I. Cách hiểu đúng về phát triển bền vững và phát triển con người Việt Nam
Khái niệm phát triển bền vững lần đầu tiên được định nghĩa rõ ràng trong Báo cáo Brundtland (1987) như “sự phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai”. Tại Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất năm 1992 ở Rio de Janeiro, khái niệm này được mở rộng thành sự kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế, tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường. Trong bối cảnh Việt Nam, phát triển con người – được đo lường qua Chỉ số Phát triển Con người (HDI) – chưa được đặt đúng vị trí trung tâm trong các kế hoạch phát triển quốc gia. Nhiều văn bản chính sách vẫn xem con người chủ yếu như nguồn nhân lực, tức phương tiện chứ chưa phải mục tiêu tối thượng của phát triển. Điều này tạo ra “sự lệch pha” giữa lý thuyết và thực tiễn. Theo các học giả như Amartya Sen, phát triển phải bao hàm sự biến đổi kinh tế - xã hội liên tục, gắn liền với bình đẳng liên thế hệ, bình đẳng giới, và công bằng xã hội. Do đó, để thực hiện phát triển bền vững và phát triển con người Việt Nam, cần tái định vị con người từ vai trò “động lực” sang “mục tiêu trung tâm” của mọi chiến lược phát triển.
1.1. Khái niệm phát triển bền vững theo góc nhìn toàn cầu
Báo cáo Brundtland nhấn mạnh phát triển bền vững không chỉ là tăng trưởng kinh tế mà còn là quá trình đảm bảo công bằng xã hội, bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, và bình đẳng giữa các thế hệ. Hội nghị Rio 1992 và Johannesburg 2002 tiếp tục củng cố ba trụ cột: kinh tế, xã hội, môi trường. Đây là nền tảng để các quốc gia, trong đó có Việt Nam, xây dựng chiến lược phát triển dài hạn.
1.2. Phát triển con người trung tâm của phát triển bền vững
Theo Amartya Sen, phát triển con người là mở rộng năng lực và quyền tự do của mỗi cá nhân. Tuy nhiên, tại Việt Nam, khái niệm này thường bị thu hẹp thành nguồn nhân lực. Việc thiếu vắng các chỉ số như HDI, GINI, HPI trong kế hoạch phát triển quốc gia làm mờ đi định hướng lấy con người làm trung tâm – điều trái với tinh thần của phát triển bền vững.
II. Thách thức trong việc kết nối phát triển bền vững và con người tại Việt Nam
Một trong những thách thức lớn nhất trong việc thực hiện phát triển bền vững và phát triển con người Việt Nam là sự thiếu đồng bộ giữa chính sách và thực tiễn. Các kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội thường ưu tiên tăng trưởng GDP, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, trong khi chỉ số phát triển con người lại bị xem nhẹ. Con người chưa được đưa vào vai trò mục tiêu trung tâm, mà chủ yếu được đề cập như nguồn lực phục vụ tăng trưởng. Điều này dẫn đến tình trạng bất bình đẳng xã hội gia tăng, đặc biệt giữa khu vực thành thị và nông thôn, giữa các nhóm dân tộc và giới tính. Ngoài ra, ô nhiễm môi trường, suy thoái tài nguyên, và biến đổi khí hậu ngày càng đe dọa chất lượng cuộc sống – yếu tố cốt lõi của phát triển con người. Việc thiếu các chỉ số giám sát như HDI trong hệ thống chỉ tiêu pháp lệnh khiến việc đánh giá hiệu quả phát triển trở nên phiến diện. Nếu không khắc phục, Việt Nam có nguy cơ đạt tăng trưởng kinh tế cao nhưng phát triển con người lại ì ạch, làm suy giảm tính bền vững của toàn bộ quá trình phát triển.
2.1. Sự lệch pha giữa chính sách và thực tiễn phát triển
Nhiều nghị quyết của Đảng và Chính phủ nêu rõ “con người là trung tâm”, nhưng trong thực tế, các chỉ tiêu GDP, thu-chi ngân sách lại được ưu tiên. Chỉ số phát triển con người (HDI) chưa trở thành chỉ tiêu pháp lệnh, dẫn đến việc các cấp chính quyền ít quan tâm đến chất lượng giáo dục, y tế, hay mức sống thực tế của người dân.
2.2. Tác động của môi trường đến phát triển con người
Ô nhiễm không khí, nước thải công nghiệp, và suy giảm đa dạng sinh học đang ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và năng suất lao động. Điều này cản trở phát triển con người, đặc biệt ở vùng nông thôn và ven biển – nơi dễ tổn thương trước biến đổi khí hậu.
III. Phương pháp lồng ghép phát triển con người vào chiến lược phát triển bền vững
Để thực hiện phát triển bền vững và phát triển con người Việt Nam, cần áp dụng phương pháp lồng ghép đa chiều. Trước hết, phải đưa HDI và các chỉ số liên quan vào hệ thống chỉ tiêu pháp lệnh của Quốc hội và Chính phủ. Điều này giúp đảm bảo mọi quyết sách kinh tế đều được đánh giá qua lăng kính phát triển con người. Thứ hai, cần tái cấu trúc chính sách xã hội theo hướng lấy quyền con người làm trung tâm – bao gồm quyền tiếp cận giáo dục chất lượng, dịch vụ y tế, an sinh xã hội, và môi trường sống lành mạnh. Thứ ba, tăng cường minh bạch và sự tham gia của cộng đồng trong quá trình hoạch định chính sách. Khi người dân được tham vấn và giám sát, các chương trình phát triển sẽ phản ánh đúng nhu cầu thực tế, từ đó nâng cao hiệu quả và tính bền vững. Cuối cùng, cần xây dựng hệ thống giám sát và đánh giá dựa trên ba trụ cột: kinh tế, xã hội, môi trường – trong đó phát triển con người là thước đo then chốt.
