Chương 1: Lý luận chung về tài chính vi mô - Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam; Chương 2: Phân tích thực nghiệm về tính bền vững của tài chính vi mô Việt Nam và hiệu quả hoạt động trong xóa đói giảm nghèo; Chương 3: Hàm ý chính sách cho Việt Nam phát triển bền vững tài chính vi mô và nâng cao hiệu quả hoạt động trong xóa đói giảm nghèo. 4 CHƢƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ TÀI CHÍNH VI MÔ - KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM 1. Tổng quan về tài chính vi mô 1. Khái niệm tài chính vi mô Tài chính vi mô (Microfinance) từ lâu đã được xem là một công cụ hiệu quả trong công cuộc xóa đói giảm nghèo tại nhiều quốc gia.
Từ cuối thập niên 90, sau sự ra đời của mô hình ngân hàng người nghèo Grameen tại Bangladesh của giáo sư Muhammad Yunus, tài chính vi mô đã dần phát triển mạnh mẽ tại khắp các châu lục. Tài chính vi mô là một thuật ngữ kinh tế chỉ việc cung ứng khoản vay rất nhỏ (gọi là tín dụng vi mô) cho các hộ gia đình nghèo, nhằm mục đích giúp họ tham gia vào các hoạt động sản xuất hoặc khởi tạo các hoạt động kinh doanh nhỏ*. Do những người nghèo và rất nghèo có nhu cầu rất lớn đối với các sản phẩm tài chính nhưng lại gặp khó khăn trong việc tiếp cận các thể chế tài chính, tài chính vi mô ra đời giúp họ tiếp cận thường xuyên với các dịch vụ tài chính chất lượng cao để tài trợ cho hoạt động sản xuất và mua sắm tài sản nhằm đảm đảm bảo tạo ra thu nhập ổn định, tiến tới ổn định tiêu dùng và bảo vệ chống lại rủi ro. Những sản phẩm, dịch vụ của tài chính vi mô ngày càng phát triển, không chỉ giới hạn ở tín dụng vi mô mà còn mở rộng ra tiết kiệm, bảo hiểm, chuyển tiền.
Khác với tài chính vi mô đề cập đến các hoạt động cho vay, tiết kiệm, bảo hiểm, chuyển giao dịch vụ và các sản phẩm tài chính khác cho các khách hàng có thu nhập thấp, tín dụng vi mô chỉ đơn giản là một khoản vay nhỏ do ngân hàng hoặc một tổ chức nào đó cấp cho cá nhân hoặc cho một nhóm vay mà không cần tài sản thế chấp. Đối tượng của tài chính vi mô Tài chính vi mô chủ yếu phục vụ cho nhóm khách hàng là người nghèo, nhưng không phải là những người nghèo nhất trong xã hội mà phải là những người có việc 5 làm cụ thể nhưng thu nhập thấp. Họ thường là những người tự làm chủ doanh nghiệp nhỏ, hộ gia đình kinh doanh, các cửa hàng nhỏ lẻ, bán hàng rong, sản xuất thủ công, các hộ nông dân… ở khắp các khu vực từ nông thôn tới thành thị. Ngoài ra, phụ nữ cũng là đối tượng của tài chính vi mô.
Ở các quốc gia đang phát triển, phụ nữ thường là người đầu tiên hoặc duy nhất chăm sóc cho gia đình, nên việc cung cấp cho họ khả năng củng cố kinh tế gia đình là cách hiệu quả nhất để tác động lên cả gia đình. Đồng thời, do tỷ lệ phụ nữ thất nghiệp cao hơn nam giới ở hầu hết các quốc gia nên việc cấp vốn cho phụ nữ cũng góp phần giảm thiểu các vấn đề kinh tế và nâng cao vị thế của người phụ nữ trong xã hội. Hiện nay, tài chính vi mô còn hướng tới phục vụ cho đối tượng học sinh, sinh viên, những người có khả năng kinh tế kém, với các khoản vay hỗ trợ giáo dục, đào tạo. Tổ chức tài chính vi mô 1.
