ khác, giúp tăng nguồn thu nhập cho Ngân hàng. - Đối với hộ kinh doanh, hoạt động cho vay có vai trò: + Các ngân hàng khi cho vay sẽ bổ sung vốn cho các hộ kinh doanh, đảm bảo cho hoạt động của hộ kinh doanh được ổn định, liên tục, phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh. Khi chuyển sang nền kinh tế thị trường, tình trạng cạnh tranh xảy ra là một quy luật khách quan.
Để có thể tồn tại và phát triển, các hộ kinh doanh cần phải cải tiến quá trình kinh doanh từ hàng hóa đến máy móc, thiết bị, lao động. Ngoài ra, để hoạt động kinh doanh diễn ra liên tục, không bị gián đoạn, các hộ kinh doanh cần thiết phải dự trữ một lượng hàng hóa, nguyên vật liệu nhất định. Để làm được việc này thì phải có vốn, trong khi thực tế có rất ít hộ kinh doanh có đủ vốn để thực hiện. Cho vay vốn đối với các hộ kinh doanh sẽ giúp hộ kinh doanh chủ động trong việc thực hiện mục đích của mình, đảm bảo cho quá trình kinh doanh được ổn định.
Từ đó, các hộ kinh doanh có thể mở rộng sản xuất kinh doanh, khôi phục mở rộng thêm ngành nghề. Khai thác các tiềm năng về lao động và các nguồn lực vào sản xuất và đời sống, tăng sản phẩm cho xã hội, tăng thu nhập cho hộ kinh doanh. + Tạo điều kiện cho hộ kinh doanh được tiếp cận và áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào kinh doanh, tiếp cận với cơ chế thị trường và từng bước điều tiết sản xuất phù hợp với tín hiệu của thị trường. 12 Với việc đáp ứng vốn như trên giúp cho các hộ kinh doanh được tiếp cận với máy móc, công nghệ hiện đại, nâng cao năng lực cạnh tranh để tiếp cận với cơ chế thị trường.
Các hộ kinh doanh sẽ nắm bắt được nhu cầu của thị trường từ đó điều tiết quá trình kinh doanh của mình phù hợp với các tín hiệu thị trường đưa ra. + Thúc đẩy các hộ kinh doanh tính toán, hạch toán trong sản xuất kinh doanh, tính toán lựa chọn đối tượng đầu tư để đạt được hiệu quả cao nhất. Để nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh, nhằm tối đa hóa lợi nhuận, các hộ kinh doanh cần tính toán được cơ cấu vốn tối ưu, có sự phối hợp hợp lý giữa vốn tự có và vốn vay Ngân hàng, sử dụng nguồn vốn vay đầu tư như thế nào để đạt được hiệu quả cao nhất.