3.1. Đưa chỉ số HDI vào hệ thống chỉ tiêu pháp lệnh
Việc đưa Chỉ số Phát triển Con người (HDI) vào kế hoạch phát triển quốc gia giúp định hướng chính sách theo hướng con người là mục tiêu, không phải phương tiện. Đây là bước đi then chốt để đồng bộ hóa phát triển bền vững với phát triển con người.
3.2. Tăng cường quyền tiếp cận dịch vụ cơ bản
Giáo dục, y tế, nhà ở, và nước sạch là những yếu tố nền tảng của phát triển con người. Chính sách cần đảm bảo công bằng trong tiếp cận, đặc biệt cho nhóm yếu thế như phụ nữ, người dân tộc thiểu số, và người nghèo đô thị.
IV. Ứng dụng thực tiễn Bài học từ các sáng kiến phát triển con người ở Việt Nam
Một số địa phương tại Việt Nam đã triển khai các sáng kiến phát triển con người phù hợp với nguyên tắc phát triển bền vững. Ví dụ, tỉnh Đà Nẵng đã tích hợp chỉ số HDI vào kế hoạch phát triển giai đoạn 2021–2025, tập trung vào nâng cao chất lượng giáo dục và y tế. Tỉnh Bến Tre triển khai mô hình “sinh kế xanh” cho nông dân ven biển, kết hợp bảo vệ môi trường với nâng cao thu nhập và an sinh xã hội. Ngoài ra, chương trình Mục tiêu Quốc gia về Xóa đói Giảm nghèo Bền vững giai đoạn 2021–2025 cũng lồng ghép yếu tố phát triển con người thông qua hỗ trợ tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản. Tuy nhiên, các sáng kiến này còn mang tính cục bộ và thiếu liên kết hệ thống. Để nhân rộng thành công, cần có khung chính sách quốc gia thống nhất, nguồn lực tài chính ổn định, và cơ chế phối hợp liên ngành. Đặc biệt, việc đo lường tác động của các chương trình qua lăng kính HDI và các chỉ số liên quan sẽ giúp điều chỉnh kịp thời và nâng cao hiệu quả.
4.1. Mô hình sinh kế xanh tại Đồng bằng sông Cửu Long
Các tỉnh như Bến Tre, Sóc Trăng áp dụng mô hình nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu, kết hợp bảo vệ rừng ngập mặn với phát triển thu nhập bền vững cho hộ nghèo. Đây là minh chứng cho sự kết hợp thành công giữa môi trường, kinh tế, và phát triển con người.
4.2. Đà Nẵng tiên phong trong lồng ghép HDI vào kế hoạch
Đà Nẵng là một trong ít địa phương đưa HDI vào hệ thống chỉ tiêu giám sát. Thành phố tập trung cải thiện chỉ số giáo dục, tuổi thọ, và thu nhập bình quân, đồng thời đầu tư vào giao thông xanh và năng lượng tái tạo.
V. Tương lai của phát triển bền vững và phát triển con người Việt Nam
Tương lai của phát triển bền vững và phát triển con người Việt Nam phụ thuộc vào khả năng chuyển đổi mô hình phát triển từ “tăng trưởng bằng mọi giá” sang “phát triển vì con người”. Điều này đòi hỏi cải cách thể chế sâu rộng, trong đó con người phải được đặt làm trung tâm của mọi chính sách. Việt Nam cần tận dụng cơ hội từ Chuyển đổi số, kinh tế xanh, và hội nhập quốc tế để thúc đẩy bình đẳng xã hội, bảo vệ môi trường, và nâng cao chất lượng cuộc sống. Đồng thời, cần xây dựng hệ thống dữ liệu quốc gia về phát triển con người, kết nối với các mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) của Liên Hợp Quốc. Nếu thực hiện hiệu quả, Việt Nam có thể trở thành hình mẫu về phát triển bền vững lấy con người làm trung tâm trong khu vực Đông Nam Á. Tuy nhiên, nếu tiếp tục xem nhẹ phát triển con người, tăng trưởng kinh tế sẽ không bền vững và dễ dẫn đến bất ổn xã hội trong dài hạn.
5.1. Hội nhập quốc tế và các Mục tiêu Phát triển Bền vững SDGs
Việt Nam đã cam kết thực hiện 17 Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs). Trong đó, SDG 1 (xóa nghèo), SDG 4 (giáo dục chất lượng), và SDG 13 (hành động vì khí hậu) đều trực tiếp liên quan đến phát triển con người và phát triển bền vững.
5.2. Vai trò của chuyển đổi số trong phát triển con người
Chuyển đổi số giúp nâng cao tiếp cận giáo dục, y tế từ xa, đặc biệt ở vùng sâu vùng xa. Đây là công cụ then chốt để thu hẹp khoảng cách phát triển và thúc đẩy bình đẳng trong thế hệ – một trụ cột của phát triển bền vững.