Khái niệm tổ chức tài chính vi mô Có nhiều quan điểm khác nhau về một tổ chức tài chính vi mô, trong đó, hầu như các quan điểm đều cho rằng; tổ chức tài chính vi mô là các tổ chức cung cấp dịch vụ tài chính cho người nghèo. Do tất cả các tổ chức tài chính vi mô đều có đặc điểm chung là đều cung cấp dịch vụ tài chính cho khách hàng là những người nghèo, nên mức độ rủi ro của họ cũng cao hơn so với các khách hàng ngân hàng truyền thống. Trong thập niên 1970 và 1980, phong trào doanh nghiệp siêu nhỏ trên thế giới dẫn đến sự xuất hiện của các tổ chức phi chính phủ (Non Government Organizations – NGOs) chuyên cung cấp các khoản vay nhỏ cho người nghèo. Ngày nay, các tổ chức tài chính vi mô đã phát triển khá rộng và đa dạng về hình thức cũng như tính chất sở hữu, bao gồm hợp tác xã, tổ chức phát triển cộng đồng như các nhóm tương hỗ và tín dụng công đoàn, các ngân hàng thương mại, ngân hàng nhà nước, ngân hàng chính sách, các công ty bảo hiểm… Có quan điểm cho rằng, tổ chức tài chính vi mô bao gồm tất cả các tổ chức cung cấp dịch vụ tài chính vi mô, kể cả ngân hàng, hợp tác xã tài chính, tổ chức tài chính quy mô nhỏ bán chính thức và chính thức.
Bên cạnh đó, cũng có quan điểm chỉ tập trung vào các tổ chức tài chính quy mô nhỏ, kể cả chính thức và bán chính thức. 6 Tại Việt Nam, Luật các Tổ chức tín dụng Việt Nam 2010 quy định tổ chức tài chính vi mô là loại hình tổ chức tín dụng chủ yếu thực hiện một số hoạt động ngân hàng nhằm đáp ứng nhu cầu của các cá nhân, hộ gia đình có thu nhập thấp và doanh nghiệp siêu nhỏ. Các đơn vị cung cấp dịch vụ tài chính vi mô thuộc ba khu vực: khu vực chính thức, khu vực bán chính thức và khu vực phi chính thức.1: Các đơn vị cung cấp dịch vụ tài chính vi mô Khu vực chính thức Khu vực bán chính thức Khu vực phi chính thức -Các ngân hàng thương -Các hợp tác xã tín dụng - Các hiệp hội tiết kiệm mại, đầu tư, tiết kiệm, phát và tiết kiệm - Các hiệp hội tín dụng và triển. -Các hiệp hội tín dụng tiết kiệm quay vòng và -Các ngân hàng phục vụ -Các ngân hàng nhân dân biến thể của nó nông thôn không đăng ký chính thức - Các công ty tài chính, -Các ngân hàng theo mô là tổ chức tín dụng đầu tư phí chính thức hình hợp tác xã -Các ngân hàng hợp tác xã - Những người cho vay cá -Các tổ chức phi ngân hàng -Các quỹ tiết kiệm tạo việc nhân thương mại (người -Các công ty tài chính làm cho vay nặng lãi) và phi -Các tổ chức tiết kiệm theo -Các ngân hàng làng xã thương mại (họ hàng, bạn hợp đồng, Quỹ hưu trí không đăng ký chính thức bè, hàng xóm…) -Các công ty bảo hiểm là tổ chức tín dụng - Các thương gia và chủ -Thị trường cổ phiếu, trái -Các dự án phát triển, các hiệu phiếu tổ chức phi chính phủ -Các tổ chức tài chính vi cung cấp dịch vụ tài chính mô chính thức đăng ký vi mô theo Luật Tổ chức tín dụng -Các nhóm tương hỗ Nguồn: Legerwood (2013) Các tổ chức tài chính vi mô khác nhau theo quy mô và mục đích hoạt động.
Một tổ chức tài chính vi mô có thể hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, ví dụ như các NGOs, hợp tác xã tín dụng; hoặc cũng có thể được đầu tư bởi các ngân hàng hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận như các ngân hàng thương mại. Các sản phẩm – dịch vụ 7 Trong vài thập kỷ trở lại đây, các tổ chức tài chính vi mô ngày càng phát triển và liên tục gia tăng sản phẩm, cải tiến phương pháp, dịch vụ của họ. Ba sản phẩm phổ biến nhất là: Tiết kiệm Ở nhiều quốc gia, chỉ một phần dân số có điều kiện mở tài khoản ngân hàng và hầu hết những hộ gia đình nghèo với những khoản tiết kiệm nhỏ không có lựa chọn thích hợp để tiết kiệm tiền. Do có thể xảy ra những nguy cơ bất thường như trộm cắp, hỏa hoạn…, những hộ gia đình này có xu hướng không cất giữ tiền mà lưu giữ dưới hình thức mua sắm tài sản vật chất.
Những đặc tính của tiền do đó mà mất đi. Các tổ chức tài chính vi mô là lựa chọn duy nhất để họ mở những tài khoản tiết kiệm ngân hàng với những số tiền rất nhỏ, giúp họ có ý thức tiết kiệm để tự tạo vốn, giải quyết những khó khăn đột xuất, từng bước làm quen với hoạt động tín dụng, tài chính. Những khoản vay nhỏ Những khoản vay nhỏ là vô cùng cần thiết, cho phép người dân có thu nhập thấp khởi tạo kinh doanh hoặc cải thiện tình trạng thu nhập của mình. Tuy nhiên, chi phí hành chính quá cao trong khi lợi nhuận thu được lại quá thấp khiến các ngân hàng truyền thống không cung cấp những khoản vay như vậy.
Khi đó, các tổ chức vi mô với các công cụ quản lý đặc biệt sẽ là lựa chọn an toàn cho nhóm đối tượng khách hàng này. Bảo hiểm vi mô Nhiều tổ chức tài chính vi mô cung cấp các sản phẩm bảo hiểm với giá trị nhỏ, gọi là bảo hiểm vi mô cho người nghèo. Thông thường, những nhu cầu tài chính ngắn hạn của người nghèo có thể được giải quyết bằng những khoản vay nhỏ hay những khoản tiết kiệm nhỏ của chính họ, tuy nhiên, với điều kiện sống không được đảm bảo, họ có xu hướng gặp những vấn đề về sức khỏe, an toàn lao động, thiên tai… nhiều hơn những người khác. Bảo hiểm vi mô ra đời góp phần giảm thiểu những nguy hiểm mà những người nghèo phải gặp trong cuộc sống.
Ngoài ra, một vài tổ chức tài chính vi mô còn cung cấp các dịch vụ khác như 8 dịch vụ chuyển tiền, dịch vụ ngân hàng, tư vấn rủi ro dành cho người nghèo, giúp họ có được tiềm lực tài chính tốt nhất và sự an toàn nhất định để tạo ra thu nhập ổn định và thoát khỏi cuộc sống nghèo đói. Vai trò của tài chính vi mô trong xóa đói giảm nghèo 1. Tổng quan về đói nghèo và xóa đói giảm nghèo 1. Một số vấn đề về đói nghèo và xóa đói giảm nghèo Nghèo đói là một vấn đề kinh tế xã hội phức tạp, đa phương diện và không thuần túy chỉ là vấn đề kinh tế cho dù thước đo của nó chủ yếu dựa trên thước đo kinh tế.
Nghèo đói không chỉ phản ánh sự thiếu ăn, thiếu mặc, thiếu phương tiện sản xuất và sinh hoạt… mà còn phản ánh sự thiệt thòi trên bình diện sức khỏe, giáo dục, địa vị xã hội. Theo quan điểm của Ngân hàng Thế giới (World Bank), Nghèo là tình trạng thiếu thốn ở nhiều phương diện.